Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI TÂM THẦN 1. Lý luận về tâm thần và người tâm thần 1. Khái niệm tâm thần, người tâm thần - Tâm thần Tâm thần học là một môn Y học chuyên nghiên cứu các biểu hiện lâm sàng, bệnh nguyên, bệnh sinh, các phương pháp điều trị và dự phòng bệnh tâm thần. Bệnh tâm thần là sự biến đổi chức năng hoạt động của não, gây nên các rối loạn về cảm giác, tri giác, ý thức, tư duy, cảm xúc, chú ý và trí nhớ, từ đó dẫn đến các rối loạn hành vi, tác phong làm cho người bệnh mất sự hoà hợp với xã hội[12].
- Sức khoẻ tâm thần Sức khỏe tâm thần là khả năng của bộ máy tâm lý hoạt động một cách hoàn toàn hợp lý, có hiệu quả và đương đầu một cách mềm dẻo trước những tình huống khó khăn mà vẫn có thể tìm lại được sự cân bằng cho mình. Như vậy, muốn có sức khỏe tâm thần cần phải: Tạo được sự thích nghi với môi trường sống, sự sảng khoái về tinh thần, có mối quan hệ tốt đẹp với người khác, nghĩa là với những người thân trong gia đình, với bạn bè, với những người cùng học, cùng làm. Làm chủ stress, stress là nỗ lực của cơ thể để thích nghi với những đổi thay. Vậy cần giữ được cân bằng tâm lý sao cho có thể đương đầu và giải quyết một cách có hiệu quả những xung đột tâm lý với bản thân và với những người khác.
Nói chung, thư giãn hay căng thẳng, tập trung tư tưởng vào một sự kiện này hay chuyển sang một sự kiện khác là khả năng tự nhiên ở mỗi người. Tuy nhiên, khi bộ máy tâm lý bị quá tải, vượt quá giới hạn để tự hồi phục, tự điều chỉnh thì người bệnh cần một quá trình luyện tập hoặc điều trị. - Chăm sóc sức khỏe tâm thần: Là quá trình theo dõi, điều trị, trị liệu, phục hồi chức năng kết hợp nuôi dưỡng, chăm sóc, hướng dẫn… thông qua các hoạt động can thiệp, trợ giúp về mặt thực thể, thần kinh và các giác quan nhằm mục đích cải thiện sức khỏe, bệnh lý và tinh thần. 10 Khả năng tận hưởng cuộc sống Khả năng phục hồi Khả năng cân bằng Khả năng phát triển cá nhân Sự linh hoạt - Rối nhiễu tâm trí Theo định nghĩa về sức khỏe của WHO thì sức khỏe tâm trí là một bộ phận tạo nên sức khỏe ở mỗi chúng ta.
Rối nhiễu tâm trí (mental disorders) biểu thị sự lệch lạc về sức khỏe tâm thần, đây không phải là bệnh mới, nói đúng hơn, đó là sự nhìn nhận mới về tình trạng sức khỏe tâm trí theo hướng dự phòng, điều trị sớm bệnh tâm thần (mental illness). Là một tình trạng chung có biểu hiện lệch lạc về sức khỏe tâm thần trong một thời gian đủ dài vượt khỏi sự tự điều chỉnh trở lại cân bằng của cơ thể và cần phải có sự can thiệp chuyên môn để tránh vòng xoắn rối nhiễu nặng dần dẫn đến các tổn thương khó hồi phục. Nguyên nhân của bệnh tâm thần Có rất nhiều nguyên nhân làm cho con người mắc bệnh tâm thần là vấn đề phúc tạp đối với các nhà nghiên cứu về bệnh tâm thần trong và ngoài nước. Hiện nay, một số bệnh đã được xác định rõ nguyên nhân những vẫn còn bệnh chưa nhận định rõ.Xung quanh vấn đề bệnh nguyên và bệnh sinh các bệnh tâm thần còn tồn tại nhiều quan điểm và giả thuyết khác nhau.
Nguyên nhân thực thể Do tác động của môi trường, kinh tế, xã hội, tâm lý, tình cảm, những xung đột, trầm cảm… ảnh hưởng đến não bộ gây trở ngại hoạt động của não. Do tổn thương trực tiếp đến tổ chức não: Chấn thương sọ não; nhiễm trùng thần kinh (viêm não, giang mai, thần kinh…); nhiễm độc thần kinh (nghiện rượu, ma túy, nhiễm độc thực phẩm, nhiễm độc hóa chất công nghiệp, nông nghiệp…); các bệnh mạch máu não, các tổn thương não khác (u não, teo não, xơ rải rác, tai biến mạch máu não…) 11 Do các bệnh cơ thể ảnh hưởng đến hoạt động não: các bệnh nội khoa, nội tiết;các bệnh về chuyển hóa và thiếu sinh tố… Nguyên nhân tâm lý: Loạn thần xuất hiện nhanh trong thời gian dưới hai tuần, có khi khởi phát đột ngột trong vòng 48 giờ. Trước khi bệnh cảnh loạn thần xuất hiện thường có các triệu chứng báo trước: Người bệnh lo lắng sợ hãi, rối loạn giấc ngủ, hành vi tác phong trở nên khác thường, không tương xứng với hoàn cảnh. Căng thẳng tâm lý dẫn đến bệnh tâm căn, rối loạn dạng cơ thể, rối loạn phân ly.
Rối loạn hành vi ở thiếu niên do giáo dục không đúng, môi trường xã hội không thuận lợi. Rối loạn ám ảnh, lo âu… Nguyên nhân do den di chuyền và các khiếm khuyết khi hình thành thai nhi gây ra Các di tật bẩm sinh; Thiếu sót về hình thành nhân cách. Các nguyên nhân khác Đó là sự ảnh hưởng của nhiều yếu tố gây nên như; Môi trường “ gia đình, xã hội” kính tế, điều kiện sống, áp lực công việc, tress, trầm cảm, khủng hoảng tâm lý,do di chuyền… Các rối loạn tâm thần nội sinh thường gặp như; Bệnh tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc lưỡng cực, động kinh nguyên phát. Các yếu tố dễ dẫn đến mắc bệnh tâm thần - Yếu tố di truy n Vấn đề di truyền tất nhiên có ảnh hưởng xấu đến một số bệnh tâm thần nhưng không phải là tuyệt đối.
Có khi bệnh tâm thần xuất hiện ở một thành viên bất kỳ trong gia đình mà không có ở các thành viên còn lại, có trường hợp cha mẹ đều có bệnh mà con cháu vẫn khỏe mạnh bình thường. Trong trường hợp nhiễm sắc thể của den di chuyền có vấn đề mà thế hệ thứ nhất không bị mắc bệnh tâm thần mà thế hệ thứ hai sinh ra lai bị mắc bệnh. - Yếu tố nhân cách: 12 Nhân cách là tổng hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý cá nhân, biểu thị giá trị bản sắc văn hóa, xã hội của con người. Những thuộc tính tâm lý tạo thành nhân cách thường biểu hiện ở ba cấp độ; cấp độ bên trong cá nhân, cấp độ liên cá nhân, cấp độ biểu hiện ra bằng hoạt động và các sản phẩm của nó.
Chính từ thuộc tính tâm lý tạo thành kết hợp những yếu tố khác ảnh hưởng đến hệ thần kinh sau dài ngày không được điều trị, trị liệu, phục hồi là khởi nguồn cho phát bệnh tâm thần. Khi bị bệnh tâm thần thì người có nhân cách vững bị nhẹ hơn và hồi phục nhanh hơn. - Tuổi tác Tuổi tác cũng ảnh hưởng đến quá trình phát triển nhân cách một con người, ở bất cứ lứa tuổi nào cũng có thể khiến con người mắc bệnh tâm thần song nhìn chung trong các giai đoạn tuổi thì giai đoạn tuổi vị thành niên, trưởng thành, trung niên thường dễ bị phát bệnh “ trừ các yếu tố di chuyền - Giới tính: Tỉ lệ nam giới mắc bệnh tâm thần, rối nhiễu tâm trí nhiều hơn nữ giới “ Tại Trung tâm số người mắc bệnh tâm thần, rối nhiễu tâm trí đang quản lý là 240 người thì có 52 đối tượng bệnh nhân là nữ giới, 188 đối tượng là nam giới”. Nguyên nhân chủ yếu do áp lực công việc, cuộc sống, gia đình, kinh tế, di chuyền, nghiện các chất kích thích…mà tỉ lệ nam bị bệnh tâm thần nhiều hơn nữ.
Phụ nữ mắc bệnh tâm thần chủ yếu do áp lực cuộc sống, gia đình dẫn đến trầm cảm thời gian dài ngày ,những rối loạn tâm thần do những sự biến động của nội tiết vào các thời kỳ; dậy thì, kỳ kình nguyệt, sinh nở, tiền mãn kinh mà và mãn kinh. - Tình trạng Sức khỏe tâm thần Sức khỏe tâm thần là khả năng của bộ máy tâm lý hoạt động một cách hoàn toàn hợp lý, có hiệu quả và đương đầu một cách mềm dẻo trước những tình huống khó khăn mà vẫn có thể tìm lại được sự cân bằng cho mình. Không tạo được sự thích nghi với môi trường sống, sự sảng khoái về tinh thần, không có mối quan hệ tốt đẹp với người khác. Sự phát tiển, sự hội nhập kinh tế thị trường, con người phải đối mặt với bao khó khăn, thách thức, áp lực kinh tế, cuộc sống, nhu cầu của con người ngày càng cao 13 song hành với sự phát triển của toàn xã hội là những hệ lỵ, nhiều người rơi vào tình trạng stress, khủng hoảng, hoang mang, lo âu.lâu ngày dẫn đến tâm thần, rối nhiễu tâm trí, người bệnh cũng có những biểu hiện suy yếu về mặt sức khỏe, cơ thể, rối loạn về giấc ngủ, rối loạn về ăn uống, thậm chí có những vấn đề về sinh hoạt vợ chồng, bạn bè, gần như ảnh hưởng tới mọi mặt của cuộc sống, để nhiều gánh nặng cho chính bản thân, gia đình và toàn xã hội.
Sự mất cân bằng tâm lý, thường xuyên thể đương đầu và giải quyết những xung đột tâm lý với bản thân và với những người khác,hay căng thẳng, tập trung tư tưởng vào một sự kiện này hay chuyển sang một sự kiện khác là khả năng tự nhiên ở mỗi người. Tuy nhiên, khi bộ máy tâm lý bị quá tải, vượt quá giới hạn để tự hồi phục, tự điều chỉnh thì người bệnh cần một quá trình luyện tập hoặc điều trị. Một số bệnh tâm thần thường gặp Tâm thần phân liệt Là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi một sự suy giảm quá trình suy nghĩ và sự thiếu hụt các đáp ứng cảm xúc điển hình. Các triệu chứng thường gặp bao gồm ảo giác, nghe thấy tiếng động hay giọng nói đến từ tâm trí và tự thức biến nó thành những cảm xúc tiêu cực và tích cực, bởi vì sự tương tác đó đã tác động đến cảm xúc nên dẫn đến phản ứng hành vi không rõ ràng của bệnh nhân, thỉnh thoảng thường có thái độ căm ghét, thù hận những người thân, gia đình và xã hội.
Chỉ những tác động nhỏ đủ khiến cho người bệnh mất đi sự ý thức, nhận thức xong đó lo sợ, hoảng loạn, giận dữ xong đó cư xử với người tác động và xung quanh với những hành vi thiếu kiểm soát. Người bệnh không thể định được thân, tâm! rối loạn suy nghĩ; vô cảm và thiếu động lực sống, bất ổn trí nhớ. Bệnh gây rối loạn các chức năng xã hội và ảnh hưởng lớn đến công việc. Bệnh hay gặp ở người trẻ trưởng thành với tỉ lệ ước tính trên toàn cầu khoảng 0.
Rối loạn trầm cảm Là loại rối loạn khí sắc thường gặp trong tâm thần học.