Luận văn thạc sĩ quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh THCS tại Vĩnh Châu, Sóc Trăng - Vũ Thị Hường

Tìm hiểu phương pháp quản lí hoạt động dạy học Toán theo định hướng phát triển năng lực. Tài liệu cung cấp chiến lược, kỹ năng quản lí hiệu quả cho giáo viên.

• Tác giả: Vũ Thị Hường
• Người hướng dẫn: TS. Vương Văn Cho
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lí giáo dục
• Đề tài: Quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường Trung học cơ sở thị xã Vĩnh Châu tỉnh Sóc Trăng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực

Quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Tại các trường THCS thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng, vấn đề này nhận được sự quan tâm đặc biệt từ ban giám hiệu, tổ trưởng chuyên môn và đội ngũ giáo viên Toán. Định hướng phát triển năng lực đòi hỏi sự thay đổi căn bản từ mục tiêu, nội dung đến phương pháp dạy học. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải tổ chức hoạt động giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Nghiên cứu được thực hiện trên 10 trường THCS công lập tại thị xã Vĩnh Châu với quy mô dao động từ 10 đến 33 lớp mỗi trường. Trong đó, 6 trên 10 trường đã đạt chuẩn quốc gia. Đội ngũ cán bộ quản lí và giáo viên tâm huyết, tham gia hội thi giáo viên dạy giỏi luôn đạt thành tích cao. Thị ủy và Ủy ban nhân dân thị xã luôn quan tâm chỉ đạo xây dựng nền giáo dục chất lượng cao và bền vững, đầu tư cơ sở vật chất, đẩy mạnh khuyến học khuyến tài.

1.1. Cơ sở lý luận về quản lí dạy học Toán theo định hướng năng lực

Cơ sở lý luận của đề tài được xây dựng dựa trên các khái niệm quản lí trường học, hoạt động dạy học môn Toán và định hướng phát triển năng lực học sinh. Quản lí hoạt động dạy học bao gồm việc thực hiện các chức năng kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Dạy học Toán theo định hướng phát triển năng lực yêu cầu giáo viên tổ chức các hoạt động học tập tích cực, gắn liền với giải quyết vấn đề thực tiễn. Các nghiên cứu trong và ngoài nước đều khẳng định tầm quan trọng của việc chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực trong giáo dục Toán học.

1.2. Thực trạng giáo dục THCS tại thị xã Vĩnh Châu tỉnh Sóc Trăng

Thị xã Vĩnh Châu thuộc tỉnh Sóc Trăng có 10 trường THCS công lập, trong đó 9 trường thuộc các phường xã và 1 trường nằm ở trung tâm thị xã. Chất lượng giáo dục toàn diện luôn được duy trì và giữ vững đảm bảo thực chất. Tỷ lệ học sinh hoàn thành chương trình tiểu học và THCS đạt trên 99%. Các trường được bố trí tại khu trung tâm dân cư, tạo thuận lợi cho học sinh đi lại. Ngành giáo dục thị xã phát huy truyền thống dạy tốt, học tốt, không ngừng nâng cao chất lượng giảng dạy môn Toán.

II. Phân tích thực trạng quản lí dạy học Toán theo định hướng năng lực

Khảo sát thực trạng quản lí hoạt động dạy học môn Toán tại các trường THCS thị xã Vĩnh Châu được tiến hành trên 21 cán bộ quản lí, 10 tổ trưởng chuyên môn và 58 giáo viên Toán. Kết quả cho thấy nhiều tồn tại trong công tác quản lí. Việc xây dựng kế hoạch dạy học chưa thực sự chú trọng đến định hướng phát triển năng lực. Nội dung chương trình Toán cấp THCS vẫn thực hiện 140 tiết mỗi lớp mỗi năm học, được kéo dài trong 37 tuần. Nhiều giáo viên chưa nhận thức đầy đủ về yêu cầu phát triển năng lực học sinh thông qua dạy học Toán. Phương pháp giảng dạy vẫn nặng về truyền thụ kiến thức, ít tổ chức hoạt động thực hành, vận dụng. Công tác kiểm tra đánh giá chưa đo lường được năng lực thực tế của học sinh. Cơ sở vật chất phục vụ dạy học còn nhiều hạn chế, đặc biệt tại các trường vùng xa. Sự phối hợp giữa ban giám hiệu, tổ chuyên môn và giáo viên trong quản lí chất lượng dạy học chưa đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Hạn chế trong công tác quản lí của cán bộ quản lí trường học

2.2. Những khó khăn của giáo viên Toán trong thực hiện định hướng năng lực

Giáo viên Toán tại các trường THCS Vĩnh Châu gặp nhiều khó khăn khi chuyển đổi sang dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Nhiều giáo viên được đào tạo theo phương pháp truyền thống, thiếu kỹ năng thiết kế bài học tích hợp, liên môn. Áp lực hoàn thành chương trình khiến giáo viên ưu tiên truyền đạt kiến thức thay vì tổ chức hoạt động khám phá. Thiết bị dạy học, đồ dùng trực quan phục vụ phương pháp mới còn thiếu thốn. Giáo viên cũng thiếu tài liệu tham khảo chất lượng về dạy học Toán phát triển năng lực. Việc đánh giá năng lực học sinh đòi hỏi công cụ và kỹ năng mới mà nhiều giáo viên chưa được trang bị đầy đủ.

III. Giải pháp quản lí hoạt động dạy học Toán theo định hướng phát triển năng lực

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh, đề tài đề xuất nhiều giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, xây dựng kế hoạch dạy học Toán cụ thể, gắn liền với chuẩn kiến thức kỹ năng và các năng lực cần phát triển cho học sinh THCS. Thứ hai, tổ chức bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên cho giáo viên về phương pháp dạy học tích cực, lấy học sinh làm trung tâm. Thứ ba, đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng đánh giá năng lực, sử dụng đa dạng hình thức đánh giá. Thứ tư, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị dạy học hiện đại. Thứ năm, phát huy vai trò tổ trưởng chuyên môn trong sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học. Thứ sáu, xây dựng cơ chế khuyến khích, khen thưởng giáo viên tích cực đổi mới phương pháp. Các giải pháp cần được triển khai có lộ trình, phù hợp với điều kiện thực tế của từng trường.

3.1. Đổi mới kế hoạch dạy học và nội dung chương trình Toán cấp THCS

Giải pháp đầu tiên là xây dựng kế hoạch dạy học Toán chi tiết theo định hướng phát triển năng lực. Nội dung chương trình Toán THCS cần được rà soát, điều chỉnh cho phù hợp với chuẩn kiến thức kỹ năng. Phân phối chương trình hợp lý trong 37 tuần, ưu tiên thời gian cho các hoạt động thực hành, vận dụng kiến thức. Giáo viên cần thiết kế bài học với các tình huống vấn đề thực tiễn, giúp học sinh phát triển tư duy toán học, năng lực giải quyết vấn đề và năng lực giao tiếp toán học. Việc xây dựng kế hoạch cần có sự tham gia của tổ chuyên môn và được ban giám hiệu phê duyệt.

3.2. Bồi dưỡng năng lực giáo viên và đổi mới đánh giá năng lực học sinh

Bồi dưỡng giáo viên là giải pháp then chốt để thực hiện thành công định hướng phát triển năng lực. Nhà trường cần tổ chức các chuyên đề bồi dưỡng về phương pháp dạy học tích cực, kỹ năng thiết kế bài học theo hướng năng lực. Sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học giúp giáo viên học hỏi từ đồng nghiệp. Đổi mới đánh giá đòi hỏi sử dụng đa dạng hình thức: đánh giá quá trình, đánh giá kết quả, đánh giá năng lực thực hành. Công cụ đánh giá cần đo lường được các mức độ phát triển năng lực của học sinh, từ nhận biết, hiểu đến vận dụng và sáng tạo.

IV. Kết luận và ứng dụng quản lí dạy học Toán theo định hướng năng lực

Nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS thị xã Vĩnh Châu đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Đề tài đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp cụ thể, khả thi. Các giải pháp được xây dựng dựa trên nền tảng khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương. Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao, không chỉ cho thị xã Vĩnh Châu mà còn cho các địa phương có điều kiện tương tự trong tỉnh Sóc Trăng. Thành công của đề án phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa ban giám hiệu, tổ chuyên môn và từng giáo viên Toán. Sự hỗ trợ từ Phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã cũng đóng vai trò quan trọng. Việc áp dụng các giải pháp cần có lộ trình cụ thể, đánh giá định kỳ để điều chỉnh kịp thời, đảm bảo tính bền vững trong nâng cao chất lượng giáo dục Toán học.

4.1. Giá trị khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Đề tài có giá trị khoa học ở chỗ tổng hợp, phân tích và hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lí dạy học Toán theo định hướng năng lực. Giá trị thực tiễn thể hiện ở việc cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy về thực trạng quản lí dạy học Toán tại các trường THCS Vĩnh Châu. Các giải pháp đề xuất mang tính khả thi cao, được xây dựng phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội, đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất của địa phương. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo hữu ích cho cán bộ quản lí giáo dục.

4.2. Hướng phát triển và áp dụng kết quả nghiên cứu trong thực tế

Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi tại các trường THCS trên địa bàn thị xã Vĩnh Châu và các huyện khác trong tỉnh Sóc Trăng. Cán bộ quản lí có thể sử dụng các giải pháp để xây dựng kế hoạch nâng cao chất lượng dạy học Toán. Giáo viên tham khảo các phương pháp dạy học tích cực để đổi mới thực hành giảng dạy. Hướng phát triển tiếp theo là mở rộng phạm vi nghiên cứu, đánh giá hiệu quả thực tế sau khi áp dụng các giải pháp. Cần xây dựng mô hình điểm tại một số trường trước khi nhân rộng toàn thị xã.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước Nhà sư phạm vĩ đại J.Comenxki (1592-1670) đã đưa ra những yêu cầu cải tổ nền giáo dục theo hướng phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của người học. Theo ông, dạy học thế nào để người học thích thú học tập và có những cố gắng bản thân để nắm lấy tri thức.

Ông nói: “Tôi thường bồi dưỡng cho học sinh của tôi tinh thần độc lập trong quan sát, trong đàm thoại và trong việc ứng dụng tri thức vào thực tiễn”. Ông còn viết: “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách… Hãy tìm ra phương pháp cho giáo viên dạy ít hơn, học sinh học được nhiều hơn” (Nguyễn Thị Phương, 2009). John Dewey (1859-1670), nhà sư phạm người Mỹ, đã đề cao hoạt động đa dạng của HS, đặc biệt là hoạt động thực tiễn để bổ sung vào kiến thức của HS ngoài sách giáo khoa (SGK) và lời giảng của GV. Ông đặc biệt chú ý đến hoạt động khi viết: “Học sinh là mặt, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục, nói không phải là dạy, nói ít hơn, chú ý nhiều đến việc tổ chức hoạt động của học sinh”.

Đây là ý tưởng khởi nguồn cho triết lý “Lấy học sinh làm trung tâm giáo dục” (Nguyễn Đức Quang, 2013). Các nhà nghiên cứu giáo dục Nga khẳng định rằng: “Kết quả của toàn bộ hoạt động quản lí của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ GV” (V.Konđakôp “đi sâu nghiên cứu lãnh đạo công tác giảng dạy, giáo dục trong nhà trường và xem đây như khâu then chốt trong hoạt động quản lí của hiệu trưởng, các tác giả thống nhất và khẳng định người hiệu trưởng phải là người lãnh đạo toàn diện và chịu trách nhiệm chính trong công tác quản lí nhà trường” (V. Tình nghiên hình cứu trong nước Ở Việt Nam, tác giả Trần Kiểm với tác phẩm “Những vấn đề cơ bản khoa học quản lí giáo dục” (Trần Kiểm, 2008) đã nghiên cứu về quản lí, quản lí giáo dục, đặc điểm và bản chất của quản lí giáo dục, xu hướng đổi mới của quản lí giáo dục. Trần Công Bình (2017), Quản lí hoạt động dạy môn Toán theo định hướng phát triển năng lực HS các Trường Trung học phổ thông ở Quận 8, Thành phố Hồ Chí Minh (Trần Công Bình, 2017).

Nhiều tác giả đã có những công trình nghiên cứu đề cập ít nhiều về phương diện quản lí trong quá trình dạy học môn Toán sao cho có hiệu quả nhất. Tiêu biểu như: PPDH đại cương môn Toán của tác giả Nguyễn Bá Kim (2010); Vận dụng lý luận vào thực tiễn dạy học môn Toán ở trường phổ thông của tác giả Bùi Văn Nghị (2009); Cẩm nang dạy và học môn Toán THCS của tác giả Vũ Hữu Bình (2007)… 1. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1. Quản lí trường học a.

Quản lí Quản lí là một phạm trù tồn tại khách quan và ra đời một cách tất yếu do nhu cầu theo từng chế độ xã hội, với mọi tổ chức, mọi quốc gia, mọi thời đại. Vì vậy trong lao động quản lí luôn là một lĩnh vực lao động trí tuệ và thực tiễn phức tạp nhất của con người, nhằm điều khiển lao động thúc đẩy xã hội phát triển một cách toàn diện. Do đó, khoa học quản lí cũng như nhiều khoa học xã hội - nhân văn thường gắn với quá trình phát triển của xã hội loài người nói chung nó còn mang tính lịch sử, tính giai cấp của dân tộc trong thời đại. Theo tác giả Trần Kiểm: “Quản lí là những tác động của chủ thể quản lí trong việc huy động phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài nước (chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” (Trần Kiểm, 2002).

Khái quát hơn các tác giả ở Khoa Sư phạm – Đại học quốc gia Hà Nội là Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc đưa ra quan niệm: “Quản lí là sự tác động có chủ đích của chủ thể quản lí đến đối tượng quản lí nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức” (Nguyễn Quốc Trí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc, 1996). 10 Tác giả Nguyễn Phúc Châu lại cho rằng: “Quản lí là sự tác động liên tục, có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lí (người quản lí) lên khách thể quản lí (những người bị quản lí) bằng việc sử dụng các phương tiện quản lí nhằm làm cho tổ chức vận hành đạt tới mục tiêu quản lí” (Nguyễn Phúc Châu, 2010). Những quan niệm trên tuy có khác nhau, song có thể khái quát: Quản lí là tổ hợp các tác động chuyên biệt, có chủ đích của chủ thể quản lí lên khách thể quản lí và đối tượng quản lí nhằm phát huy tiềm năng của các yếu tố, các mối quan hệ chức năng, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực và cơ hội của tổ chức/hệ thống… trên cơ sở đó đảm bảo cho tổ chức, hệ thống vận hành (hoạt động) tốt, đạt được các mục tiêu đã đặt ra với chất lượng và hiệu quả tối ưu trong các điều kiện biến động của môi trường. Quản lí giáo dục Quản lí giáo dục là sự vận dụng một cách cụ thể các nguyên lý của quản lí nói chung vào lĩnh vực giáo dục.

Tuy nhiên, cần làm rõ nội hàm khái niệm, để từ cơ sở lý thuyết đó giúp xác định nội dung và các biện pháp quản lí giáo dục đạo đức trong công tác quản lí nhà trường. Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: Quản lí giáo dục theo nghĩa tổng quát, là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lí trong hệ thống giáo dục, là sự điều hành hệ thống giáo dục quốc dân, điều hành các cơ sở giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu đẩy mạnh công tác giáo dục theo yêu cầu phát triển của xã hội (nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài) (Đặng Quốc Bảo, 1995). Theo tác giả Trần Kiểm và Bùi Minh Hiển, khái niệm quản lí giáo dục đối với cấp vĩ mô: “Quản lí giáo dục được hiểu là hệ thống những tác động tự giác, có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống, hợp quy luật của chủ thể quản lí đến tập thể giáo viên, công nhân viên, tập thể học sinh, cha mẹ học sinh và các lực lượng xã hội trong và ngoài nhà trường nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục tiêu giáo dục của nhà trường” (Trần Kiểm và Bùi Minh Hiền, 2006). Văn kiện Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII, xác định mục tiêu chiến lược phát triển giáo dục đào tạo giai đoạn 2011–2020: “Quản lí 11 giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lí tới khách thể quản lí nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới kết quả mong muốn bằng hiệu quả cao nhất” (Nguyễn Đức Quang, 2013).

Từ đây, ta có thể khái quát QLGD là sự tác động có chủ đích, có căn cứ khoa học, hợp quy luật và phù hợp các điều kiện khách quan… của chủ thể quản lí tới đối tượng quản lí nhằm phát huy sức mạnh các nguồn lực giáo dục, từ đó đảm bảo các hoạt động của tổ chức/hệ thống giáo dục đạt được các mục tiêu giáo dục đã đề ra với chất lượng, hiệu quả cao nhất. Nói cách khác, QLGD là sự tác động có mục đích, có kế hoạch, có phương pháp của chủ thể QLGD lên đối tượng QLGD nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục đã đề ra. Dựa vào phạm vi quản lí, người ta chia ra hai loại QLGD: + Quản lí hệ thống giáo dục: QLGD ở tầm vĩ mô, phạm vi toàn quốc, trên địa bàn lãnh thổ (tỉnh, thành phố…). + Quản lí nhà trường: QLGD ở tầm vi mô, trong phạm vi một cơ sở GD & ĐT.

Quản lí nhà trường Nhà trường (Cơ sở Giáo dục & Đào tạo) là một cơ cấu tổ chức, cũng là một bộ phận cấu thành của một hệ thống giáo dục. Công tác quản lí nhà trường chính là hoạt động QLGD của một cơ cấu, tổ chức giáo dục và đồng thời cũng là tác động quản lí trực tiếp tới mọi HĐGD - học tập trong phạm vi nhà trường. Trong nhà trường mọi hoạt động đều rất đa dạng, phong phú và phức tạp. Vì thế việc quản lí, lãnh đạo phải thật sự nhạy bén, tư duy khoa học và đảm bảo sự đoàn kết, thống nhất từ mọi lực lượng, tạo nên sức mạnh một cách đồng bộ nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả vì mục đích giáo dục.

Quản lí nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới đạt mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh (Phạm Minh Hạc, 1998). 12 Quản lí nhà trường chính là sự tác động trong quản lí có chủ đích của hiệu trưởng (HT) tới tất cả các yếu tố, các mối quan hệ chức năng, và nguồn lực nhằm đưa mọi hoạt động trong nhà trường đạt đến mức phát triển cao nhất. Trong giáo dục có nhiều cấp quản lí trường học: Cấp cao nhất là Bộ GD & ĐT, nơi quản lí nhà trường bằng các biện pháp quản lí hành chính vĩ mô. Có hai cấp trung gian quản lí trường học là Sở GD & ĐT ở tỉnh, thành phố và các Phòng GD & ĐT ở quận, huyện (thị xã).

Cấp quản lí trực tiếp chính là sự tác động của HT quản lí các HĐGD, huy động tối đa các nguồn lực giáo dục để nâng cao chất lượng giáo dục nhà trường. Mục đích của quản lí nhà trường là đưa nhà trường từ trạng thái hiện có từng bước đi lên một trạng thái phát triển mới bằng các biện pháp quản lí và phát triển chất lượng giáo dục của nhà trường. Hoạt động dạy học môn Toán a. Năng lực Năng lực là một trong những vấn đề của tâm lý học có ý nghĩa lí luận và thực tiễn to lớn trong chiến lược xây dựng và phát triển nguồn nhân lực của Đảng ta trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước hiện nay.

Vậy năng lực là gì ?