Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG SẢN XUẤT HÀNG HÓA 1. Một số khái niệm cơ bản về nông nghiệp và phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa 1. Nông nghiệp và phát triển nông nghiệp 1. Khái niệm nông nghiệp Nông nghiệp theo nghĩa hẹp là ngành sản xuất ra của cải vật chất mà con người phải dựa vào quy luật sinh trưởng của cây trồng, vật nuôi để tạo ra sản phẩm như lương thực, thực phẩm.
để thoả mãn các nhu cầu của mình. Nông nghiệp theo nghĩa rộng còn bao gồm cả lâm nghiệp, ngư nghiệp (Nguyễn Đình Thắng, 2006). Nông nghiệp là ngành sản xuất phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên. Những điều kiện tự nhiên như đất đai, nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, bức xạ mặt trời.
trực tiếp ảnh hưởng đến năng suất, sản lượng cây trồng vật nuôi. Nông nghiệp cũng là ngành sản xuất có năng suất lao động rất thấp, vì đây là ngành sản xuất phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên; là ngành sản xuất mà việc ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ gặp rất nhiều khó khăn. Ngoài ra sản xuất nông nghiệp ở nước ta thường gắn liền với những phương pháp canh tác, lề thói, tập quán. đã có từ hàng nghìn năm nay (Đặng Kim Oanh, 2007).
Khái niệm phát triển nông nghiệp Phát triển là một quá trình chuyển biến của xã hội, là chuỗi những chuyển biến có mối quan hệ hữu cơ qua lại. Sự tồn tại và phát triển của xã hội hôm nay là sự kế thừa có chọn lọc những di sản của quá khứ. Có nhiều định nghĩa khác nhau về phát triển, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Ngày nay thuật ngữ phát triển nông nghiệp được dùng nhiều trong đời sống kinh tế và xã hội.
Phát triển nông nghiệp thể hiện quá trình thay đổi của nền nông nghiệp ở gia đoạn này so với giai đoạn trước đó và thường đạt ở 6 mức độ cao hơn cả về lượng và về chất. Theo Đỗ Kim Chung và cộng sự (2009), nền nông nghiệp phát triển là một nền sản xuất vật chất không những có nhiều hơn về đầu ra (sản phẩm và dịch vụ) đa dạng hơn về chủng loại và phù hợp hơn về cơ cấu. Thích ứng hơn về tổ chức và thể chế, thỏa mãn tốt hơn nhu cầu của xã hội về nông nghiệp. Cần phân biệt giữa tăng trưởng nông nghiệp và phát triển nông nghiệp.
Tăng trưởng nông nghiệp chỉ thể hiện rằng ở thời điểm nào đó, nền nông nghiệp có nhiều đầu ra so với giai đoạn trước, chủ yếu phản ánh sự thay đổi về kinh tế và tập trung nhiều về mặt lượng. Tăng trưởng nông nghiệp tăng lên về sản lượng và sản phẩm nông nghiệp, số lượng diện tích, số đầu con vật nuôi. Trái lại, phát triển nông nghiệp thể hiện cả về lượng và về chất. Sản xuất hàng hóa Theo Trần Xuân Châu (2004), sản xuất hàng hoá là quá trình sản xuất ra sản phẩm để trao đổi, để bán, không phải để tự tiêu dùng bởi chính người sản xuất ra sản phẩm đó.
Để hiểu được khái niệm này, cần phân biệt hai hình thức sản xuất hàng hoá. Thứ nhất, đó là sản xuất hàng hoá giản đơn. Đây là hình thức sản xuất hàng hoá ở trình độ thấp. Điều này được thể hiện trước hết ở mục đích của người sản xuất.
Việc tạo ra sản phẩm được gọi là hàng hoá trong hình thức sản xuất hàng hoá giản đơn chỉ là ngẫu nhiên, không phải mục đích của người sản xuất, hoặc ít ra, đó không phải mục đích chính của họ. Phần sản phẩm dư thừa được trở thành hàng hoá chỉ là ngẫu nhiên, thừa ra ngoài nhu cầu tiêu dùng cho bản thân người sản xuất. Trình độ sản xuất hàng hoá thấp còn được thể hiện ở trình độ của lực lượng sản xuất xã hội trong quá trình sản xuất ra sản phẩm. Nói chung, trong hình thức sản xuất hàng hoá giản đơn, trình độ kỹ thuật của sản xuất còn lạc hậu, phân công lao động xã hội chưa phát triển.
Sản xuất hàng hoá giản đơn được tiến hành bởi nông dân sản xuất nhỏ, thợ thủ công cá thể, dựa trên chế độ sở hữu nhỏ về tư liệu sản xuất và sức lao động của bản thân nông dân, thợ thủ công là chính. Hình thức sản xuất hàng hoá giản đơn ra đời 7 vào cuối thời kỳ công xã nguyên thuỷ - thời kỳ tan rã của phương thức sản xuất này, và bắt đầu ra đời phương thức sản xuất chiễm hữu nô lệ. Đến thời kỳ phương thức sản xuất phong kiến, sản xuất hàng hoá giản đơn vẫn còn chiếm vị trí phổ biến. Thứ hai, đó là sản xuất hàng hoá lớn.
Điều khác biệt cơ bản giữa sản xuất hàng hoá giản đơn và sản xuất hàng hoá lớn trước hết thể hiện ở mục đích của người sản xuất. Trong sản xuất hàng hoá lớn, ngay từ trước khi tiến hành sản xuất, mục đích sản xuất ra sản phẩm để bán được đã khẳng định; sản phẩm trở thành hàng hoá đã được xác định từ trước khi quá trình sản xuất diễn ra, nó là quá trình tất nhiên, không phải là sự kiện ngẫu nhiên. Sự khác nhau giữa hai hình thức sản xuất hàng hoá còn được thể hiện ở trình độ kỹ thuật, trình độ phân công lao động cao trong sản xuất hàng hoá lớn. Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa Nông nghiệp hàng hóa là một bộ phận của nền kinh tế hàng hóa nói chung, nó sản xuất ra nông sản (nông, lâm, ngư nghiệp) không phải để tự tiêu dùng của người sản xuất, mà là để trao đổi, để bán trên thị trường, nó là hình thức tổ chức kinh tế - xã hội, trong đó có mối quan hệ kinh tế giữa người với người, giữa các chủ thể với nhau được thể hiện thông qua trao đổi, mua bán trên thị trường, quan hệ hàng hóa - tiền tệ, quan hệ thị trường, quan hệ hạch tóan.
là những quan hệ kinh tế chủ yếu của loại hình này, chịu sự chi phối bởi trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, của quan hệ sản xuất, thiết chế kinh tế - xã hội, phong tục tập quán, văn hóa. trong đó trực tiếp và khách quan là sự tác động của các quy luật giá trị, quy luật cung - cầu, quy luật cạnh tranh. Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa là một quá trình từ một nền nông nghiệp truyền thống, phân tán, lạc hậu, cơ sở hạ tầng thấp kém lên một nền sản xuất hiện đại một nền kinh té mở hội nhập kinh tế khu vực và thế giới (Đặng Kim Sơn, 2008). Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá phải đảm bảo các 8 tiêu chí: - Về mặt sản xuất: Sản phẩm được tạo ra không những phải khai thác được lợi thế tự nhiên (đất đai, khí hậu, thời tiết.) lợi thế về mặt kinh tế (lao động, vốn, trình độ sản xuất, cơ sở hạ tầng hiện có.) về mặt xã hội và môi trường (tạo ra được sự liên kết trong nông thôn, xây dựng nông thôn mới và cải tạo được môi sinh môi trường.) (Nguyễn Đình Thắng, 2006) - Về thị trường tiêu thụ: Sản phẩm sản xuất ra đáp ứng được thị hiếu tiêu dùng của thị trường trong nước và xuất khẩu về khối lượng, chất lượng và giá cả có tính cạnh tranh cao.
Có thị trường tiêu thụ ổn định và tạo khả năng mở rộng thị trường mới. Thị trường ở đây được hiểu là thị trường tiêu dùng sản phẩm cùng thị trường nguyên liệu sản phẩm cho công nghiệp chế biến (Đặng Kim Oanh, 2007). - Về môi trường kinh tế - xã hội nông thôn: Sản xuất sản phẩm hàng hoá (sản phẩm chuyên môn hoá) phải gắn với phát triển sản phẩm đa dạng, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tại chỗ và sử dụng lao động, tài nguyên tại chỗ, phải là sản phẩm sạch, không gây ô nhiễm môi trường, phá hoại môi trường, môi sinh (Trần An Phong, 2008). - Gắn được sản xuất, chế biến với môi sinh môi trường nông thôn mới, tạo điều kiện xây dựng một cơ cấu kinh tế mới phù hợp, bền vững: Gắn được sản xuất với chế biến để vừa sử dụng được nguyên liệu tại chỗ, giảm được chi phí vận chuyển, thu hút được lao động tại chỗ, tạo thêm được việc làm.
Đa dạng hoá sản phẩm nhằm sử dụng tiềm năng đa dạng của điều kiện tự nhiên, đất đai và lao động của từng địa phương, tăng thu nhập cho hộ gia đình, tạo điều kiện để sản phẩm hàng hoá phát triển thuận lợi, hiệu quả (Đặng Kim Sơn, 2011). Nội dung phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa được tiếp cận theo nhiều nội dung khác nhau. Trong luận văn, tác giả kế thừa những nghiên cứu đi trước của Nguyễn Bá Ninh (2007); Lê Huy Ngọ (2003); Nguyễn Kế Tuấn 9 (2011); Chu Hữu Quý (2009) về những nội dung của phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa. Theo đó, các nội dung được đề cập bao gồm: Phát triển nông nghiệp về quy mô và sản lượng; Phát triển chế biến và tiêu thụ nông sản; Phát triển các hình thức tổ chức và dịch vụ nông nghiệp; Phát triển nội bộ ngành nông nghiệp theo hướng tập trung; Chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý; Quy hoạch phát triển nông nghiệp theo hướng tập trung quy mô lớn; Cơ chế chính sách thúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa.
Phát triển nông nghiệp về quy mô và sản lượng nông nghiệp Nội dung đầu tiên để phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa là sự gia tăng về quy mô và sản lượng nông nghiệp. Khi mở rộng quy mô sản xuất và sản lượng nông nghiệp sẽ giúp mở rộng phạm vi sản xuất sản phẩm, tăng số lượng sản phẩm nông nghiệp góp phần vào cung ứng một sản lượng nông nghiệp lớn và ổn định ra thị trường, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển hàng hàng hóa nông nghiệp. Do đó, yêu cầu đặt ra để phát triển nội dung này là tăng sả lượng các ngành có lợi thế về thị trường, hỗ trợ áp dụng kho học kỹ thuật vào sản xuất để tăng chất lượng sản phẩm.2 Phát triển chế biến và tiêu thụ nông sản Chế biến và tiêu thụ nông sản là khâu cuối cùng trong chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệ, việc tổ chức mạng lưới kinh doanh, tiêu thụ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong tiêu thụ nông sản.