Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TRONG DOANH NGHIỆP 1. Các khái niệm có liên quan 1. Nguồn nhân lực Nguồn nhân lực là những con người tham gia làm việc trong các tổ chức, các đơn vị, doanh nghiệp, hay nói các khác, đó chính là là lực lượng lao động của doanh nghiệp. Nguồn nhân lực được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau và với mỗi góc độ lại có thể đưa ra một khái niệm khác nhau.
Tác giả Nguyễn Vân Điềm và Nguyễn Ngọc Quân đã viết trong giáo trình Quản trị nhân lực: nguồn nhân lực của một tổ chức là tất cả những người làm việc trong tổ chức đó [16, tr. Theo Trần Xuân Cầu và Mai Quốc Chánh cho rằng: nguồn nhân lực là nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội được biểu hiện ra là số lượng và chất lượng nhất định tại một thời điểm nhất định [5, tr. Theo Nguyễn Tiệp cho rằng: nguồn nhân lực là toàn bộ dân cư có khả năng lao động [42, tr. Theo Bùi Văn Nhơn: nguồn nhân lực là lực lượng lao động của từng doanh nghiệp, là số người có trong danh sách của doanh nghiệp, do doanh nghiệp trả luơng [37, tr.
Theo Phạm Minh Hạc cho rằng: nguồn nhân lực được hiểu là dân số, trí tuệ, năng lực, phẩm chất và đạo đức của người lao động. Nó là tổng thể nguồn nhân lực hiện có thực tế và tiềm năng được chuẩn bị sẵn sàng để tham gia phát triển kinh tế xã hội của một quốc gia hay một địa phương nào đó [19]. Bên cạnh đó, có những quan điểm coi nguồn nhân lực như một nguồn vốn của doanh nghiệp, tổ chức hay xã hội, là nguồn vốn con người để sử dụng sao cho có hiệu quả nhất trong việc tạo ra của cải vật chất cũng như thực hiện các nhiệm vụ được phân công. 15 Tuy có nhiều khái niệm khác nhau theo từng góc độ tiếp cận khác nhau có thể thấy, nguồn nhân lực chính là bản thân con người, có tư duy trí tuệ, có cảm nghĩ và biểu hiện thông qua các hành vi khác nhau và khác với các nguồn lực khác.
Bên cạnh đó, nguồn nhân lực là tổng thể nguồn lực của mỗi cá nhân con người gồm thể lực, trí lực và phẩm chất. Phát triển nguồn nhân lực Tương tự khái niệm nguồn nhân lực, phát triển nguồn nhân lực cũng có nhiều cách diễn đạt khác nhau các tác giả đứng ở nhiều góc độ khác nhau để nghiên cứu. Tác giả Bùi Văn Nhơn cho rằng: phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hình thức, phương pháp, chính sách và biện pháp nhằm hoàn thiện và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực gồm trí tuệ, thể chất và phẩm chất tâm lý xã hội [37, tr. Thể chất của nguồn nhân lực được xác định gồm sức khoẻ thể chất và sức khoẻ tinh thần.
Trí tuệ của nguồn nhân lực được xác định gồm trình độ văn hoá, trình độ chuyên môn kỹ thuật và kỹ năng thực hành của người lao động. Phẩm chất tâm lý xã hội được xác định gồm tính kỷ luật, tính tự giác, có tinh thần hợp tác và tác phong làm việc chuyên nghiệp, đồng thời phải có tinh thần trách nhiệm thể hiện trong thực hiện công việc và chịu trách nhiệm với kết quả làm việc của bản thân. Tổ chức phát triển Liên hợp quốc đã sử dụng các chỉ số đánh giá sự phát triển của con người HDI (Human Development Index) được tính từ 0 đến 1. Theo tổ chức này, sự phát triển của con người được xác định thông qua 3 yếu tố: Trình độ học vấn (Tỷ lệ dân số biết chữ và số năm đi học bình quan của một người), sức khỏe (tuổi thọ bình quân), thu nhập (Tổng sản phẩm trong nước GDP bình quân/người).
Theo Trần Xuân Cầu viết trong giáo trình Kinh tế Nguồn nhân lực được xuất bản năm 2008: phát triển nguồn nhân lực là quá trình phát triển thể lực, 16 trí lực, khả năng nhận thức và tiếp thu kiến thức tay nghề, tính năng động xã hội và sức sáng tạo của con người. Nhìn từ góc độ xã hội, phát triển nguồn nhân lực là quá trình tăng lên về mặt số lượng và nâng cao về mặt chất lượng nguồn nhân lực, tạo ra cơ cấu nguồn nhân lực ngày càng hợp lý. Nhìn từ góc độ cá nhân, phát triển nguồn nhân lực là quá trình làm cho mỗi cá nhân trưởng thành, có năng lực xã hội về thể lực, trí lực và nhân cách, đồng thời có tính năng động xã hội cao [5, tr. Trong cuốn giáo trình Quản trị nhân lực của Trường Đại học Kinh tế quốc dân cho rằng: theo nghĩa rộng, phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các hoạt động học tập có tổ chức được tiến hành trong những khoảng thời gian nhất định nhằm tạo sự thay đổi hành vi nghề nghiệp của người lao động [16, tr.
Như vậy, thông qua các khái niệm của các nhà nghiên cứu trước đó, tác giả cho rằng: phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các phương pháp, các hoạt động được thực hiện trong một thời gian nhất định làm tăng số lượng và chất lượng nguồn nhân lực. Có thể có rất nhiều hoạt động, có nhiều phương pháp được sử dụng trong quá trình thực hiện để phát triển nguồn nhân lực như nâng cao kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp thông qua các hoạt động đào tạo, huấn luyện chuyên môn… Điều này hoàn toàn phụ thuộc vào mục đích và phương pháp phát triển nguồn nhân lực của mỗi cơ quan, lĩnh vực nghề nghiệp cụ thể. Phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp Với cách hiểu phát triển nguồn nhân lực là tổng thể các phương pháp, các hoạt động được thực hiện trong một thời gian nhất định làm tăng số lượng và chất lượng nguồn nhân lực. Tác giả giả cho rằng, việc áp dụng khái niệm phát triển nguồn nhân lực dùng trong doanh nghiệp sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào doanh nghiệp đó hoạt động trong lĩnh vực nào, quy mô doanh nghiệp ra sao, đòi hỏi và yêu cầu thực hiện công việc ở mức độ nào… để có các phương pháp, các cách thức và có những hoạt động phát triển nguồn nhân lực cụ thể cho từng doanh nghiệp.
17 Ngoài các phương pháp, các hoạt động thực hiện nhằm phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp, có thể tính tới các kinh nghiệm hoạt động của mỗi doanh nghiệp trong các hoạt động phát triển doanh nghiệp. Vì trong quá trình phát triển doanh nghiệp, các hoạt động được thực thi giúp doanh nghiệp phát triển thì cũng có khả năng giúp cho phát triển cá nhân mỗi người trong quá trình thực hiện công việc. Sự tích lũy kiến thức, sự hiểu biết giúp cho nguồn nhân lực có thể tăng năng lực cá nhân của họ, đồng nghĩa với việc tăng khả năng của doanh nghiệp. Có thể nói, phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp là nói đến nâng cao kiến thức, kỹ năng, sự hiểu biết của nhân lực trong doanh nghiệp có lĩnh vực hoạt động cụ thể, thể hiện sự tiến bộ nghề nghiệp của nguồn nhân lực trong phát triển nghề nghiệp và phát triển cá nhân.
Khi phát triển cá nhân nghĩa là nâng cao khả năng thực thi công việc, nâng cao hiệu quả công việc giúp cho mục tiêu cá nhân được thực hiện cũng như góp phần thực hiện thành công mục tiêu của doanh nghiệp. Phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp là một quá trình, quá trình đó nuôi dưỡng và hình thành đội ngũ nhân lực có trình độ cao hơn, có kiến thức và hiểu biết sâu hơn về chuyên môn và các kỹ năng thực hiện công việc để tăng hiệu suất làm việc của nguồn nhân lực và góp phần thức đẩy phát triển doanh nghiệp. Nguồn nhân lực vững vàng, có chuyên môn sâu, có kỹ năng giỏi là cở cở để doanh nghiệp có năng lực hoạt động tốt vì nguồn nhân lực là yếu tố quyết định thành công hay thất bại của doanh nghiệp. Có nguồn nhân lực là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo uy thế phát triển cho doanh nghiệp.
Nguồn nhân lực được coi là tài sản quý giá nhất không chỉ duy trì, giữ vững hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, mà còn là nguồn lực làm sinh sôi lợi nhuận cho tương lai của doanh nghiệp. Phát triển nguồn nhân lực giúp nâng cao giá trị của doanh nghiệp, vì khi nguồn nhân lực được phát triển nghĩa là tạo ra năng lực tiềm tàng, tạo sự năng 18 động cho doanh nghiệp và giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu phát triển bền vững, lâu dài. Đối với mỗi cá nhân, khi được tạo điều kiện phát triển, đó là một cơ hội học tập, đào tạo nâng cao kiến thức, sự hiểu biết, kỹ năng và đó chính là nâng cao giá trị bản thân mỗi người. Đó là cơ hội để cá nhân được luân chuyển, mở rộng khả năng làm việc, cơ hội thăng tiến.
Điều đó thể hiện được đãi ngộ mà doanh nghiệp dành cho mỗi cá nhân, đồng thời là sự thừa nhận và coi trọng của doanh nghiệp đối với mỗi cá nhân. Từ đó, cá nhân không tiếc công sức, tâm huyết để cống hiến cho sự phát triển của doanh nghiệp. Do vậy, phát triển nguồn nhân lực không chỉ có vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp, mà còn có vai trò thúc đẩy sự nỗ lực của mỗi cá nhân để đóng góp vào sự phát triển của doanh nghiệp. Phát triển nguồn nhân lực là hướng đi đúng đắn nhất doanh nghiệp nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động, nâng cao thể lực, trí lực và phẩm chất của nguồn nhân lực, trong đó là nâng cao được kiến thức, trình độ chuyên môn, nâng cao kỹ năng và khả năng đáp ứng nhu cầu công việc trong doanh nghiệp.
Từ đó, giúp lãnh đạo doanh nghiệp có được đội ngũ nguồn nhân lực có năng lực làm việc, thuận lợi hơn trong công tác quản trị nhân lực và xây dựng được lợi thế cạnh tranh của của doanh nghiệp trên thị trường. Thực tế, đó là chiến lược phát triển nguồn nhân lực cũng như phát triển doanh nghiệp trong dài hạn và bền vững nhất. Như vậy, phát triển nguồn nhân lực trong doanh nghiệp là quá trình thực hiện các phương pháp, các hoạt động bên trong cũng như bên ngoài doanh nghiệp được thực hiện trong một thời gian nhất định làm tăng số lượng và chất lượng nguồn nhân lực.