Chương 1. Những vấn đề lý luận pháp luật về NĐT và hoạt động kinh doanh của CTCK trên TTCK Chương 2. Thực trạng áp dụng pháp luật Việt Nam về hoạt động kinh doanh của CTCK trong mối quan hệ với việc bảo vệ quyền lợi của NĐT Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động kinh doanh của CTCK để bảo vệ lợi ích của NĐT 7 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ NHÀ ĐẦU TƢ VÀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Những vấn đề lý luận pháp luật về nhà đầu tƣ trên thị trƣờng chứng khoán TTCK là một trong những kênh huy động vốn quan trọng và hiệu của nền kinh tế.
Đây là thị trường tạo ra nguồn vốn trung và dài hạn quan trọng, góp phần hình thành nên cơ cấu vốn của doanh nghiệp. Chính nguồn vốn này đã làm giảm bớt sự lệ thuộc của các doanh nghiệp vào hệ thống tín dụng ngân hàng, qua đó làm gia tăng tính chủ động, tích cực của các công cụ, đòn bẩy tài chính của các doanh nghiệp. Để TTCK vận hành ổn định và hiệu quả cần đến sự tham gia và đóng góp tích cực của tất cả các chủ thể trên thị trường gồm người mua, người bán, người trung gian và cơ quan quản lý. Trong đó, người mua và người bán chính là những NĐT - chủ thể giữ vai trò quyết định đến sự tồn tại, phát triển của thị trường.
Họ là những cá nhân hay tổ chức có tiền nhàn rỗi hoặc có nhu cầu sử dụng hiệu quả đồng vốn của mình bằng cách mua, bán CK trên thị trường để hưởng lợi nhuận. Mục tiêu cao nhất mà các NĐT hướng đến là lợi nhuận. Có rất nhiều quan điểm cho rằng đầu tư CK đơn thuần chỉ là việc sử dụng đồng tiền nhàn rỗi. Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế học, chúng tôi cho rằng, đầu tư CK không chỉ đơn thuần là việc sử dụng nguồn tiền nhàn rỗi, sẵn có mà nhiều khi đó còn là nguồn tiền hình thành từ các nguồn vốn vay.
Đó có thể là nguồn vốn ngắn hạn hoặc dài hạn tùy thuộc vào khả năng, uy tín cũng như chiến lược đầu tư của mỗi NĐT. Bản chất của đầu tư tài chính theo nghĩa rộng là việc dịch chuyển của các luồng vốn từ nơi không hiệu quả hoặc hiệu quả thấp đến những nơi có hiệu quả sử dụng cao hơn. Do vậy, nếu có căn cứ cho rằng việc mua, bán chứng khoán sẽ đem lại lợi nhuận thì NĐT sẽ không loại trừ giải pháp vay vốn để đầu tư chứng khoán. Như vậy, giống như hoạt động đầu tư nói chung, đầu tư CK là hoạt động luôn luôn hướng đến mục tiêu là lợi nhuận và tối đa hóa lợi nhuận.
Tuy nhiên, đầu tư CK có những điểm đặc thù so với các hoạt động đầu tư thông thường và bản thân người thực hiện hoạt động đầu tư CK cũng có những nét đặc trưng riêng so với các NĐT nói chung. Đầu tư được hiểu là việc “NĐT bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình 8 hoặc vô hình để thực hiện các hoạt động đầu tư” [27, Đ3]. Nếu xét trên tiêu chí quản lý hoạt động đầu tư, có thể phân chia hoạt động đầu tư thành hai loại: đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp. Đầu tư trực tiếp là hoạt động của NĐT đầu tư vốn ban đầu hình thành nên tài sản, sau đó trực tiếp tiến hành các hoạt động sản xuất, kinh doanh, tức là trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư.
Trong khi đó, đầu tư gián tiếp là hình thức đầu tư thông qua hình thức mua cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và các loại giấy tờ có giá khác và do vậy, NĐT không trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư. Đầu tư CK khác với các hoạt động đầu tư thông thường ở chỗ, nó có bản chất là hoạt động đầu tư gián tiếp. NĐT CK là những người thực hiện hoạt động đầu tư CK, mặc dù không trực tiếp tham gia vào các công đoạn, quá trình sản xuất, kinh doanh nhưng trên TTCK họ là chủ thể có vai trò vô cùng quan trọng trong việc duy trì ổn định và thúc đẩy thị trường phát triển. Mặt khác, nhờ có hoạt động đầu tư CK của các NĐT mà nguồn vốn trung và dài hạn trong xã hội được huy động, phân phối và sử dụng hiệu quả, qua đó, hoạt động đầu tư của các NĐT CK đã tác động tích cực trở lại các doanh nghiệp- nơi diễn ra hoạt động đầu tư trực tiếp.
Sự cần thiết phải bảo vệ quyền và lợi ích của nhà đầu tƣ trên thị trƣờng chứng khoán 1. Vai trò của nhà đầu tƣ trên thị trƣờng chứng khoán Mặc dù có rất nhiều chủ thể tham gia trên TTCK nhưng NĐT CK là lực lượng giữ vai trò trung tâm, tạo nên và quyết định sự phát triển bền vững của thị trường. Với lực lượng đông đảo, NĐT là bên tạo nên “cầu” hàng hóa của thị trường bên cạnh lực lượng “cung” là các tổ chức phát hành, tổ chức niêm yết. Bằng việc mua, bán các loại CK, NĐT đã tạo ra tính thanh khoản cho thị trường, qua đó, tạo nên “tính hấp dẫn” cho các loại CK.
Đây là yếu tố vô cùng quan trọng, là thông số phản ánh lòng tin của NĐT đối với thị trường. Thông qua hoạt động đầu tư CK, Nhà nước có thể điều tiết, định hướng việc sử dụng các nguồn vốn trong xã hội, giảm bớt lượng tiền dư đọng trong dân, điều hòa quan hệ cung – cầu hàng hóa, khống chế lạm phát. Cũng qua hoạt động đầu tư của các NĐT CK Nhà nước có điều kiện để tổ chức triển khai thực hiện triệt để các mục tiêu cải cách kinh tế trong đó nổi bật là việc phân tách giữa vai trò quản lý của Nhà nước và tính chủ động, hiệu quả của các doanh nghiệp. Quá trình cổ phần hóa các doanh nghiệp Nhà nước sẽ đạt 9 được mục tiêu và kỳ vọng của Nhà nước khi được các NĐT trong và ngoài nước, các tổ chức và cá nhân quan tâm đầu tư, qua đó, góp phần xây dựng cơ chế quản trị doanh nghiệp ngày càng hiện đại, hoàn thiện, lành mạnh và hiệu quả cao hơn.
Đối với các tổ chức phát hành, nếu CK của doanh nghiệp được giao dịch nhiều chứng tỏ CK của họ được công chúng đầu tư quan tâm và đánh giá tốt. Mặt khác, vì được nhiều NĐT quan tâm tìm hiểu, phân tích, đầu tư nên hình ảnh của tổ chức phát hành có CK niêm yết được công chúng biết đến nhiều hơn, uy tín, thương hiệu của doanh nghiệp được nâng lên. Thực tế cho thấy, kết quả của các đợt phát hành của doanh nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào tính thanh khoản của CK, vào niềm tin của các NĐT đối với tổ chức phát hành. Với việc sử dụng CK làm công cụ để huy động vốn, đã giúp doanh nghiệp trực tiếp tham gia vào thị trường vốn, chủ động trong việc tìm kiếm và huy động vốn cho sản xuất, kinh doanh, giảm bớt sự phụ thuộc của doanh nghiệp vào hệ thống ngân hàng.
Đồng thời, doanh nghiệp cũng luôn có ý thức hoạt động và quản trị công ty theo hướng minh bạch, khoa học và hiệu quả hơn, đáp lại sự kỳ vọng của các NĐT. Đối với các thiết chế trung gian trên thị trường như CTCK, CTQLQ thì vai trò của các NĐT là không thể phủ nhận. Với quy mô hoạt động như hiện nay, các CTCK chủ yếu trông chờ vào hai hoạt động chính của mình là hoạt động môi giới đầu tư CK và hoạt động tự doanh chứng khoán. Hoạt động môi giới đem lại nguồn thu phí môi giới cho các CTCK, doanh thu phí môi giới phụ thuộc vào số lượng NĐT mở tài khoản giao dịch, khối lượng và giá trị giao dịch của họ.
Trong khi, tự doanh chứng khoán là hoạt động mà CTCK thực hiện việc mua bán CK với vai trò như một NĐT thì họ cũng cần phải có những NĐT khác cùng quan tâm mua bán, duy trì tính thanh khoản cho thị trường. Đối với CTQLQ, họ cần đến vai trò của các NĐT bởi vì các NĐT là những người góp vốn hình thành nên quỹ hoặc đầu tư tiền để mua chứng chỉ quỹ. Những rủi ro của nhà đầu tƣ khi tham gia thị trƣờng chứng khoán Đầu tư CK là hoạt động tiềm ẩn khả năng rủi ro rất cao. Rủi ro đầu tiên có nguyên nhân từ đặc tính của hàng hóa là CK.
Đối với hàng hóa thông thường, chất lượng, giá trị của hàng hóa được ước lượng, kiểm tra bằng các giác quan và thông 10 qua việc thẩm định đánh giá giá trị sử dụng của hàng hóa. Tuy nhiên, CK là loại hàng hóa đặc biệt, giá trị của CK không kết tinh trong bản thân CK với tính cách là một sản phẩm hữu hình mà được nhìn nhận và đánh giá thông qua giá trị, tiềm năng của tổ chức đã phát hành ra chúng. Giá trị của một doanh nghiệp được thể hiện trên nhiều tiêu chí, trong đó, không thể không kể đến các tiêu chí như kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp; định hướng, chiến lược hoạt động; tiềm năng, thế mạnh của doanh nghiệp; đội ngũ quản trị điều hành của doanh nghiệp đó… Tất cả những yếu tố này sẽ tác động trực tiếp đến quá trình phân tích, cân nhắc của NĐT trước khi đưa ra quyết định đầu tư. Tuy nhiên, không phải yếu tố nào cũng dễ dàng đánh giá, thẩm định và thông tin cung cấp cho các NĐT không phải bao giờ cũng phản ánh đúng thực tế hoạt động của các doanh nghiệp.
Do vậy, rủi ro đối với các NĐT CK là rất lớn. Rủi ro đó sẽ càng cao hơn đối với các NĐT đầu tư theo “chiến lược đầu cơ”, thiếu sự cẩn trọng và hiểu biết cần thiết. Các NĐT này thường nhằm đến những lợi ích trước mắt, họ thường chớp thời cơ để mua, bán CK một cách nhanh chóng. Hoạt động đầu tư của họ thường có tính chất may rủi vì họ không chú ý đến việc phân tích tình hình hoạt động kinh doanh của tổ chức phát hành mà chỉ chú ý đến tính thanh khoản của CK và tình hình giao dịch trên thị trường vào một thời điểm hoặc giai đoạn ngắn, từ đó đưa ra những nhận định, dự đoán về việc tăng, giảm giá CK để rồi đi đến quyết định mua bán CK để hưởng chênh lệch giá.
Thời gian nắm giữ CK của các NĐT áp dụng “chiến lược đầu cơ” thường ngắn và “chiến lược” này thường được các cá nhân đơn lẻ, thiếu chuyên nghiệp sử dụng.
