Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học loài bò sát tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học loài bò sát tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Tài Thắng
• Người hướng dẫn: PGS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Luông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Tại Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông là một trong những khu vực quan trọng về đa dạng sinh học tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài bò sát quý hiếm. Nghiên cứu đa dạng sinh học bò sát tại khu vực này không chỉ giúp bảo tồn các loài mà còn cung cấp thông tin quý giá cho các nhà khoa học và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc Điểm Địa Lý Và Sinh Thái Của Khu Bảo Tồn Pù Luông

Khu bảo tồn Pù Luông nằm ở tỉnh Thanh Hóa, với địa hình đa dạng và khí hậu thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài bò sát. Đặc điểm địa lý của khu vực này tạo điều kiện cho sự hình thành các hệ sinh thái phong phú, từ rừng núi đến đồng bằng.

1.2. Vai Trò Của Bò Sát Trong Hệ Sinh Thái Pù Luông

Bò sát đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái tại Pù Luông. Chúng không chỉ là một phần của chuỗi thức ăn mà còn giúp kiểm soát số lượng côn trùng và các loài động vật nhỏ khác.

II. Thách Thức Trong Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Tại Pù Luông

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc nghiên cứu và bảo tồn, nhưng vẫn còn nhiều thách thức đối với việc bảo tồn đa dạng sinh học bò sát tại Pù Luông. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, khai thác tài nguyên và ô nhiễm môi trường đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài bò sát.

2.1. Nguy Cơ Từ Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến môi trường sống của bò sát, làm thay đổi các điều kiện sinh thái mà chúng phụ thuộc vào. Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa có thể làm giảm khả năng sinh sản và sinh tồn của các loài.

2.2. Tác Động Của Hoạt Động Con Người

Khai thác rừng và phát triển nông nghiệp không bền vững đang làm giảm diện tích sống của bò sát. Sự gia tăng dân số và nhu cầu về tài nguyên cũng gây áp lực lên hệ sinh thái tự nhiên.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Tại Pù Luông

Để nghiên cứu đa dạng sinh học bò sát tại Pù Luông, các nhà khoa học đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của thông tin.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Thực Địa

Điều tra thực địa là phương pháp chính được sử dụng để thu thập thông tin về sự phân bố và số lượng bò sát. Các nhà nghiên cứu đã thực hiện nhiều chuyến khảo sát tại các khu vực khác nhau trong Pù Luông.

3.2. Phân Tích Mẫu Vật

Phân tích mẫu vật giúp xác định các loài bò sát và đánh giá tình trạng sức khỏe của chúng. Các mẫu vật được thu thập sẽ được giám định và lưu trữ trong cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Tại Pù Luông

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra sự phong phú về số lượng và thành phần loài bò sát tại khu bảo tồn Pù Luông. Nhiều loài mới đã được phát hiện và ghi nhận, góp phần làm phong phú thêm danh sách đa dạng sinh học của khu vực.

4.1. Danh Lục Các Loài Bò Sát Tại Pù Luông

Danh lục các loài bò sát tại Pù Luông đã được xây dựng, bao gồm nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao. Việc ghi nhận các loài mới sẽ giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn.

4.2. Sự Đa Dạng Về Các Bậc Taxon

Nghiên cứu cho thấy sự đa dạng về các bậc taxon bò sát tại Pù Luông, từ các loài phổ biến đến các loài hiếm gặp. Điều này cho thấy khu vực này có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học.

V. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Bảo Tồn Bò Sát Tại Pù Luông

Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn có thể được ứng dụng vào thực tiễn trong công tác bảo tồn bò sát tại Pù Luông. Các nhà quản lý có thể sử dụng thông tin này để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

5.1. Đề Xuất Các Biện Pháp Bảo Tồn

Các biện pháp bảo tồn cần được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu, bao gồm việc bảo vệ môi trường sống và tăng cường giám sát các loài bò sát. Điều này sẽ giúp duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực.

5.2. Tăng Cường Giáo Dục Và Nhận Thức Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bò sát và đa dạng sinh học là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Tại Pù Luông

Nghiên cứu đa dạng sinh học bò sát tại Pù Luông đã mở ra nhiều cơ hội mới cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu đa dạng sinh học không chỉ giúp bảo tồn các loài mà còn cung cấp thông tin quý giá cho việc quản lý tài nguyên thiên nhiên. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

6.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu

Hướng đi tương lai trong nghiên cứu đa dạng sinh học bò sát tại Pù Luông cần tập trung vào việc phát triển cơ sở dữ liệu và tăng cường hợp tác quốc tế. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu thời kỳ này, đoàn nghiên cứu của Đào Văn Tiến và cs. tiến hành điều tra lưỡng cư, bò sát ở Vĩnh Linh (Quảng Trị), từ ngày 8 đến ngày 28/8/1956 đã thống kê được 12 loài, trong đó có một loài mới. Năm 1961, Đào Văn Tiến công bố loài Trăn mốc thu được ở Đình Cả (Thái Nguyên). Từ năm 1956 - 1975, Trần Kiên, Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc đã điều tra, thống kê ở miền Bắc Việt Nam có 159 loài BS, 69 loài LC (Trần Kiên và cs.

Địa điểm nghiên cứu cũng được mở rộng ra nhiều khu vực: Ba Bể, Chợ Rã (Bắc Kạn), Hữu Lũng (Lạng Sơn), Cúc Phương (Ninh Bình), Thái Nguyên, Bắc Giang, Quảng Ninh, Hòa Bình, Vĩnh Phú. Kết quả nghiên cứu được công bố trên nhiều tạp chí chuyên ngành trong và ngoài nước. Hướng nghiên cứu cũng mở rộng ra như nghiên cứu về sinh thái học Cá cóc, Thạch sùng đuôi sần, Ếch đồng của Đào Văn Tiến, Lê Vũ Khôi (1965)[3]. * Ở miền Nam: Năm 1955, Marx và Inger công bố loài mới Calamaria buchi cho khoa học[40].

6 Năm 1970, Campden - Main đã thống kê có 77 loài rắn [37]. Thời kỳ 1975 - 1986 Trong giai đoạn này có 1 loài ếch nhái và 5 loài thằn lằn mới được phát hiện ở Việt Nam trong đó có 3 loài do Darevsky và Nguyễn Văn Sáng mô tả (Nguyen et al. Bên cạnh các nghiên cứu về thành phần loài và Comment [DP3]: thường thì là et al. 2009, không có dấu phẩy, anh xem lại và thống nhất cho toàn bài nhé phân loại học, đã có một số nghiên cứu về sinh thái, sinh học của một số loài có giá trị kinh tế như: tắc kè (Gekko gecko) của Vũ Thanh Tịnh, rắn hổ mang (Naja naja) của Trần Kiên 1980[45].

Xuất phát từ yêu cầu thực tế đòi hỏi cần có tài liệu tiếng Việt phục vụ nghiên cứu, Đào Văn Tiến đã công bố liên tiếp 3 bài báo: Về định loại rùa và cá sấu Việt Nam (1978) [4], Về định loại thằn lằn Việt Nam (1979)[5], Về định loại rắn Việt Nam (1981, 1982)[6,7] trên tạp chí Sinh vật - Địa học, sau đó tách ra tạp chí Sinh học. Theo đó, tác giả đã thống kê ở Việt Nam có 77 loài Thằn lằn, 165 loài rắn, 32 loài rùa và 2 loài cá sấu. Cùng thời gian (1980), Trần Kiên và Nguyễn Quốc Thắng xuất bản cuốn Các loài rắn độc Việt Nam[30]. Thời kỳ từ năm 1987 đến nay Sau thời kỳ đổi mới, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, giao lưu với các nước thuận tiện hơn, sự bùng nổ thông tin đã giúp cho những cán bộ nghiên cứu về bò sát có cơ hội trao đổi kinh nghiệm và tham khảo các tài liệu.

Công tác nghiên cứu và bảo tồn, do vậy cũng phát triển mạnh mẽ đặc biệt là sau năm 1990. Các lĩnh vực nghiên cứu cũng hết sức đa dạng: phân loại học, hệ thống học, di truyền và tiến hoá, sinh học, sinh thái học, ký sinh trùng và bệnh học. Có thể nói đây là thời kỳ phát triển đáng khích lệ của các nghiên cứu về bò sát ở Việt Nam, đóng góp đáng kể cho khoa học cũng như góp phần vào sự phát triển của đất nước. 7 Về thành phần loài, số lượng loài lưỡng cư và bò sát tăng lên nhanh chóng: năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc thống kê ở nước ta có 340 loài (82 loài lưỡng cư, 258 loài bò sát)[23], đến năm 2005 tổng số loài đã lên tới 458 loài (162 loài lưỡng cư, 296 loài bò sát) (Nguyễn Văn Sáng và cs.

Năm 2007, Nguyễn Văn Sáng xuất bản Động vật Chí (phần Rắn) đã mô tả 149 loài rắn thuộc 8 họ ở Việt Nam[25].và cuốn danh lục xuất bản năm 2009 đã ghi nhận tổng số loài là 545 loài (177 loài ếch nhái, 368 loài bò sát) (Nguyen et al. Số loài mới cho khoa học được công bố hàng năm cũng tăng lên rõ rệt qua các thời kỳ. Nếu trong thời kỳ 1975 - 1986 phát hiện được 6 loài mới cho khoa học, trong đó chỉ có 3 loài có tác giả là người Việt Nam thì từ năm 1987 - 2009, số loài phát hiện mới cho khoa học đã tăng lên 108 loài, trong đó có 65 loài có nhà khoa học Việt Nam tham gia và có tới 11 loài có tác giả đứng đầu là người Việt Nam. Từ năm 2010 - 2013 có 49 loài mới cho khoa học được tiếp tục phát hiện ở Việt Nam.

Điều đó chứng tỏ cán bộ Việt Nam đã có những bước trưởng thành đáng kể và tiềm năng nghiên cứu về khu hệ ếch nhái và bò sát ở nước ta còn rất lớn. Từ năm 1990 đến nay cùng với việc thành lập các Vườn Quốc gia và các KBTTN, việc nghiên cứu càng được phát triển mạnh. Năm 1993, Hoàng Xuân Quang nghiên cứu lưỡng cư, bò sát ở Bắc Trung bộ. Từ năm 1994, Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Lê Nguyên Ngật và nhiều tác giả khác đã nghiên cứu ở Vườn Quốc gia Tam Đảo và thị trấn Tam Đảo, đến nay đã phát hiện có 57 loài lưỡng cư, 124 loài bò sát.

Năm 1996, Lê Nguyên Ngật, Nguyễn Văn Sáng ghi nhận 17 loài lưỡng cư, 42 loài bò sát ở rừng Cúc Phương và ở Ngọc Linh (Kontum, 1997)[13]; Năm 1998, Ngô Đắc Chứng nghiên cứu ở Nam Bình Trị Thiên có 28 loài lưỡng cư, 147 loài bò sát (Ngô Đắc Chứng, 1998)[17]; Năm 1997, Hoàng Xuân Quang và cs. nghiên cứu ở 8 Tây Nam Nghệ An thống kê được 18 loài lưỡng cư, 38 loài bò sát; điều tra sự đa dạng và hiện trạng ếch nhái, bò sát ở vùng núi Yên Tử trong thời gian 2004 đến năm 2009 (Trần Thanh Tùng, 2009)[31];. Trong Hội thảo Quốc gia về Lưỡng cư và Bò sát ở Việt Nam lần thứ nhất diễn ra năm 2009 tại Trường Đại học Sư phạm Huế, tỉnh Thừa Thiên- Huế, các báo cáo khoa học về đánh giá khu hệ bò sát, ếch nhái như: Điều tra tại KBTTN Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai năm 2008-2009 (Hồ Thu Cúc và cs. , 2009) có 31 loài lưỡng cư thuộc 5 họ, 1 bộ và 61 loài bò sát thuộc 13 họ, 2 bộ Đánh giá sự đa dạng ếch nhái, bò sát ở KBTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa năm 2008 (Lê Nguyên Ngật và cs., 2009) có 38 loài lưỡng cư thuộc 6 họ, 1 bộ và 53 loài bò sát thuộc 14 họ, 2 bộ.

Ziegler et al. 2009 đã tổng kết 10 năm nghiên cứu đa dạng sinh học ếch nhái, Bò sát ở Vườn Quốc gia Phong Nha- Kẻ Bàng từ năm 2000 đến 2009 thống kê 45 loài lưỡng cư và 33 loài bò sát,….[12,14,10] Trong báo cáo khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Hội nghị khoa học toàn quốc lần thứ III năm 2009, có một số kết quả nghiên cứu về đa dạng khu hệ bò sát, ếch nhái của một số vùng trên cả nước: Điều tra đa dạng ếch nhái bò sát tại VQG Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ (Nguyễn Văn Sáng và cs., 2009)[26] ghi nhận 77 loài thuộc 22 họ, 5 bộ gồm 48 loài bò sát thuộc 14 họ, 2 bộ và 29 loài ếch nhái thuộc 8 họ, 3 bộ; Điều tra tại VQG và Khu BTTN Lam Kinh tỉnh Thanh Hóa (Nguyễn Kim Tiến, 2009)[18] cho thấy có 49 loài ếch nhái và 72 loài bò sát thuộc 22 họ, 73 giống,…. Trong báo cáo khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, hội nghị khoa học toàn quốc lần thứ IV năm 2011, có một số báo cáo nghiên cứu về đa dạng khu hệ ếch nhái: Điều tra tại KBTTN Pù Huống, tỉnh Nghệ An (Lê Vũ Khôi và cs., 2011)[15] ghi nhận 72 loài bò sát thuộc 15 họ, 2 bộ và lớp lưỡng cư có 25 loài thuộc 7 họ, 1 bộ. 9 Hoàng Xuân Quang và cs., 2012[9] điều tra khu hệ ếch nhái, bò sát ở VQG Bạch Mã, tỉnh Thừa Thiên Huế đã thống kê được 44 loài ếch nhái thuộc 6 họ, 1 bộ và 64 loài bò sát thuộc 14 họ, 2 bộ.

Trong báo cáo Hội thảo Quốc gia về Lưỡng cư, bò sát ở Việt Nam lần thứ II tổ chức tại Đại học Vinh (Nghệ An, 2012), có một số báo cáo về đa dạng khu hệ lưỡng cư, bò sát: Nghiên cứu thành phần loài bò sát và ếch nhái ở Khu BTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa (Phạm Thế Cường và cs., 2012) [28] với 70 loài được ghi nhận trong đó có 38 loài bò sát và 32 loài ếch nhái; Nghiên cứu sự đa dạng thành phần loài ếch nhái, bò sát ở khu dự trữ sinh quyển Tây Nghệ An (Hoàng Ngọc Thảo và cs. 2012) [9] ghi nhận 144 loài ếch nhái, bò sát thuộc 24 họ, 5 bộ;…. Bên cạnh đó có rất nhiều loài mới được mô tả và nhiều loài mới được ghi nhận từ năm 2010 trở lại đây như loài; Scincella aparefrontalis (Nguyen et al. 2010)[43]; Gekko truongi (Phung & Ziegler, 2011) ; Oligodon nagao (David et al., 2012) [x]; Calotes bachae (Hartmann et al., 2013); Hemiphyllodactylus banaensis (Ngo et al., 2013); Cyrtodactylus jaegeri (Luu et al., 2014) [41], Cyrtodactylus puhuensis (Sang et al., 2014) [49]… Về các loài quý hiếm: Năm 1992, Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường xuất bản Sách Đỏ Việt Nam (Phần Động vật) trong đó liệt kê 43 loài bò sát và 11 loài lưỡng cư bị đe dọa.

Năm 2000, Sách Đỏ Việt Nam được tái bản có chỉnh sửa và bổ sung đã thống kê 43 loài bò sát và 11 loài lưỡng cư. Mới đây nhất, Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 đã ghi nhận 40 loài bò sát và 13 loài ếch nhái bị đe dọa ở Việt Nam []. Khái quát tình hình nghiên cứu bò sát tại KBTTN Pù Luông Một số cuộc điều tra cơ bản về đa dạng sinh học về thú ở KBTTN Pù Luông đã được thực hiện (Anon, 1998a; Lê Trọng Trải & Đỗ Tước, 1998; Baker, 1999), Đặng Ngọc Cần (2003), Mai Đình Yên et al. Năm 2003, tổ chức FFI Việt Nam đã thực hiện chương trình Dự án bảo tồn cảnh quan đá vôi Pù Luông - Cúc Phương với các chương trình điều tra đa dạng sinh học đối với các nhóm thực vật, thú, cá, bướm, thân mềm và các loài động vật không xương sống trong hang động.

Các điều tra trên đã cho thấy KBTTN Pù Luông hiện có 84 loài thú (bao gồm cả 24 loài dơi), 162 loài chim, 55 loài cá, 28 loài bò sát và 13 loài ếch nhái đã được ghi nhận [1,16,38,39, 52,] Gần đây trong khuôn khổ dự án điều tra, lập danh lục khu hệ động thực vật rừng tại KBTTN Pù Luông tỉnh Thanh Hóa từ tháng 3 năm 2012 đến tháng 8 năm 2013 do Viện sinh thái và bảo vệ công trình thực hiện đã thông kê được: 40 loài bò sát thuộc 30 giống, 14 họ, 2 bộ [33].