Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh sản của rùa đất lớn Heosemys grandis

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm sinh học sinh trưởng và sinh sản của rùa đất lớn heosemys grandis, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Lương Xuân Hồng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thu Quyên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Sinh Học, Sinh Trưởng Và Sinh Sản Của Rùa Đất Lớn Heosemys Grandis
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Mục tiêu của đề tài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đặc điểm sinh học của loài rùa
• 1.1.2. Giá trị khoa học và thực tiễn các loài rùa
• 1.1.3. Ảnh hưởng của một số nhân tố môi trường đến sinh trưởng và phát triển của Rùa
• 1.1.4. Nguyên nhân làm suy giảm tài nguyên rùa của Việt Nam
• 1.1.5. Giới thiệu chung về rùa Đất lớn
• 1.1.6. Kỹ thuật nhân nuôi rùa
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về rùa
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu các loài rùa trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu các loài rùa ở Việt Nam
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu của đề tài, sẽ đề xuất một số giải pháp trong chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo tồn rùa Đất lớn
• 2.3.2. Phương pháp xử lí số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả nghiên cứu về một số đặc điểm sinh học của rùa Đất lớn
• 3.1.1. Đặc điểm nhận biết rùa Đất lớn (Heosemys grandis)
• 3.1.2. Thức ăn của rùa Đất lớn
• 3.2. Kết quả nghiên cứu khả năng sinh trưởng của các cá thể rùa Đất lớn
• 3.2.1. Sinh trưởng tích lũy của rùa Đất lớn qua các tháng theo dõi
• 3.2.2. Sinh trưởng tuyệt đối của rùa Đất lớn qua các tháng theo dõi
• 3.2.3. Mối tương quan giữa kích thước mai và khối lượng cơ thể
• 3.2.4. Lượng thức ăn tiêu thụ của rùa Đất lớn
• 3.3. Kết quả nghiên cứu khả năng sinh sản của rùa Đất lớn
• 3.4. Kết quả nghiên cứu khả năng sinh trưởng của rùa non
• 3.4.1. Khối lượng rùa non qua các tháng cân
• 3.4.2. Kích thước các chiều đo mai rùa non
• 3.5. Đề xuất một số ý kiến cho công tác bào tồn rùa
• 3.5.1. Trong nhận biết
• 3.5.2. Trong chăn nuôi rùa Đất lớn
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Rùa Đất Lớn

Việt Nam là quốc gia có hệ sinh thái rùa đa dạng, với 30 loài bản địa. Tuy nhiên, nhiều loài đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng, bao gồm cả rùa đất lớn (Heosemys grandis). Việc săn bắt, buôn bán trái phép rùa đất lớn ngày càng gia tăng, đặc biệt là để phục vụ thị trường thực phẩm và làm cảnh. Điều này, cùng với sự tàn phá rừng, đã làm suy giảm nghiêm trọng số lượng rùa đất lớn trong tự nhiên. Rùa đất lớn đã được xếp vào nhóm IIB theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP để bảo vệ khỏi nguy cơ tuyệt chủng. Các mô hình bảo tồn chuyển vị, như thành lập các trung tâm cứu hộ, đang được áp dụng. Tuy nhiên, hiểu biết về đặc điểm sinh học, sinh trưởng và sinh sản của rùa đất lớn trong điều kiện nuôi nhốt còn hạn chế. Nghiên cứu này nhằm bổ sung kiến thức cần thiết cho công tác bảo tồn.

1.1. Giới thiệu chung về loài rùa đất lớn Heosemys grandis

Rùa đất lớn (Heosemys grandis) là một loài rùa nước ngọt lớn, phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam. Chúng có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và có giá trị khoa học cao. Tuy nhiên, do nhiều yếu tố, số lượng rùa đất lớn đang suy giảm nhanh chóng. Việc nghiên cứu và bảo tồn loài rùa này là vô cùng cần thiết để duy trì đa dạng sinh học.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu đặc điểm sinh học rùa

Nghiên cứu đặc điểm sinh học của rùa đất lớn là nền tảng cho các hoạt động bảo tồn hiệu quả. Hiểu rõ về môi trường sống, thức ăn, tập tính, sinh sản và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng giúp xây dựng các biện pháp bảo vệ phù hợp. Nghiên cứu này cung cấp thông tin quan trọng cho các trung tâm cứu hộ, các nhà khoa học và những người quan tâm đến bảo tồn rùa đất lớn.

II. Thách Thức Bảo Tồn Rùa Đất Lớn Nguy Cơ Tuyệt Chủng

Tài nguyên rùa ở Việt Nam đang suy giảm do nhiều nguyên nhân. Mất môi trường sống do phá rừng và khai thác cát ven sông là một trong những yếu tố chính. Ô nhiễm môi trường từ chất thải công nghiệp, sinh hoạt, phân bón hóa học và thuốc trừ sâu cũng gây ảnh hưởng tiêu cực. Buôn bán trái phép rùa sang Trung Quốc làm thức ăn và thuốc là một mối đe dọa lớn. Đặc điểm sinh học của rùa, như sinh trưởng chậm và số lượng trứng ít, cũng gây khó khăn cho việc phục hồi quần thể. Hệ thống chính sách và thực thi pháp luật còn nhiều hạn chế. Cần có các giải pháp đồng bộ để bảo tồn rùa đất lớn và các loài rùa khác ở Việt Nam.

2.1. Các mối đe dọa chính đến quần thể rùa đất lớn

Các mối đe dọa chính đến quần thể rùa đất lớn bao gồm: mất môi trường sống, buôn bán trái phép, ô nhiễm môi trường, và biến đổi khí hậu. Mất môi trường sống do phá rừng và khai thác tài nguyên làm giảm diện tích sinh sống và kiếm ăn của rùa. Buôn bán trái phép để phục vụ nhu cầu tiêu thụ và làm cảnh đẩy rùa đến bờ vực tuyệt chủng. Ô nhiễm môi trường ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản của rùa. Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi môi trường sống và gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sự tồn tại của rùa.

2.2. Tình trạng bảo tồn rùa đất lớn tại Việt Nam và thế giới

Rùa đất lớn được xếp vào danh sách các loài nguy cấp trong Sách đỏ Việt Nam và Công ước CITES. Tình trạng bảo tồn của rùa đất lớn trên thế giới cũng đáng lo ngại, với số lượng cá thể giảm sút nghiêm trọng ở nhiều khu vực. Cần có sự hợp tác quốc tế và các biện pháp bảo tồn khẩn cấp để bảo vệ loài rùa này khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Rùa Đất Lớn

Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá và phát hiện các đặc điểm sinh học, sinh trưởng và sinh sản của rùa đất lớn (Heosemys grandis). Đối tượng nghiên cứu là các cá thể rùa đất lớn được nuôi tại Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội và Trạm đa dạng sinh học Mê Linh Hà Nội. Phương pháp nghiên cứu bao gồm quan sát trực tiếp, đo đạc các chỉ số hình thái, theo dõi quá trình sinh trưởng và sinh sản, phân tích thành phần thức ăn và đánh giá các yếu tố môi trường ảnh hưởng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp luận chứng khoa học về khả năng sinh trưởng và phát triển của rùa đất lớn trong điều kiện khí hậu miền Bắc.

3.1. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu rùa đất lớn

Đối tượng nghiên cứu là các cá thể rùa đất lớn (Heosemys grandis) được nuôi tại Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội và Trạm đa dạng sinh học Mê Linh Hà Nội. Địa điểm nghiên cứu được lựa chọn vì có điều kiện cơ sở vật chất và kinh nghiệm trong việc chăm sóc và nuôi dưỡng rùa. Nghiên cứu được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định để thu thập dữ liệu về sinh trưởng, sinh sản và các đặc điểm sinh học khác của rùa.

3.2. Các phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Các phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm quan sát trực tiếp, đo đạc các chỉ số hình thái (kích thước mai, trọng lượng), theo dõi quá trình sinh trưởng và sinh sản, phân tích thành phần thức ăn và đánh giá các yếu tố môi trường ảnh hưởng. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để đưa ra kết luận về các đặc điểm sinh học của rùa đất lớn.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Học Rùa Đất Lớn

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm nhận biết của rùa đất lớn (Heosemys grandis), bao gồm hình dáng bên ngoài và sự khác biệt so với các loài rùa khác. Thành phần thức ăn của rùa đất lớn trong điều kiện nuôi nhốt cũng được xác định. Kết quả nghiên cứu về khả năng sinh trưởng cho thấy rùa đất lớn có thể sinh trưởng và phát triển tốt trong điều kiện khí hậu miền Bắc. Mối tương quan giữa kích thước mai và khối lượng cơ thể cũng được phân tích. Nghiên cứu cũng đánh giá khả năng sinh sản của rùa đất lớn và khả năng sinh trưởng của rùa non.

4.1. Đặc điểm hình thái và thức ăn của rùa đất lớn

Rùa đất lớn có những đặc điểm hình thái riêng biệt giúp phân biệt chúng với các loài rùa khác. Nghiên cứu đã mô tả chi tiết các đặc điểm hình thái này, bao gồm kích thước, hình dạng mai, màu sắc và các đặc điểm khác. Thành phần thức ăn của rùa đất lớn trong điều kiện nuôi nhốt cũng được xác định, bao gồm các loại rau, củ, quả và thức ăn công nghiệp.

4.2. Sinh trưởng và sinh sản của rùa đất lớn trong điều kiện nuôi

Nghiên cứu đã theo dõi quá trình sinh trưởng của rùa đất lớn trong điều kiện nuôi nhốt, bao gồm sự tăng trưởng về kích thước và trọng lượng. Khả năng sinh sản của rùa đất lớn cũng được đánh giá, bao gồm số lượng trứng, tỷ lệ nở và khả năng sinh trưởng của rùa non.

4.3. Đề xuất các ý kiến cho công tác bảo tồn rùa đất lớn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số ý kiến được đề xuất cho công tác bảo tồn rùa đất lớn, bao gồm cải thiện điều kiện môi trường sống, tăng cường công tác cứu hộ và chăm sóc rùa, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của rùa và tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác bảo tồn.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Kỹ Thuật Nuôi Sinh Sản Rùa Đất Lớn

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các kỹ thuật nuôi và sinh sản rùa đất lớn hiệu quả. Các trung tâm cứu hộ và các trại nuôi rùa có thể áp dụng các kiến thức về đặc điểm sinh học, sinh trưởng và sinh sản để cải thiện điều kiện chăm sóc và nuôi dưỡng rùa. Việc nuôi sinh sản thành công rùa đất lớn sẽ góp phần giảm áp lực lên quần thể tự nhiên và tăng cường công tác bảo tồn.

5.1. Hướng dẫn kỹ thuật nuôi và chăm sóc rùa đất lớn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số hướng dẫn về kỹ thuật nuôi và chăm sóc rùa đất lớn được đưa ra, bao gồm lựa chọn môi trường sống phù hợp, cung cấp thức ăn đầy đủ dinh dưỡng, kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm, và phòng ngừa các bệnh thường gặp.

5.2. Phương pháp nhân giống và bảo tồn rùa đất lớn

Nghiên cứu cung cấp thông tin về các phương pháp nhân giống và bảo tồn rùa đất lớn, bao gồm lựa chọn cá thể bố mẹ, tạo điều kiện cho sinh sản, ấp trứng và chăm sóc rùa non. Các phương pháp này có thể được áp dụng để tăng số lượng rùa đất lớn trong điều kiện nuôi nhốt và góp phần vào công tác bảo tồn.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Bảo Tồn Rùa Đất Lớn

Nghiên cứu đã cung cấp các thông tin khoa học mới về rùa đất lớn ở Việt Nam. Kết quả có thể được sử dụng làm tài liệu phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu trong lĩnh vực cứu hộ, bảo tồn, nhân nuôi sinh sản động vật hoang dã. Cần tiếp tục nghiên cứu về di truyền học, sinh thái học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của rùa đất lớn để xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả hơn. Hợp tác quốc tế và nâng cao nhận thức cộng đồng là rất quan trọng để bảo vệ loài rùa này khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

6.1. Tóm tắt các kết quả chính và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm sinh học, sinh trưởng và sinh sản của rùa đất lớn trong điều kiện nuôi nhốt. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các kỹ thuật nuôi và bảo tồn rùa đất lớn hiệu quả.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị bảo tồn

Hướng nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào di truyền học, sinh thái học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của rùa đất lớn. Các khuyến nghị bảo tồn bao gồm tăng cường công tác cứu hộ và chăm sóc rùa, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường hợp tác quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những trung tâm đa dạng sinh học nổi bật với 30 loài rùa bản địa được ghi nhận, bao gồm 25 loài rùa cạn, rùa nước ngọt và 05 loài rùa biển. Tuy nhiên, áp lực từ nạn săn bắt và hoạt động buôn bán trái phép ước tính lên đến 10.000 tấn rùa mỗi năm tại thị trường châu Á đã đẩy nhiều quần thể rùa tự nhiên vào nguy cơ tuyệt diệt. Rùa Đất lớn (Heosemys grandis) là loài bò sát quý hiếm thuộc họ Rùa đầm (Emydidae), được xếp vào Nhóm IIB theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, thuộc Phụ lục II của Công ước CITES và nằm ở mức độ đe dọa Nguy cấp (EN) theo Sách Đỏ Việt Nam. Bên cạnh sự suy thoái sinh cảnh rừng tự nhiên, rào cản lớn nhất trong công tác bảo tồn chuyển vị hiện nay là sự thiếu hụt các dữ liệu thực nghiệm về tập tính sinh học và khả năng thích nghi của loài khi chuyển vùng nuôi nhốt.

Đề tài được thực hiện nhằm khám phá toàn diện đặc điểm hình thái, tập tính dinh dưỡng, quy luật sinh trưởng và khả năng thích ứng khí hậu của rùa Đất lớn tại miền Bắc Việt Nam. Quá trình nghiên cứu thực nghiệm được triển khai liên tục trong thời gian 12 tháng (từ tháng 5/2017 đến tháng 5/2018) tại hai địa bàn trọng điểm: Trung tâm Cứu hộ Động vật hoang dã Hà Nội (huyện Sóc Sơn, Hà Nội) và Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh (huyện Mê Linh, Vĩnh Phúc). Ý nghĩa thực tiễn cốt lõi của công trình là cung cấp quy chuẩn kỹ thuật chăm sóc nuôi dưỡng, thiết lập cơ sở dữ liệu định lượng giúp gia tăng tỷ lệ sống sót từ mức 1% - 10% ngoài tự nhiên lên trên 80% trong điều kiện cứu hộ nhân tạo, đóng góp trực tiếp vào chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết biến nhiệt (Poikilothermy) và sinh thái học dinh dưỡng ở lớp Bò sát (Reptilia), Bộ Rùa (Testudinata). Do thân nhiệt của rùa biến đổi theo nhiệt độ môi trường, tốc độ trao đổi chất và nhu cầu thu nhận năng lượng có sự liên kết chặt chẽ với chu kỳ thời tiết. Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng lý thuyết phân hóa giới tính phụ thuộc nhiệt độ ấp trứng (Temperature-dependent Sex Determination - TSD), theo đó nền nhiệt độ từ 25 - 27°C kích hoạt tỷ lệ nở rùa cái, trong khi dải nhiệt độ 28 - 32°C kích thích hình thành giới tính đực.

Khung phân tích của luận văn tập trung vào bốn khái niệm học thuật chủ chốt:

1. Sinh trưởng tích lũy: Khối lượng tổng thể của cá thể rùa qua từng giai đoạn phát triển theo chu kỳ 30 ngày.
2. Sinh trưởng tuyệt đối: Tốc độ tăng khối lượng cơ thể tính bằng gam/con/tháng hoặc gam/con/ngày.
3. Tỷ lệ thu nhận thức ăn: Lượng vật chất ăn vào hàng ngày so với khối lượng cơ thể sống (tính theo tỷ lệ %).
4. Bảo tồn chuyển vị (Ex-situ conservation): Phương thức cứu hộ, nuôi dưỡng và duy trì nguồn gen ngoài sinh cảnh tự nhiên ban đầu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu thực nghiệm gồm 10 cá thể rùa Đất lớn trưởng thành (05 cá thể đực và 05 cá thể cái) được đánh mã số riêng biệt, kết hợp theo dõi các ổ trứng sinh sản và đàn rùa non từ sơ sinh đến 04 tháng tuổi. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn những cá thể thành thục sinh dục, có thể trạng khỏe mạnh, không bị dị tật cơ học sau thời gian tiếp nhận từ các vụ buôn bán trái pháp luật.

Quy trình thu thập và phân tích dữ liệu thực hiện theo các bước chuẩn hóa:

• Cân khối lượng định kỳ 01 lần/tháng vào cùng một thời điểm cố định bằng cân điện tử có độ chính xác 1g; cá thể được để ráo nước trước khi cân.
• Đo kích thước hình thái mai (chiều dài tối đa từ tấm gáy đến tấm trên đuôi, chiều rộng tại vị trí lớn nhất) bằng thước đo kỹ thuật có độ chính xác 0,1mm.
• Theo dõi lượng thức ăn thu nhận hàng ngày thông qua phương pháp cân khối lượng thức ăn cung cấp trước bữa ăn và khối lượng thức ăn thừa sau khi ăn liên tục suốt 365 ngày.
• Xử lý số liệu sinh trắc học và mô hình hóa toán học tương quan giữa kích thước mai và trọng lượng cơ thể trên phần mềm Microsoft Excel 2010. Phương pháp hồi quy phi tuyến được lựa chọn nhằm phản ánh chính xác quy luật sinh trưởng thể tích không gian của loài bò sát có mai cứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác lập các phát hiện khoa học mang tính thực chứng cao về loài rùa Đất lớn (Heosemys grandis):

Thứ nhất, về đặc điểm nhận dạng hình thái, rùa Đất lớn sở hữu đầu màu cam nhạt đặc trưng với các sọc đốm đen mờ, mai màu nâu sẫm có một gờ sống lưng màu vàng nhạt kéo dài, viền sau mai có răng cưa rõ rệt. Điểm phân loại sinh học quan trọng nhất là yếm có màu vàng với các tia đen hình dẻ quạt tỏa ra từ góc mỗi tấm và hoàn toàn không có tấm bản lề. Đặc điểm này giúp phân biệt chính xác 100% với rùa Đất Pulkin (Cyclemys pulchristriata) và rùa Đất Sêpôn (Cyclemys oldhamii) - hai loài có bản lề yếm cho phép đóng kín cơ thể.

Thứ hai, về động thái sinh trưởng, sau 12 tháng theo dõi, rùa đực tăng trưởng từ 2018,40g lên 2212,40g (tăng bình quân 194,00g/năm); rùa cái tăng từ 1836,00g lên 2009,60g (tăng bình quân 173,60g/năm). Sinh trưởng tuyệt đối của rùa đực dao động từ 5,0 đến 27,80 g/con/tháng, cao hơn đáng kể so với rùa cái vốn dao động từ 3,80 đến 21,20 g/con/tháng.

Thứ ba, nghiên cứu xây dựng thành công mô hình hồi quy biểu diễn tương quan giữa chiều dài mai và khối lượng cơ thể với độ tin cậy tuyệt đối:

• Đối với rùa cái: $Y = 7,84037X + 1,7775 \times 10^{-8}X^2 - 2,5264 \times 10^{-11}X^3 + 0,00031647$ ($R^2 = 1$; $P < 0,0001$).
• Đối với rùa đực: $Y = 7,84038X - 1,6251 \times 10^{-9}X^2 + 2,22388 \times 10^{-12}X^3 - 0,00002914$ ($R^2 = 1$; $P < 0,0001$). (Trong đó $X$ là chiều dài mai tính bằng mm, $Y$ là khối lượng cơ thể tính bằng gam).

Thứ tư, về khả năng thu nhận thức ăn, rùa Đất lớn đực tiêu thụ trung bình 43,61 g/con/ngày (tương đương 2,02% - 2,09% trọng lượng cơ thể), cao hơn 3,89 g/con/ngày so với rùa cái đạt 39,72 g/con/ngày (tương đương 1,94% - 2,07% trọng lượng cơ thể).

Thảo luận kết quả

Tốc độ sinh trưởng của rùa Đất lớn chịu sự chi phối mang tính quyết định của nhiệt độ môi trường. Dữ liệu thực nghiệm khi biểu diễn qua đồ thị đường biểu diễn cho thấy đường tăng trưởng tăng dốc từ tháng 4 đến tháng 11 (khi nhiệt độ môi trường duy trì ở mức 25 - 28°C), sau đó đi ngang và chạm đáy vào giai đoạn mùa đông (từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau). Ở thời điểm tháng 12 đến tháng 1, sinh trưởng tuyệt đối sụt giảm chỉ còn 3,80 g/con/tháng ở rùa cái và 5,0 g/con/tháng ở rùa đực. Nguyên nhân là do khi nhiệt độ xuống dưới 15°C, phản ứng enzym chuyển hóa suy giảm, rùa chuyển sang trạng thái ngủ đông hoặc giảm ăn từ 50% đến 70%.

Kết quả lượng thức ăn tiêu thụ chiếm khoảng 2% khối lượng cơ thể hoàn toàn tương thích với các quan sát khoa học trước đây của Phạm Văn Hùng (2006) với mức 2,2%. Trong điều kiện nuôi nhốt, rùa thể hiện tính ăn tạp rõ nét: rùa trưởng thành ưa chuộng các loại quả ngọt (chuối chín, đu đủ, dưa hấu) kết hợp thức ăn động vật (cá tạp, tôm, ốc), trong khi rùa non tập trung 80% khẩu phần vào giun quế và tôm cá nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu khoáng hóa bộ xương ngoài.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả cứu hộ và nhân giống bảo tồn loài rùa Đất lớn, các giải pháp thực thi cần được triển khai đồng bộ:

1. Chuẩn hóa quy cách xây dựng chuồng trại bảo tồn: Thiết kế chuồng nuôi cá thể trưởng thành theo diện tích tiêu chuẩn 84 m² (kích thước 6m x 14m x 2,5m), rào lưới thép kiên cố và chôn sâu chân móng từ 10 - 15cm để ngăn chặn tập tính đào bới tẩu thoát. Chuồng nuôi rùa non phải sử dụng lưới mắt nhỏ từ 10 - 20mm để loại trừ hoàn toàn nguy cơ xâm nhập của chuột và thiên địch; hoàn thành lắp đặt hệ thống tưới phun sương làm mát tự động trong quý 2 hàng năm.
2. Thiết lập khẩu phần dinh dưỡng chuyên biệt theo mùa: Áp dụng lịch cho ăn thức ăn thực vật (chuối, rau muống, bí đỏ) hàng ngày kết hợp bổ sung thức ăn động vật (cá nhỏ, tôm, ốc đập vỏ) với tần suất 03 bữa/tuần (vào các ngày thứ 3, thứ 5, thứ 7). Vào mùa đông, khi nhiệt độ giảm dưới 15°C, chủ động cắt giảm 40% lượng thức ăn tươi, bổ sung giá thể rơm khô và lắp đèn sưởi nhiệt cục bộ nhằm giữ ấm, duy trì tỷ lệ sống của đàn rùa đạt trên 95%.
3. Ứng dụng quy trình ấp trứng nhân tạo kiểm soát giới tính: Thu gom trứng ngay sau khi rùa đẻ, tuyệt đối giữ nguyên hướng nằm của trứng (đánh dấu trục trên bằng bút chì mềm). Vận hành máy ấp nhân tạo tại mức nhiệt độ cố định 23,3 - 30°C và độ ẩm 90% - 95% trong thời gian trung bình 102 ngày; điều chỉnh nhiệt độ ở dải 28 - 32°C khi cần tăng tỷ lệ cá thể đực hoặc 25 - 27°C để tăng cá thể cái, nâng tỷ lệ ấp nở thành công lên trên 85%.
4. Tăng cường năng lực nhận diện và xử lý tang vật cứu hộ: Các trung tâm cứu hộ phối hợp cùng lực lượng Kiểm lâm tổ chức các khóa tập huấn chuyên môn định kỳ 6 tháng/lần cho 100% kiểm lâm viên địa bàn, tập trung vào kỹ năng phân loại rùa qua hình thái yếm tia rẻ quạt không bản lề để thiết lập biên bản xử phạt chính xác theo khung pháp lý hiện hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ kỹ thuật và chuyên viên cứu hộ động vật hoang dã: Ứng dụng trực tiếp thông số chuồng trại 84 m², định mức thức ăn 2% khối lượng và quy trình ấp trứng 102 ngày để chăm sóc cá thể sau cứu hộ.
• Nhà nghiên cứu sinh học, bò sát học và sinh thái học: Kế thừa hệ thống phương trình hồi quy bậc 3 ($R^2 = 1$) để phục vụ công tác điều tra sinh khối quần thể rùa ngoài thực địa mà không cần xâm lấn.
• Lực lượng Kiểm lâm và cơ quan thực thi pháp luật môi trường: Sử dụng bảng khóa định loại hình thái (đặc trưng yếm, viền mai, màu sắc đầu) làm cơ sở giám định tang vật trong các vụ buôn bán động vật hoang dã trái phép.
• Học viên, sinh viên và giảng viên ngành Chăn nuôi, Thú y, Bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giảng dạy chuyên sâu về sinh lý học bò sát, kỹ thuật nhân nuôi động vật hoang dã và mô hình bảo tồn chuyển vị.

Câu hỏi thường gặp

1. Làm thế nào để phân biệt chính xác rùa Đất lớn với các loài rùa đất khác tại Việt Nam?
Rùa Đất lớn (Heosemys grandis) có kích thước mai dài tới 400mm, đầu màu cam nhạt và có 01 gờ sống lưng màu vàng. Điểm nhận diện quyết định là yếm có màu vàng với các tia màu đen dạng dẻ quạt tỏa ra từ các chấm đen và hoàn toàn không có tấm bản lề, khác biệt với rùa Đất Sêpôn hay rùa Đất Pulkin vốn có bản lề yếm.

2. Tại sao tốc độ sinh trưởng của rùa Đất lớn lại suy giảm mạnh trong mùa đông miền Bắc?
Rùa là động vật biến nhiệt. Vào các tháng mùa đông (tháng 12 đến tháng 2), nhiệt độ môi trường hạ thấp dưới 15°C làm giảm hoạt lực men tiêu hóa và tốc độ chuyển hóa cơ bản. Do đó, lượng thức ăn thu nhận giảm sâu, khiến sinh trưởng tuyệt đối trong tháng 12 - 1 chỉ đạt 3,80 g/tháng ở con cái và 5,0 g/tháng ở con đực.

3. Khẩu phần ăn hàng ngày của rùa Đất lớn trưởng thành cần được thiết lập như thế nào?
Khẩu phần ăn của rùa Đất lớn trưởng thành cần chiếm khoảng 2% khối lượng cơ thể (trung bình 39,72 g/ngày đối với rùa cái và 43,61 g/ngày đối với rùa đực). Thức ăn cần đa dạng gồm chuối chín, đu đủ, rau muống, bí đỏ kết hợp với cá nhỏ, tôm và ốc tươi sống được bổ sung định kỳ 03 lần mỗi tuần.

4. Yếu tố môi trường nào quyết định tỷ lệ ấp nở và giới tính của rùa con?
Nhiệt độ và độ ẩm đóng vai trò quyết định. Trứng rùa cần được ấp ở độ ẩm 90% - 95% trong thời gian trung bình 102 ngày. Nhiệt độ môi trường ấp từ 25 - 27°C sẽ phân hóa tạo ra cá thể cái, trong khi mức nhiệt độ cao hơn từ 28 - 32°C sẽ cho ra cá thể đực; nếu nhiệt độ vượt quá 32°C thì phôi trứng sẽ bị chết.

5. Phương trình tương quan giữa chiều dài mai và khối lượng cơ thể có ứng dụng thực tiễn gì?
Phương trình hồi quy bậc 3 đạt hệ số tương quan $R^2 = 1$ ($P < 0,0001$) cho phép các nhà nghiên cứu và cán bộ cứu hộ ước tính chính xác 99% khối lượng rùa Đất lớn thông qua việc đo chiều dài mai rùa bằng thước thẳng mà không cần tiến hành cân trực tiếp ngoài thực địa.

Kết luận

• Hệ thống hóa bộ tiêu chuẩn nhận dạng đặc thù của loài rùa Đất lớn (Heosemys grandis) qua cấu trúc yếm tia dẻ quạt không bản lề và gờ sống lưng màu vàng.
• Chứng minh khả năng thích nghi và sinh trưởng ổn định của loài trong điều kiện nuôi nhốt tại miền Bắc với mức tăng khối lượng đạt 173,60 - 194,00 g/cá thể/năm.
• Thiết lập phương trình toán học mô tả mối tương quan tuyệt đối giữa chiều dài mai và trọng lượng cơ thể ($R^2 = 1$, $P < 0,0001$).
• Xác định định mức tiêu thụ thức ăn chuẩn đạt 1,94% - 2,09% khối lượng cơ thể (39,72 - 43,61 g/con/ngày) cùng tính ăn tạp chuyển dịch theo độ tuổi.
• Đúc kết quy chuẩn kỹ thuật chuồng trại 84 m² và công nghệ ấp trứng nhân tạo kiểm soát giới tính ở độ ẩm 90% - 95% trong 102 ngày.

Luận văn đã đóng góp hệ thống dữ liệu khoa học thực nghiệm nền tảng đầu tiên về đặc tính sinh học và kỹ thuật nhân nuôi rùa Đất lớn tại các tỉnh phía Bắc. Trong giai đoạn tiếp theo, các đơn vị nghiên cứu cần mở rộng thử nghiệm sinh sản nhân tạo bán tự nhiên trên quy mô đàn lớn hơn. Các trung tâm bảo tồn và cơ quan kiểm lâm nên áp dụng ngay bộ hướng dẫn dinh dưỡng và nhận dạng này nhằm nâng cao hiệu quả cứu hộ loài bò sát quý hiếm của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đặc điểm sinh học của loài rùa Theo Nguyễn Văn Sáng và cs, (2005) [21]; Bộ rùa (Testudinata) bao gồm các loài bò sát quen thuộc với nhiều dân tộc trên thế giới. Trên thế giới có khoảng 300 loài rùa; trong đó Châu Á có khoảng 90 loài, chiếm 1/3 tổng số rùa trên thế giới.

Việt Nam có 30 loài, trong đó có 25 loại rùa cạn và rùa nước ngọt, 05 loại rùa biển. Có một số loài đặc hữu như: Rùa hộp ba vạch (Cuora triffasciata), Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifron)… Việt Nam là một trong những điểm có tính đa dạng loài rùa cao, có nhiều loại quý hiếm. Loài rùa nói chung có những đặc điểm như sau: 1. Tập tính sinh thái của loài rùa Theo Nguyễn Hữu Hoàng, Lương Xuân Lâm, (2010) [12]); loài rùa là một trong những loài động vật có tuổi thọ cao, đặc biệt là loài rùa biển, nếu ở môi trường thuận lợi chúng có thể sống vài trăm năm.

Rùa có khả năng chịu đựng kham khổ tốt so với các loài động vật khác, một phần là do cấu tạo cơ thể của rùa thường có dạng hộp, chân nằm ngang, khi di chuyển bụng vẫn sát mặt đất, vì vậy khả năng di chuyển để kiếm mồi bị hạn chế, cũng chính vì lý do này mà rùa nhiều khi bị đói và có khả năng nhịn đói trong một thời gian ngắn. Khi gặp điều kiện thuận lợi, chúng sẽ ăn thật nhiều để tạo nguồn năng lượng dự trữ dồi dào, không cử động, để cho hoạt động chuyển hóa thức ăn giảm đến mức nhỏ nhất. Rùa là động vật biến nhiệt, nhiệt độ trong cơ thể của rùa có sự thay đổi tùy theo sự thay đổi của nhiệt độ môi trường xung quanh. Rùa thường thích 4 hợp với nhiệt độ nóng ẩm, khi nhiệt độ môi trường giảm xuống thấp; một số loài rùa có khả năng ngủ đông để chống rét, tuy nhiên không phải loài rùa nào cũng ngủ đông để tránh rét.

Mai rùa rất cứng: Do thay đổi của khí hậu và quá trình hình thành, mai rùa trở lên rắn chắc, để bảo vệ ngũ tạng và tránh được sự thoát hơi nước. Vì vậy khi bị tấn công; rùa thường co đầu, đuôi, bốn chân vào mai để phòng vệ. Đặc tính kiếm ăn Ở môi trường tự nhiên, rùa chủ yếu ăn các loại động vật như: côn trùng, tôm tép, cua, cá. Còn khi nuôi, chúng thích ăn những con vật đã bắt đầu ươn thối; chúng ăn cả chuối, rau các loại, lúc ăn rùa thường có tập tính tranh cướp mồi.

Nhiệt độ môi trường cũng ảnh hưởng đến khả năng thu nhận thức ăn của rùa. Mùa hè rùa thường ăn rất khỏe, lượng thức ăn ăn vào bằng 2% – 5 % khối lượng cơ thể. Còn vào mùa đông từ tháng 12 đến tháng 3, thời tiết lạnh rét thì lượng thức ăn thu nhận vào chỉ bằng 01% - 03% khối lượng của cơ thể; đôi khi thời thiết quá lạnh dưới 15°C, chúng có thể không ăn. Đặc biệt, rùa có khả năng chịu đói rất tốt.

Rùa không có hành vi tấn công kẻ thù; lúc gặp địch chúng chỉ trốn vào trong hang hay lặn xuống nước, chui vào bụi rậm, co rụt đầu lại để lẩn trốn kẻ thù (Nguyễn Hữu Hoàng, Lương Xuân Lâm, 2010 [12]). Quá trình sinh trưởng và phát triển của rùa Rùa là loại động vật có khả năng sinh trưởng rất chậm, quá trình sinh trưởng và phát triển liên quan chặt chẽ đến điều kiện môi trường như: thời tiết, nhiệt độ, chất lượng thức ăn. Nguyễn Hữu Hoàng, Lương Xuân Lâm, (2010) [12] nghiên cứu và cho biết: rùa nuôi trong môi trường nuôi nhốt, một năm chúng chỉ có thể tăng thêm được 100 – 200g/con/ năm. Nếu rùa được nuôi và cho ăn đầy đủ thức ăn, thì khả năng tăng khối lượng có thể tăng lên khoảng 300 g/con/năm.

5 Vào thời điểm tháng 4 - 11 là thời điểm rùa lớn nhanh nhất, vì thời điểm này nhiệt độ môi trường dao động trong khoảng từ 25-28°C, thích hợp cho sự phát triển cũng như giúp cho rùa có khả năng ăn nhiều hơn. Khi nhiệt độ xuống thấp dưới 100C, khả năng thu nhận thức ăn của chúng giảm; dẫn đến rùa sinh trưởng chậm, tăng khối lượng cơ thể ít. Giới tính cũng ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng của rùa. Trong cùng điều kiện nuôi dưỡng, thì con đực sẽ lớn nhanh hơn con cái (Nguyễn Hữu Hoàng, Lương Xuân Lâm, 2010 [12]).

Quá trình sinh sản của rùa Hình thức đẻ trứng của rùa: Tất cả các loài rùa thường đẻ trứng ở trên cạn. Rùa đẻ trứng bằng cách bới cát hoặc bùn để vùi trứng trong đó. Tùy theo mỗi loài, số lượng trứng đẻ ra có thể từ 01- 15 quả. Mùa sinh sản của rùa thường vào dịp cuối mùa xuân, đầu mùa thu.

Rùa thường đẻ vào những ngày trời mưa. Đặc biệt rùa đẻ nhiều vào những ngày mưa to, có nhiều sấm chớp. Khi đẻ xong, rùa thường bò xuống ở nơi gần nhất để nghỉ và giữ trứng; nhân dân ta gọi là rùa “ấp bóng”. Vào mùa sinh sản, mỗi rùa mẹ có thể đẻ trung bình 05 ổ trứng, rùa mẹ đẻ sau 5 -7 ngày lại tiếp tục giao phối.

Khi đẻ, trứng được xếp từ đáy lên miệng lỗ, lúc mới đẻ trứng thường dính vào nhau, vỏ hơi mềm. Nhiệt độ thích hợp cho rùa đẻ là từ 25 – 320C. Sau đó, trên 80% số trứng trong mỗi lứa đẻ của rùa nở thành con. Trứng được nở ra nhờ sức nóng của mặt trời, ấp nở thành rùa con.

Rùa con khi vừa nở ra, chúng đã tìm cách bò xuống nước. Một con rùa phải mất từ 10 - 20 năm để tới giai đoạn trưởng thành, nhưng cứ 1000 cá thể rùa mới có một con sống sót đến giai đoạn trưởng thành. Ở ngoài tự nhiên, tỷ lệ sống sót của rùa con từ khi sinh ra đến khi trưởng thành rất thấp, chỉ từ 1% - 10%. Sung và cs (2016) [31], cũng nghiên cứu về rùa Đất lớn và cho biết: rùa Đất lớn bắt đầu đẻ vào tháng 7, tháng 8; mỗi lần đẻ từ 1 – 6 trứng.

Và tác giả 6 đã đem số trứng này thí nghiệm trong ấp nhân tạo và cho thấy ở nhiệt độ 23,30C, ẩm độ 90% – 95% là nhiệt độ thích hợp để ấp trứng rùa, thời gian ấp trứng rùa bằng phương pháp ấp trứng nhân tạo, trung bình là 102 ngày. Đặc biệt loài rùa có thể kéo dài thời gian thụ tinh tới 06 tháng; nên khi cho rùa đẻ, thì tỷ lệ con đực thường ít hơn con cái. Ngoài ra, nhiệt độ môi trường còn quyết định đến giới tính của rùa con, ở nhiệt độ từ 25 – 270C sẽ cho con cái, nhiệt độ cao hơn từ 28 - 32°C sẽ cho con đực. Nếu cao hơn 32°C trứng sẽ bị hỏng (Tim McCormack, 2013) [3 ].

Bởi vậy, các nhà khoa học đã biết cách tận dụng đặc tính này để điều chỉnh số lượng của rùa nở theo giới tính bằng nhiệt độ. * Một số điểm đặc biệt của rùa Rùa có thể thay đổi thân nhiệt khi nhiệt độ môi trường thay đổi. Thân nhiệt của rùa thay đổi từ từ và thường theo sau nhiệt độ của không khí. Vì vậy rùa được xếp vào loài động vật biến nhiệt.

Chúng thường sống ở đáy sông, đầm hồ, ao; có thể bơi dưới nước hàng giờ, do vùng họng của rùa có nhiều mạch máu. Rùa là loài phàm ăn nhưng chậm lớn. Chúng hô hấp bằng phổi, thích chui vào các hang hốc ở kè bờ đá. Ban đêm yên tĩnh, rùa hay lên bờ; còn ban ngày chúng nhô đầu lên mặt nước để lấy không khí, đôi khi bò lên bờ.

Loài rùa có tính hung dữ như nhiều loài động vật ăn thịt khác, nhưng lại nhút nhát. Khi có tiếng động hay có bóng người và súc vật đi qua, chúng thường lẩn trốn. Khi đói chúng có thể ăn thịt lẫn nhau, có khi một con chảy máu thì các con khác xúm lại cắn xé lẫn nhau. Giá trị khoa học và thực tiễn các loài rùa Hầu hết các loài rùa được sử dụng làm thực phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người, trong đó rùa mai mềm (Trionychidae) được ưa chuộng hơn.

Rùa được sử dụng để làm thuốc, đặc biệt đối với người Trung Quốc và những người chịu ảnh hưởng của quan niệm Trung Quốc. Trứng rùa được dùng chủ 7 yếu làm chất kích dục, máu rùa thì nổi tiếng làm tăng năng lượng và chất đạm, mai rùa được sử dụng làm nhiều loại thuốc khác hoặc làm phụ gia cho việc nấu cao động vật. Rùa được nuôi làm cảnh ở một số nước Châu Âu, Bắc Mỹ và một số nước Châu Á như: Nhật Bản, Hàn Quốc. Ngày nay, có một số loài nhờ nuôi làm cảnh mà mở rộng vùng phân bố như rùa Tai đỏ (Trachemys scripta elegans).

Loài này có nguồn gốc ở Châu Mỹ, nhưng đến nay phân bố hầu khắp ở các nơi trên thế giới; hiện nay vẫn chưa ai biết rõ giá trị của loài rùa này. Trong quan niệm của người Việt Nam hàng ngàn đời nay, con rùa mang biểu tượng thần thánh, linh thiêng và đã đi vào những câu chuyện thần thoại. Ảnh hưởng của một số nhân tố môi trường đến sinh trưởng và phát triển của Rùa Nghiên cứu về rùa Đất lớn cho thấy: rùa Đất lớn thường phân bố ở một số nước thuộc khu vực Đông Nam Á, thuộc vùng khí hậu nhiệt đới, quanh năm ấm áp và có lượng mưa lớn như Campuchia; Lào; Malaysia; Myanma và Thái lan (Hendrie và Bùi Đăng Phan, 2002 [11]). Công trình nghiên cứu về hoạt động trên cạn và sự biến động số lượng quần thể của rùa sống ở nước, đã đưa ra được ảnh hưởng của một số nhân tố môi trường đến các hoạt động của rùa, mà cụ thể là ảnh hưởng của nhân tố nhiệt độ và lượng mưa tới hoạt động kiếm ăn, di chuyển,…là nguyên nhân dẫn đến biến động về số lượng cá thể rùa (Gibbons, 1982 [29]).

Nghiên cứu về nhiệt độ của ổ trứng trong môi trường tự nhiên của 2 loài rùa đầm, có cùng khu vực phân bố là Kinosternon subrubrum và loài Pseudemys floridana đã chứng minh con cái lựa chọn nơi đẻ trứng thích hợp bị chi phối bởi nhiệt độ để có điều kiện thuận lợi cho trứng nở. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, nhiệt độ ổ trứng phụ thuộc vào 4 nhân tố là: kết cấu đất, độ dốc mặt đất, độ ẩm mặt đất và lượng nhiệt mặt trời chiếu xuống ổ trứng. Tuy 8 nhiên, trong thực tế có nhiều yếu tố chi phối đến điều kiện để trứng nở, cũng như nơi con cái lựa chọn để đẻ trứng như: thảm mục nơi ổ trứng, độ ẩm, …(Bodie và cs, 1996 [24]).