phần Mở đầu và phần Kết luận, nội dung chính của luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN Và TIỂU THUYẾT CỦA NGUYÊN HỒNG TRƢỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM. Chƣơng 2: NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC KẾT CẤU VÀ CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN Và TIỂU THUYẾT CỦA NGUYÊN HỒNG TRƢỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM. Chƣơng 3: NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN Và TIỂU THUYẾT CỦA NGUYÊN HỒNG TRƢỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM. CHƢƠNG 1 9 NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN VÀ TIỂU THUYẾT CỦA NGUYÊN HỒNG TRƢỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1.
NGƢỜI KỂ CHUYỆN Trong tác phẩm văn học, ngƣời trần thuật chỉ xuất hiện khi câu chuyện đƣợc kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm. Đó có thể là hình tƣợng của chính tác giả, có thể là nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra, có thể là một ngƣời biết một câu chuyện nào đó. Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều ngƣời kể chuyện. Hình tƣợng ngƣời kể chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lí, nghề nghiệp, hay lập trƣờng xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con ngƣời và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh (Theo Từ điển thuật ngữ văn học).
ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VÀ NGƢỜI TRẦN THUẬT 2. Phạm trù điểm nhìn trần thuật Điểm nhìn nghệ thuật: là vấn đề cơ bản, then chốt của kết cấu. Đó là từ một vị trí, một điểm, một chỗ đứng, một góc câu chuyện đó được xem xét, miêu tả bình giá, kể về sự vật, hiện tượng trong tác phẩm. Trong tác phẩm tự sự, tƣơng quan giữa nhà văn và chủ đề trần thuật hay giữa điểm nhìn của ngƣời trần thuật với những gì nhà văn kể là điều đặc bịêt quan trọng.
Bởi trong truyện kể, vấn đề ai kể chuyện và câu chuyện đƣợc kể nhƣ thế nào bao giờ cũng giữ một vai trò quan trọng. Ngƣời kể chuyện có thể mang điểm nhìn của tác giả, song tác giả không phải là trung tâm của truyện kể. Điểm nhìn nghệ thuật đƣợc xem nhƣ những thƣớc phim dẫn dắt ngƣời đọc vào ngõ ngách của văn bản, đi sâu tìm hiểu số phận, tính cách, cuộc đời của nhân vật. Nhà văn bao giờ cũng phải lựa chọn cho mình một chỗ đứng thích hợp: Trực tiếp tham gia vào vào sự kiện, cốt truyện hay đứng ngoài sự kiện.
Việc tìm chỗ đứng này chi phối một hình thức kết cấu 10 văn bản và xác lập cho ngƣời kể một điểm nhìn trần thuật để từ đó câu chuyện đƣợc bắt đầu. Trong tác phẩm, vấn đề ai kể chuyện và câu chuyện đƣợc kể nhƣ thế nào bao giờ cũng đem lại hiệu quả. Nhƣ trên đã nói, mỗi văn bản tự sự bao giờ cũng đƣợc kể từ một điểm nhìn nhất định và bởi một ngƣời kể chuyện nào đó đóng vai ngƣời kể chuyện để kể lại sự kiện xảy ra ở đâu? vào lúc nào? có nhân vật nào tham gia câu chuyện? Pospelov khẳng định vai trò quan trọng của điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm tự sự: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật đối với những gì mà anh ta miêu tả”. Theo lý thuyết tự sự học, có các kiểu điểm nhìn phổ biến ở ngƣời kể chuyện: - Điểm nhìn toàn tri, biết tuốt khi ngƣời kể chuyện có vai trò toàn năng với cái nhìn thông suốt tất cả, ở ngôi thứ ba.
- Điểm nhìn bên trong thƣờng thể hiện độc thoại nội tâm của nhân vật khi ngƣời kể chuyện là nhân vật xƣng “Tôi”. Trong điểm nhìn nghệ thuật lại có các loại: Điểm nhìn tác giả, điểm nhìn nhân vật, điểm nhìn không gian, điểm nhìn thời gian, điểm nhìn tâm lý, điểm nhìn tƣ tƣởng.Thật ra, trong tác phẩm văn học, chọn kiểu nhìn nào, xuất phát từ điểm nhìn nào để ngƣời kể chuyện kể lại “chuyện” chính là do cách tổ chức “truyện” (Không gian, thời gian, nhân vật) có dụng ý của nhà văn. Có những tác phẩm chỉ có một kiểu điểm nhìn từ đầu đến cuối, có những tác phẩm phối ghép những kiểu điểm nhìn hoặc luân phiên trƣợt điểm nhìn. Cách kể từ điểm nhìn toàn tri, bên ngoài, bên trong cũng đều xuất phát từ sự hình thành phong cách ngƣời viết văn xuôi.
Ở đây, trong chuyên luận nghiên cứu sáng tác của Nguyên Hồng ta chủ yếu tìm hiểu hai kiểu điểm nhìn đó là “Nhìn toàn tri, biết tuốt” và “Nhìn từ bên trong”. Ngƣời trần thuật Hình thái của hình tƣợng tác giả trong tác phẩm văn học nghệ thuật là ngƣời mang tiếng nói, quan điểm tác giả trong tác phẩm văn xuôi. Ngƣời trần thuật là ngƣời có vai trò kể lại câu chuyện mà anh ta mong muốn truyền tải tới độc giả. Đây là chủ thể dẫn dắt ngƣời đọc đi sâu vào “truyện”.
Cách dẫn dắt này tuỳ thuộc vào sự lựa chọn của tác giả (trực tiếp hay gián tiếp). Tuy nhiên tác phẩm văn xuôi bao giờ cũng đặt ra mối quan hệ giữa các thời đại (những xung đột cơ bản của thời đại), theo quan điểm của một nhà nghiên cứu: “Tất cả những gì thuộc về quá khứ đều hướng đến tương lai”. Vì vậy nghiên cứu tác phẩm văn xuôi là nghiên cứu mối quan hệ giữa các xung đột mà nhà văn miêu tả có mối liên quan gì với thời đại và sự ảnh hƣởng của nó trong tƣơng lai. Vì vậy vai trò của ngƣời trần thuật là vô cùng quan trọng trong tác phẩm.1 Ngƣời trần thuật hàm ẩn (hình thức ẩn khuất của ngƣời kể chuyện) Căn cứ vào lý thuyết tự sự học, ngƣời kể chuyện (trần thuật) dƣới hình thức hàm ẩn là do tác giả sáng tạo ra nhƣng lại là ngƣời “toàn tri” “biết tuốt” thƣờng đứng ở ngôi trần thuật thứ ba bởi vậy lời trần thuật ở đây mang tính khách quan hoá và trung tính.
Ngƣời trần thuật đƣợc chứng kiến câu chuyện và có khả năng kể lại toàn bộ câu chuyện theo cách riêng của mình. Lời trần thuật ở đây có nhiệm vụ tái hiện và phân tích, lý giải thế giới khách quan vật chất, sự việc và con ngƣời.tái hiện và phân tích, lý giải lời nói ý thức ngƣời khác. Theo Bakhtin, lời văn trần thuật gián tiếp này (khác với lời văn trực tiếp của nhân vật) có thể chia làm hai loại: Loại thứ nhất gián tiếp một giọng, đó là lời trần thuật tái hiện, phẩm bình các hiện tƣợng của thế giới trong ý nghĩ khách quan vốn có của chúng. Loại thứ hai, là lời gián tiếp hai giọng, là lời trần thuật có hấp thu lời nhân vật, tức là trong phát ngôn của ngƣời trần thuật cùng lúc có thể có cả lời trực tiếp hay những suy tƣ gián tiếp của nhân vật, nó thể hiện sự đối thoại với ý 12 thức khác của cùng một đối tƣợng miêu tả.
Loại thứ hai này cho phép tác giả di chuyển “điểm nhìn” trần thuật và tạo nên tính chất đa thanh trong ngôn ngữ trần thuật, ngôn ngữ tiểu thuyết. Điều này đƣợc nhà văn thể hiện rõ trong các sáng tác: Bỉ vỏ, Bảy Hựu, Cái bào thai, Quán nải,. Ngƣời trần thuật tƣờng minh Ngƣời kể chuyện với “điểm nhìn bên trong” của nhân vật xƣng “tôi” là nhân vật ngay trong câu chuyện – tác giả đóng vai trò ngƣời trần thuật đó là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất. Nhân vật trong câu chuyện là chính tác giả với nhiệm vụ ngƣời kể chuyện, trần thuật lại.
Điều này dễ nhận thấy ở các tác phẩm tự truyện hoặc có dáng dấp tự truyện nó đòi hỏi các chuyện phải kể về sự thật. Đó chính là câu chuyện đƣợc viết bởi chính những ngƣời đã từng sống trong cuộc đời ấy. Với việc trần thuật ở ngôi thứ nhất, tác giả đã viết về những điều mình đã trải qua, đã chứng kiến, nếm trải và chiêm nghiệm. Đó chính là các tác phẩm tự truyện.
Tự truyện tái hiện phần hiện thực thƣờng nằm trong tầm nhìn của ngƣời viết căn cứ chủ yếu vào những ấn tƣợng và hồi ức của bản thân ngƣời viết hoặc cái nhìn của ngƣời viết vào tất cả những gì đƣợc kể lại, miêu tả lại. Hồi kí mang tính chủ quan thƣờng là văn phong cảm động nêu cảm tƣởng trực tiếp của cá nhân tác giả. Lối tự truyện này ở các nƣớc phƣơng Tây nhƣ Anh, Mĩ, Nga rất thịnh hành nhƣng ở Việt Nam, Nguyên Hồng đƣợc đánh giá là ngƣời đầu tiên viết lối tự truyện chân thành, với lời tâm sự thầm kín, thậm chí cả những tội lỗi cũng đƣợc phơi trần ra ánh sáng, Nguyên Hồng đã phải trút bỏ hết cả những thành kiến, đặt mình lên trên những dƣ luận hẹp hòi, gột rửa lòng tự ái cá nhân. Tự truyện của Nguyên Hồng ra đời đã đánh dấu một bƣớc phát triển mới của nền văn học Việt Nam mà ngay từ thời kì ấy đã gây không ít ngỡ ngàng cho các nhà nghiên cứu, các nhà văn cùng thời.
Những ngày thơ ấu chính là lời tâm sự thiết tha thầm kín, những hồi ức của chính tác giả về quãng đời thơ ấu đầy đau khổ của mình một cách chân thành. Điểm nhìn của ngƣời kể chuyện chính là nhân vật xƣng “tôi”, 13 nhà văn đã tái hiện lại tuổi ấu thơ của mình một cách chân thành sâu lắng. Sau này nhà văn còn sáng tác các tác phẩm: Cái bào thai, Sông máu, bút kí Cuộc sống.là những tác phẩm mang tính tự truyện. Từ những lý luận về nghệ thuật trần thuật trên đây, khi tìm hiểu các tác phẩm truyện (tự truyện) và tiểu thuyết của Nguyên Hồng trƣớc Cách mạng tháng Tám, ta có thể phân định rất rõ hai dạng trần thuật của nhà văn nổi bật lên ở các sáng tác văn xuôi trƣớc cách mạng tháng Tám.
Ngƣời trần thuật trong văn xuôi Nguyên Hồng Xuất phát từ vị trí của ngƣời kể chuyện gắn với điểm nhìn toàn tri, biết tuốt, có vai trò toàn năng với cái nhìn thông suốt tất cả, ở ngôi thứ ba và nhìn “từ bên trong” (gắn với điểm nhìn bên trong) khi ngƣời kể chuyện là nhân vật xƣng “Tôi” điểm nhìn bên trong thƣờng thể hiện độc thoại nội tâm của nhân vật. Nguyên Hồng đã dẫn dắt ngƣời đọc vào một thế giới nhân vật, với những câu chuyện cảm động vừa mang tính chủ quan lại vừa mang tính khách quan thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn. Ngƣời kể chuyện hàm ẩn Chuyên luận của đề tài là đi sâu tìm hiểu các tác phẩm của Nguyên Hồng trƣớc cách mạng tháng Tám dưới góc độ trần thuật bởi vậy cần khai thác yếu tố điểm nhìn của ngƣời kể chuyện.