ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN VĂN HUÊ MINH BẠCH TRONG WTO VÀ VIỆC THỰC THI CỦA VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật Quốc tế Mã số: 60.60 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Văn Thắng Hà Nội – 2013 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các nội dung trình bày trong Luận văn này là trung thực. Các kết luận trong Luận văn chưa được công bố trong công trình nào khác. TÁC GIẢ Nguyễn Văn Huê MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1 - WTO VÀ CÁC QUY ĐỊNH VỀ MINH BẠCH 8 1. KHÁI QUÁT VỀ WTO 8 1. Sự hình thành và phát triển 8 1. Cơ cấu tổ chức của WTO 9 1. Các văn kiện pháp lý của WTO 13 1. Chức năng của WTO 14 1. Các nguyên tắc của WTO 15 1. CÁC QUY ĐỊNH CỦA WTO VỀ MINH BẠCH 17 1. Công khai văn bản pháp luật về thương mại 19 1. Lấy ý kiến góp ý của các bên và các doanh nghiệp đối với dự 27 thảo văn bản pháp luật về thương mại 1. Thông báo, giải đáp và cung cấp thông tin liên quan đến chính 28 sách pháp luật thương mại 1. Rà soát chính sách pháp luật thương mại 35 1. Minh bạch trong thực thi pháp luật 37 Chương 2 - QUÁ TRÌNH ĐÀM PHÁN GIA NHẬP WTO VÀ CAM 39 KẾT CỦA VIỆT NAM VỀ MINH BẠCH 2. QUÁ TRÌNH ĐÀM PHÁN GIA NHẬP WTO 39 2. Quan điểm gia nhập 39 2. Những tác động của quá trình đàm phán 41 2. Quá trình đàm phán gia nhập 43 2. CAM KẾT CỦA VIỆT NAM VỀ MINH BẠCH 45 2. Khái quát một số đề cập của các đối tác về vấn đề minh bạch 45 trong quá trình Việt Nam đàm phán gia nhập 2. Cam kết của Việt Nam về minh bạch khi gia nhập WTO 51 Chương 3 - THỰC THI CÁC QUY ĐỊNH CỦA WTO VÀ CAM 63 KẾT CỦA VIỆT NAM VỀ MINH BẠCH 3. KHÁI QUÁT MỘT SỐ NỘI DUNG VỀ KẾT QUẢ THỰC 63 HIỆN 3. Lấy ý kiến cơ quan, tổ chức, cá nhân đối với các dự thảo văn bản 63 quy phạm pháp luật 3. Công khai các văn bản pháp luật, các điều ước quốc tế 71 3. Thực hiện nghĩa vụ thông báo và thiết lập các điểm hỏi đáp chính 83 sách pháp luật 3. Rà soát chính sách pháp luật thương mại 86 3. Minh bạch trong thực thi chính sách pháp luật 90 3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM THỰC HIỆN CÓ HIỆU QUẢ 101 NGHĨA VỤ MINH BẠCH CỦA VIỆT NAM TRONG WTO 3. Hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với việc lấy ý kiến dự thảo và đăng 101 tải công khai văn bản quy phạm pháp luật 3. Hoàn thiện cơ sở pháp lý đối với việc đăng tải công khai các bản 104 án, quyết định của Toà án 3. Công khai thủ tục hành chính và các thông tin liên quan đến bảo 105 hộ quyền tác giả, quyền có liên quan 3. Đẩy mạnh công tác rà soát, hệ thống hóa, pháp điển hóa các văn 105 bản quy phạm pháp luật 3. Hoàn thiện nhà nước pháp quyền 106 KẾT LUẬN 108 TÀI LIỆU THAM KHẢO 112 MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Minh bạch trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách pháp luật là yêu cầu đòi hỏi tự thân của nhà nước pháp quyền, là mục tiêu hướng tới của các nhà nước dân chủ, là điều kiện quan trọng đảm bảo công bằng xã hội. Tuy nhiên, trong những giai đoạn khác nhau, yêu cầu về minh bạch có những đòi hỏi khác nhau về nội dung, mức độ, phạm vi và trách nhiệm. Ban đầu, yêu cầu về minh bạch được xem là việc đòi hỏi nhà nước phải đăng tải công khai, nhanh chóng, đầy đủ các văn bản pháp luật trên các ấn phẩm chính thức (trừ những văn bản thuộc danh mục bí mật nhà nước). Tiếp đó, yêu cầu về minh bạch đặt ra là phải đăng tải công khai các dự thảo văn bản pháp luật trên các tạp chí chính thức, tạo điều kiện cho công chúng có thể tiếp cận, tham gia, bình luận, góp ý kiến. Cao hơn nữa là phải đảm bảo để hệ thống pháp luật ổn định, rõ ràng, dễ dự đoán và phải minh bạch quá trình thực thi pháp luật. Đó là những mức độ khác nhau trong từng giai đoạn, thời kỳ về yêu cầu minh bạch. Ngày nay, toàn cầu hóa đã trở lên mạnh mẽ, hầu hết các quốc gia đã hội nhập ở mức độ khác nhau vào nền kinh tế quốc tế và khu vực. Yêu cầu về minh bạch trong việc xây dựng và thực thi chính sách thương mại không còn chỉ giới hạn trong phạm vi quốc gia mà đòi hỏi phải mở rộng ra phạm vi thế giới, khu vực nhằm thúc đẩy tự do hóa thương mại quốc tế. Với mục tiêu chung đó, các nhà nước đã cam kết minh bạch quá trình ban hành và thực thi chính sách pháp luật để các bên tham gia cũng như các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp có thể dễ dàng tiếp cận thị trường, cạnh tranh bình đẳng. Minh bạch trong việc xây dựng và thực thi chính sách pháp luật dần trở thành ràng buộc pháp lý đối với các quốc gia là thành viên của một số tổ chức, diễn đàn kinh tế quốc tế. 1 Được thành lập năm 1995, trên cơ sở Hiệp định chung về thuế quan và thương mại năm 1947 (GATT 1947), với số lượng thành viên hiện nay là 154 quốc gia, vùng lãnh thổ (tính đến tháng 05 năm 2012), Tổ chức thương mại thế giới (sau đây gọi tắt là WTO) là tổ chức quốc tế liên chính phủ có quy mô rộng lớn trên phạm vi toàn cầu. Với mục tiêu thúc đẩy tự do hoá thương mại quốc tế, trên cơ sở thỏa thuận của các thành viên, WTO đòi hỏi mỗi thành viên phải thực hiện đầy đủ các yêu cầu về minh bạch trong ban hành và thực thi chính sách pháp luật có liên quan hoặc tác động đến thương mại nhằm hạn chế sự bất bình đẳng về điều kiện kinh doanh và tránh rủi ro cho các doanh nghiệp khi tham gia hoạt động ngoại thương. Minh bạch trong việc ban hành và thực thi chính sách pháp luật là nguyên tắc quan trọng của WTO và là một trong những đòi hỏi hàng đầu đối với bất cứ quốc gia nào muốn gia nhập. Đối với nước ta, việc nghiên cứu các quy định của WTO về minh bạch đã được đặt ra từ khá sớm, khi chúng ta chuẩn bị cho việc đàm phán gia nhập Tổ chức này. Suốt trong gần 12 năm, kể từ khi nộp đơn xin gia nhập đến khi được kết nạp, trở thành thành viên chính thức, Việt Nam đã nỗ lực trong cả hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật về thương mại, nhằm đáp ứng các yêu cầu về minh bạch của WTO. Cùng với sự nỗ lực chung trên mọi lĩnh vực, những nỗ lực của Việt Nam về minh bạch đã được các nước thành viên WTO thừa nhận bằng việc nhất trí để Việt Nam gia nhập, trở thành thành viên chính thức của Tổ chức này. Tuy nhiên, khi đã trở thành thành viên chính thức của WTO, với việc cam kết thực hiện “trọn gói” các quy định của WTO về minh bạch, nước ta còn cần phải tiếp tục đẩy nhanh hơn nữa quá trình thực hiện các quy định và cam kết về vấn đề này. Trong đó, có thể thấy một số yêu cầu, như: phải nhanh chóng hoàn thiện hệ thống pháp luật đầy đủ, thống nhất, ổn định, dễ dự đoán, từng bước loại bỏ các rào cản thương mại, đảm bảo phù hợp với các quy định của WTO; thường xuyên rà soát chính sách pháp luật thương mại; thực hiện 2 có hiệu quả cơ chế đăng tải công khai hệ thống pháp luật; thực hiện nghĩa vụ thông báo; xây dựng mạng lưới thông tin, giải đáp chính sách pháp luật thương mại theo yêu cầu của WTO; và, đảm bảo minh bạch quá trình thực thi pháp luật (như: hoàn thiện bộ máy hành chính trong sạch, hệ thống tòa án độc lập, công bằng, đảm bảo thủ tục hành chính đơn giản, thuận tiện, quản lý hệ thống doanh nghiệp nhà nước minh bạch, không tạo ra những bất bình đẳng với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác),… Gia nhập WTO mang lại nhiều cơ hội; song, cũng đặt ra nhiều thách thức to lớn trên nhiều mặt đối với nước ta mà một trong những thách thức đã được Chính phủ chỉ ra là: Yêu cầu cao về minh bạch của WTO sẽ đặt ra thách thức lớn cho nền hành chính quốc gia. Nền hành chính quốc gia sẽ phải thay đổi theo hướng công khai hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn. Đó phải là một nền hành chính vì quyền lợi chính đáng của mọi công dân và doanh nghiệp, lấy công dân và doanh nghiệp làm trọng tâm phục vụ, khắc phục toàn bộ các biểu hiện trì trệ, thờ ơ và vô trách nhiệm. Nếu không tạo ra được một nền hành chính như vậy, sẽ không thể tận dụng được các cơ hội do hội nhập kinh tế nói chung và việc gia nhập WTO nói riêng đem lại [13]. Nhận định trên chỉ ra rằng, song song với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi phải có những cải cách mạnh mẽ trong nước nhằm đáp ứng, thích nghi với luật chơi chung của các tổ chức quốc tế. Đây là công việc đòi hỏi phải được chuẩn bị kỹ, nếu không sẽ khó vượt qua được những thách thức to lớn của quá trình toàn cầu hoá. Và, điều chắc chắn là sẽ phải gánh chịu những hậu quả xấu do quá trình hội nhập mang lại, không thể thu được những kết quả như mong muốn. Nhận định trên hết sức đúng đối với nền hành chính nước ta đang trong quá trình cải cách, chuyển đổi, còn nhiều hạn chế, yếu kém. Thực tế thương mại quốc tế thời gian qua đã có một số vụ kiện giữa các quốc gia trong khuôn khổ WTO liên quan đến minh bạch chính sách pháp 3 luật. Điều này cho thấy, việc nghiên cứu các quy định của WTO về minh bạch có ý nghĩa về mặt thực tế, hạn chế tối đa những tranh chấp tương tự như đã nêu. Hơn nữa, một trong vấn đề luôn được các quốc gia đề cập khi xem xét để công nhận nền kinh tế của một quốc gia khác có phải là thị trường hay không là yếu tố minh bạch trong xây dựng và thực thi chính sách. Cho đến nay, mới có 28 quốc gia công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường [28]. Đây là con số còn rất khiêm tốn mà chúng ta cần phấn đấu, nỗ lực hơn nữa, tiến tới để tất cả các nước công nhận nền kinh tế nước ta là nền kinh tế thị trường.
