PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Mua bán và sáp nhập (M&A) là một khuynh hƣớng pháp lý đƣợc giới thiệu trong suốt chặng đƣờng lịch sử phát triển của khoa học pháp lý về công ty kể từ khi xuất hiện các hoạt động giao thƣơng, đầu tƣ mở rộng quy mô doanh nghiệp. Đã có nhiều nghiên cứu bao quát về giá trị và tiêm năng của các giao dịch M&A cho dù chúng tạo ra hay phá hủy đi các giá trị doanh nghiệp đã xây dựng. Nhiều nghiên cứu so sánh giữa lợi ích của các giao dịch trong nƣớc và xuyên biên giới đƣợc thực hiện ở rất nhiều quốc gia.
Hoạt động M&A trong nƣớc diễn ra khi có sự mua bán, sáp nhập giữa hai hay nhiều doanh nghiệp trong cùng một quốc gia hoặc một khu vực pháp lý điều chỉnh các giao dịch này. Chiến lƣợc này thƣờng đƣợc sử dụng bởi các nƣớc phát triển (Mỹ và các nƣớc châu Âu) trong nhiều thập kỷ kể từ những năm 1890. M&A đƣợc giả định sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, cho phép bên thâu tóm chuyển giao nguồn lực, sản phẩm và sức mạnh; với kỳ vọng cải thiện vị trí của mục tiêu trên thị trƣờng. Điều này sẽ tạo ra giá trị thông qua việc tăng sức mạnh chiếm lĩnh thị trƣờng và cải thiện vị thế của nhãn hiệu trên thị trƣờng.
Các doanh nghiệp này có đƣợc sức mạnh toàn cầu bằng cách mua lại các công ty từ quốc gia khác nhờ hoạt động M&A xuyên biên giới, đây đƣợc hiểu là một giao dịch đầu tƣ có yếu tố nƣớc ngoài. M&A của các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài gia tăng nhanh chóng, tạo ra những cơ hội và rủi ro kinh doanh mới trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Theo đó, thời kỳ “Đổi Mới” tại Việt Nam đã có nhiều chính sách đƣợc đề xuất và áp dụng để phù hợp và thích ứng nhanh với hội nhập kinh tế quốc tế. Việt Nam đã nghiên cứu và thi hành nhiều luật để đáp ứng với những thay đổi và thách thức của thị trƣờng và làn sóng thu hút đầu tƣ.
Kể từ khi chính thức gia nhập Tổ chức Thƣơng mại thế giới, Việt Nam đã loại bỏ nhiều rào rản 2 thƣơng mại và mở rộng cơ hội để chào đón các nhà đầu tƣ tiềm năng gia nhập thị trƣờng Việt Nam. Việt Nam đã có nhiều thay đổi đáng kể đối với cam kết quốc tế trong cả lĩnh vực thƣơng mại hàng hoá và thƣơng mại dịch vụ, điều này là một tín hiệu tích cực cho việc thu hút các nguồn vốn đầu tƣ nƣớc ngoài vào Việt Nam. Gần đây, dƣới tác động của đại dịch COVID-19, nền kinh tế Việt Nam đang có sự phục hồi đáng kể và theo đó hoạt động M&A xuyên quốc gia đƣợc dự đoán sẽ là phƣơng pháp hiệu quả và linh hoạt để tái cấu trúc doanh nghiệp thông qua hoạt động đầu tƣ trực tiếp từ nƣớc ngoài. Tuy nhiên, lĩnh vực M&A xuyên biên giới vẫn còn nhiều quy định chƣa đƣợc giải thích cụ thể và chặt chẽ nhƣ: các vấn đề liên quan đến quyền và nghĩa vụ giữa các bên, hoạt động định giá, các vấn đề bảo mật, các thủ tục pháp lý tại các cơ quan quản lý nhà nƣớc đối với giao dịch này, … trong trƣờng hợp những vấn đề này vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế và chƣa thể đƣợc giải quyết một các hoàn thiện và chặt chẽ bằng một khung pháp lý hiệu quả và nhất quán.
Từ góc độ pháp lý, hoạt động M&A xuyên biên giới tại Việt Nam và một vấn đề phức tạp mà đƣợc xem xét ở nhiều lĩnh vực pháp luật nhƣ: Pháp luật về doanh nghiệp, pháp luật về chứng khoán, pháp luật cạnh tranh, pháp luật về thuế và kế toán, kiểm toán, … Mỗi hệ thống pháp lý ở từng quốc gia cụ thể sẽ có những biện pháp để điều chỉnh hoạt động M&A có tính chất quốc tế theo những cách đặc thù, nhƣng dù vậy các hệ thống này không thống nhất và cực kỳ phức tạp. Hiện tại, Việt Nam đã đàm phán và ký kết nhiều hiệp định đầu tƣ, hiệp định bảo hộ đầu tƣ quốc tế và hiệp định thƣơng mại tự do ở cấp độ song phƣơng, đa phƣơng và khu vực. Tại Việt Nam, hoạt động M&A đƣợc quy định ở nhiều văn bản pháp luật và đƣợc điều chỉnh ở nhiều lĩnh vực pháp luật chuyên ngành khác nhau mà không thể hiện tập trung, cụ thể ở một văn bản nào mà có thể kể đến nhƣ: Luật Doanh nghiệp, Luật Cạnh tranh, các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, … mà theo đó mỗi lĩnh vực pháp 3 luật chuyên ngành sẽ điều chỉnh giao dịch M&A xuyên biên giới với những tiêu chuẩn và quan điểm phù hợp theo ngành luật đó. Vì tính chất phức tạp và xen lẫn giữa các ngành luật đối với quy định pháp lý của hoạt động M&A xuyên biên giới tại Việt Nam mà việc nghiên cứu chi tiết để có góc nhìn cụ thể và đầy đủ đối với hoạt động này là điều cần thiết.
Do đó, luận văn sẽ tậo trung nghiên cứu và làm rõ các vấn đề pháp lý liên quan đến đến “HOẠT ĐỘNG MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP DOANH NGHIỆP XUYÊN QUỐC GIA TẠI VIỆT NAM”. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Trong quá trình tăng cƣờng đẩy mạnh và thực thi các quy chế M&A xuyên biên giới tại Việt Nam, các vấn đề pháp lý trong lĩnh vực này đƣợc đánh dấu là những nội dung quan trọng trong hoạt động chi phối của doanh nghiệp. Xem xét các nghiên cứu trƣớc đây đã nghiên cứu việc thực hiện M&A xuyên biên giới và hiểu rõ hơn các vấn đề liên quan đến các giao dịch M&A xuyên biên giới tại Việt Nam, tính hiệu quả của hoạt động này và các yếu tố quyết định. Dƣới đây là một số nghiên cứu nổi bật về chủ đề liên quan đến M&A xuyên biên giới tại Việt Nam: Trần Minh Anh, “Pháp luật về mua bán và sáp nhập doanh nghiệp ở Việt Nam”, Luận văn Thạc sỹ (2023); hƣớng dẫn khoa học bởi Tiến sĩ Trƣơng Thế Côn.
Luận văn này đã nghiên cứu và cung cấp những khái niệm, định nghĩa, hình thức và thủ tục của giao dịch M&A. Đánh giá các vấn đề thực tiễn đối với hệ thống pháp luật Việt Nam và đƣa ra những kiến nghị đối với việc nghiên cứu các quy định quốc tế và sự nội luật hoá đối với pháp luật Việt Nam mà đặc biệt tập trung dƣới góc độ Luật Doanh nghiệp. Trần Thu Yến, Tào Thị Huệ và Nguyễn Mai Linh (2021), “Pháp luật về mua bán, sáp nhập doanh nghiệp xuyên biên giới tại Việt Nam” đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trƣờng, Trƣờng Đại học Luật Hà Nội. Đề tài nghiên cứu 4 này đã đƣa ra những vấn đề lý luận và thực tiễn có giá trị đối với chủ đề M&A xuyên biên giới tại Việt Nam, cụ thể là: nghiên cứu này đã làm rõ đƣợc các vấn đề pháp lý và có góc nhìn tổng quan đối với giao dịch M&A xuyên biên giới nhằm có biện pháp kiểm soát những giao dịch này cũng nhƣ đƣa ra những định hƣớng phát triển, khuyến nghị trong việc tăng cƣờng khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động này tại Việt Nam.
Hơn nữa, nghiên cứu này đã chỉ ra rằng tranh chấp quốc tế liên quan đến giao dịch này là các tranh chấp giữa các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài với cơ chế giải quyết phức tạp và cần có những nghiên cứu chi tiết hơn đối với vấn đề này. Trần Tiến Anh, Trần Đức Minh, Chu Đức Dũng (2021), “Covid-19 và vấn đề kiểm soát giao dịch mua bán và sáp nhập xuyên biên giới tại Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trƣờng / Trƣờng Đại học Luật Hà Nội đƣợc hƣớng dẫn khoa học bởi Thạc sỹ Trần Thu Yến. Nghiên cứu này cung cấp những góc nhìn tổng quát về thị trƣờng Việt Nam trong bối cảnh đại dịch COVID-19 và sự thích ứng, hồi phục của doanh nghiệp sau đại dịch này. Dù cả thế giới đối mặt với tình hình phức tạp của đại dịch lúc bấy giờ nhƣng tại Việt Nam thì đại dịch vẫn đƣợc kiểm soát trong mức ổn định và tạo điều kiện để Việt Nam trở thành điểm thu hút các nguồn đầu tƣ.
Đề tài nghiên cúu này đƣa các phân tích về làn sóng COVID-19 và tác động của đại dịch đến hoạt động M&A xuyên biên biên giới tại Việt Nam. Theo đó, tác giả đã nghiên cứu và đánh giá các rủi ro khi thực hiện hoạt động gia nhập thị trƣờng vào Việt Nam và đƣa ra các giải pháp cho các xu hƣớng M&A trong bối cảnh đại dịch. Mặt khác, giảm thiểu những rào cản và hạn chế trong hệ thống pháp luật Việt Nam để đối mặt với hoàn cảnh khó khăn hoặc sự thay đổi điều kiện cơ bản nhƣ là đại dịch hoặc những hoàn cảnh tƣơng tự. Và cuối cùng là tối ƣu hoá, tối đa hoá các dòng vốn FDI đổ vào Việt Nam sau đại dịch COVID-19.
5 EUROCHAM (Hiệp hội Doanh nghiệp Châu Âu tại Việt Nam) (2020), Whitebook 2020, “Commercial & Investment Issues and Recommendations”. Cuốn sách này đã tóm tắt ngắn gọn về tình hình kinh tế, điều kiện pháp lý của Việt Nam về hoạt động M&A xuyên biên giới và đƣa ra những kiến nghị liên quan đến hoạt động này. Trần Thị Bảo Ánh (2014), "Pháp luật về mua bán doanh nghiệp ở Việt Nam", Luận án Tiến sĩ ngành Luật Kinh tế, Trƣờng Đại học Luật Hà Nội. Luận án này đã nghiên cứu hoạt động mua bán và sáp nhập doanh nghiệp dƣới góc độ pháp lý và xây dựng một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về mua bán và sáp nhập doanh nghiệp tại Việt Nam.
Luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bản về mua bán sáo nhập doanh nghiệp: khái niệm và đặc điểm pháp lý của việc mua bán doanh nghiệp; Tác động của mua bán kinh doanh đến kinh tế - xã hội và nghiên cứu nội dung pháp luật về mua bán kinh doanh. Luận án phân tích, đánh giá thực trạng pháp lý mua bán doanh nghiệp so với pháp luật một số nƣớc trên thế giới. Luận án chỉ ra những bất cập, lỗ hổng pháp lý liên quan đến đối tƣợng mua bán kinh doanh, hợp đồng mua bán doanh nghiệp, thủ tục mua bán doanh nghiệp và cách thức kiểm soát mua bán kinh doanh tại Việt Nam. Sherman (2011), Mergers & Acquisitions from A to Z, American Management Association.
Cuốn sách này cung cấp thông tin chi tiết về từng bƣớc khi tham gia vào một thƣơng vụ mua bán sáp nhập và một số quy tắc chính của một một thƣơng vụ mua bán sáp nhập. Đƣa ra định nghĩa cho M&A và các hình thức M&A.