Luận văn: Giải quyết tranh chấp thương mại sơ thẩm tại TAND tỉnh Lạng Sơn

Luận văn thạc sĩ luật học về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại sơ thẩm tại Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn. Phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp.

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm từ thực tiễn tại Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại sơ thẩm

Hoạt động giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm giữ vai trò nòng cốt trong việc duy trì trật tự pháp lý kinh tế. Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn thực hiện chức năng xét xử sơ thẩm đối với các vụ việc thương mại có tính chất phức tạp hoặc có yếu tố quốc tế. Quá trình xét xử sơ thẩm là giai đoạn đầu tiên để Tòa án trực tiếp thu thập chứng cứ, lắng nghe lời khai và đánh giá tính hợp pháp của các giao dịch. Hiệu quả xét xử sơ thẩm bảo đảm quyền tự do kinh doanh và quyền sở hữu tài sản của các thương nhân. Tỉnh Lạng Sơn sở hữu vị trí cửa ngõ biên giới quan trọng trong hành lang kinh tế nối Việt Nam và Trung Quốc. Doanh nghiệp tại đây tham gia nhiều hoạt động xuất nhập khẩu, vận tải và dịch vụ kho bãi xuyên biên giới. Mâu thuẫn kinh tế nảy sinh ngày càng đa dạng về hình thức lẫn quy mô tài sản. Việc áp dụng đúng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 giúp thiết lập môi trường đầu tư an toàn, minh bạch cho toàn tỉnh.

1.1. Cơ sở pháp lý về thủ tục sơ thẩm thương mại

Hệ thống pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam quy định rõ thẩm quyền và trình tự xét xử sơ thẩm vụ án kinh doanh thương mại. Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định cụ thể các loại tranh chấp thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Quy trình tố tụng bao gồm thụ lý đơn khởi kiện, chuẩn bị xét xử, hòa giải và mở phiên tòa sơ thẩm công khai. Tòa án tỉnh Lạng Sơn căn cứ vào các điều ước quốc tế và quy định thương mại để thụ lý hồ sơ. Các nguyên tắc bình đẳng, tranh tụng và quyền tự định đoạt luôn được bảo đảm tuyệt đối trong suốt quá trình tố tụng.

1.2. Đặc thù kinh tế biên mậu tại tỉnh Lạng Sơn

Lạng Sơn là trung tâm giao thương trọng điểm nằm trên tuyến hành lang kinh tế Nam Ninh - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Tỉnh có mạng lưới cửa khẩu quốc tế và quốc gia dày đặc phục vụ lưu thông hàng hóa song phương. Tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh kéo theo số lượng hợp đồng mua bán, vận tải và bảo hiểm gia tăng đột biến. Các quan hệ kinh tế tại địa phương mang tính chất đa dạng, phức tạp và đan xen nhiều phong tục tập quán vùng biên. Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn phải xử lý nhiều vụ việc có yếu tố thương mại xuyên biên giới phức tạp.

II. Thực trạng giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại sơ thẩm

Thực tiễn giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại sơ thẩm tại Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn ghi nhận nhiều thành tựu và một số bất cập nổi cộm. Tòa án đã thụ lý và giải quyết dứt điểm nhiều vụ án tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa, tín dụng và xây dựng. Đa số bản án sơ thẩm được tuyên dựa trên căn cứ pháp lý vững chắc và sự tôn trọng thỏa thuận hợp pháp của đương sự. Tuy nhiên, quá trình xét xử vẫn gặp phải nhiều trở ngại do tính chất đặc thù của thương mại biên mậu. Nhiều vụ án kéo dài thời gian chuẩn bị xét xử vì khó khăn trong việc thu thập chứng cứ và giám định tài sản. Đương sự là thương nhân nước ngoài thường vắng mặt hoặc thay đổi địa chỉ khiến việc tống đạt văn bản tố tụng bị gián đoạn. Tỷ lệ hòa giải thành công trong các vụ án thương mại sơ thẩm vẫn chưa đạt mức kỳ vọng. Trình độ nghiệp vụ chuyên sâu về luật thương mại quốc tế của một bộ phận cán bộ Tòa án còn hạn chế trước các vụ án phức tạp.

2.1. Khó khăn trong thu thập chứng cứ và ủy thác tư pháp

Việc thu thập tài liệu chứng cứ trong các vụ án thương mại có yếu tố nước ngoài tại Lạng Sơn gặp nhiều rào cản địa lý. Các thương nhân thường ký kết hợp đồng qua phương tiện điện tử hoặc giấy tờ viết tay sơ sài. Quy trình ủy thác tư pháp quốc tế để lấy lời khai và xác minh tư cách pháp nhân mất nhiều thời gian. Tình trạng đương sự né tránh nghĩa vụ cung cấp sổ sách kế toán làm chậm tiến độ tố tụng. Những khó khăn này ảnh hưởng trực tiếp đến thời hạn chuẩn bị xét xử và tính chính xác của bản án sơ thẩm.

2.2. Hạn chế về cơ sở vật chất và năng lực cán bộ

Số lượng Thẩm phán chuyên trách giải quyết án kinh doanh thương mại tại Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn còn thiếu so với khối lượng vụ việc thụ lý. Cán bộ tư pháp chưa được đào tạo chuyên sâu thường xuyên về tập quán thương mại quốc tế và nghiệp vụ tài chính ngân hàng phức tạp. Cơ sở vật chất và trang thiết bị công nghệ thông tin phục vụ xét xử trực tuyến chưa đáp ứng tốt yêu cầu thực tế. Sự thiếu hụt kinh phí giám định và hỗ trợ phiên dịch tư pháp cũng gây khó khăn lớn cho công tác xét xử sơ thẩm.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại sơ thẩm tại Tòa án tỉnh Lạng Sơn, hệ thống các giải pháp đồng bộ cần được triển khai quyết liệt. Trước hết, Tòa án phải hoàn thiện quy trình thụ lý và chuẩn bị xét xử nhằm rút ngắn thời gian giải quyết vụ án. Công tác hòa giải và đối thoại tại Tòa án cần được chú trọng để giúp các bên tự nguyện thỏa thuận mà không cần mở phiên tòa. Tòa án nhân dân tỉnh cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan hải quan, ngân hàng và ủy ban nhân dân địa phương trong việc xác minh tài sản. Ngoài ra, việc đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn cho Thẩm phán và Thư ký Tòa án là yếu tố then chốt. Cán bộ cần được trang bị kiến thức sâu về luật kinh tế, thanh toán quốc tế và ngoại ngữ. Tòa án cũng cần ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại vào việc quản lý hồ sơ và tống đạt trực tuyến. Điều này giảm bớt chi phí xã hội và tạo niềm tin vững chắc cho giới kinh doanh.

3.1. Hoàn thiện năng lực chuyên môn cho đội ngũ Thẩm phán

Tòa án nhân dân tối cao và Tòa án tỉnh Lạng Sơn cần tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên đề về tranh chấp thương mại quốc tế. Thẩm phán cần được rèn luyện kỹ năng phân tích chứng cứ điện tử, thẩm định hợp đồng ngoại thương và xử lý xung đột pháp luật. Việc luân chuyển cán bộ có kinh nghiệm và tuyển dụng chuyên gia luật thương mại sẽ củng cố chất lượng Hội đồng xét xử. Đội ngũ Thẩm phán giỏi chuyên môn bảo đảm bản án sơ thẩm ban hành có tính thuyết phục cao và đúng pháp luật.

3.2. Hiện đại hóa quy trình tố tụng và tống đạt điện tử

Ứng dụng chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp giúp tối ưu hóa thời gian thụ lý và giải quyết vụ án thương mại sơ thẩm. Tòa án tỉnh Lạng Sơn cần mở rộng việc tống đạt văn bản tố tụng qua hệ thống thư điện tử và cổng thông tin điện tử. Phương thức xét xử trực tuyến cần được áp dụng rộng rãi cho các đương sự ở xa hoặc ngoài biên giới. Quy trình số hóa hồ sơ vụ án giúp Thẩm phán truy xuất tài liệu nhanh chóng, bảo đảm an toàn dữ liệu và tính minh bạch công lý.

IV. Ý nghĩa thực tiễn của giải quyết tranh chấp kinh doanh sơ thẩm

Nghiên cứu về giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại theo thủ tục sơ thẩm tại Tòa án nhân dân tỉnh Lạng Sơn mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Đề tài luận văn thạc sĩ luật học làm sáng tỏ các vướng mắc pháp lý nảy sinh từ thực tiễn xét xử vùng biên giới. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự về án thương mại. Hoạt động xét xử sơ thẩm nghiêm minh, công bằng giúp ổn định thị trường và khơi thông dòng vốn đầu tư vào tỉnh Lạng Sơn. Các doanh nghiệp trong và ngoài nước sẽ an tâm mở rộng quy mô kinh doanh khi quyền lợi được pháp luật bảo vệ tối đa. Bản án sơ thẩm chuẩn mực cũng giảm thiểu tình trạng kháng cáo, tiết kiệm thời gian và ngân sách cho hệ thống tư pháp. Công trình nghiên cứu này là tài liệu tham khảo hữu ích cho cơ quan xét xử, giới luật sư và các cơ sở đào tạo luật học.

4.1. Đóng góp lý luận cho khoa học pháp lý tố tụng

Đề tài bổ sung hệ thống luận cứ khoa học về cơ chế bảo vệ quyền lợi thương nhân qua con đường tài phán Tòa án. Công trình làm rõ mối quan hệ giữa quy định pháp luật tố tụng dân sự và thực tiễn kinh tế biên mậu đặc thù. Các phân tích chỉ ra lỗ hổng trong quy định về ủy thác tư pháp và thẩm quyền giải quyết việc thương mại. Đây là nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu luật kinh tế và tố tụng tư pháp tại Việt Nam.

4.2. Giá trị ứng dụng đối với doanh nghiệp và xã hội

Nghiên cứu giúp các doanh nghiệp nâng cao nhận thức pháp lý và kỹ năng quản trị rủi ro khi ký kết hợp đồng kinh tế tại khu vực biên giới. Thương nhân nắm rõ trình tự khởi kiện, quyền nghĩa vụ tố tụng sơ thẩm để chủ động tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Thực tiễn áp dụng pháp luật chuẩn xác từ Tòa án góp phần cải thiện chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh của Lạng Sơn. Môi trường kinh doanh an toàn thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển nhanh và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH, THƯƠNG MẠI THEO THỦ TỤC SƠ THẨM BẰNG TÒA ÁN 1. Khái quát về tranh chấp kinh doanh thương mại 1. Khái niệm tranh chấp kinh doanh thương mại Hiện nay, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam chưa có điều luật nào quy định cụ thể về khái niệm tranh chấp KDTM cũng như khái niệm về giải quyết tranh chấp KDTM theo thủ tục sơ thẩm. Thuật ngữ KDTM còn được hiểu nhầm lẫn với các thuật ngữ khác như thương mại, kinh tế.

dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau về vụ án KDTM. Vì vậy, việc xây dựng hoàn chỉnh khái niệm tranh chấp KDTM cũng như khái niệm giải quyết tranh chấp KDTM theo thủ tục sơ thẩm là điều cần thiết để làm cơ sở pháp lý cho việc xác định ranh giới thẩm quyền cũng như trình tự thủ tục trong quá trình giải quyết các vụ án KDTM. Ở Việt Nam, quan niệm về tranh chấp KDTM có những điểm khác nhau qua mỗi giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội. Trong cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung, nền kinh tế được quản lý bằng mệnh lệnh hành chính là chủ yếu, với hệ thống chi tiêu, kế hoạch do nhà nước giao.

Hợp đồng kinh tế là một hình thức pháp lý để triển khai các hoạt động sản xuất, kinh doanh của các đơn vị kinh tế, mà còn được sử dụng như một công cụ quản lý kinh tế của Nhà nước. Do vậy, việc ký kết và thực hiện hợp đồng kinh tế là một kỷ luật bắt buộc chứ không hoàn toàn từ lợi ích kinh tế của các bên tham gia ký hợp đồng. Vì vậy, trách nhiệm thực hiện hợp đồng giữa các bên bị coi nhẹ hơn so với trách nhiệm của các bên đối với cơ quan chủ quản. Trách nhiệm phát sinh do vi phạm hợp đồng kinh tế nhẹ về yếu tố vật chất mà nặng về tính chất hành chính.

Có thể nói trong giai đoạn này, các quan hệ kinh tế vốn khá đơn giản về nội dung và thành phần chủ thể, lại được điều chỉnh bởi kinh tế nhà nước. Vì vậy, các 7 tranh chấp kinh tế phát sinh không nhiều và chủ yếu là tranh chấp phát sinh từ hợp đồng kinh tế được ký kết giữa các đơn vị kinh tế XHCN với nhau để triển khai kế hoạch kinh doanh đã được Nhà nước phê duyệt từ trước. Các tranh chấp kinh tế trong giai đoạn này phát sinh do xung đột lợi ích của các bên và việc giải quyết tranh chấp cũng không xuất phát từ quyền lợi thiết thực của các bên mà chủ yếu vì sự ổn định, hài hòa chung cho cả nền kinh tế. Trong quá trình đổi mới, phát triển nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, nền kinh tế Việt Nam hội nhập cùng nền kinh tế thế giới, ngày càng xuất hiện nhiều hơn các chủ thể kinh doanh, bên cạnh các doanh nghiệp nhà nước và hợp tác xã, xuất hiện các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, các loại hình công ty và hộ kinh doanh cá thể.

Các quan hệ kinh tế xuất hiện ngày càng nhiều với hình thức phong phú và có tính chất phức tạp. Trong điều kiện đó, Nhà nước phải tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh, để các quan hệ kinh tế được xây dựng trên cơ sở nguyên tắc tự do, bình đẳng, cùng có lợi và tự chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh của mình. Trong giai đoạn này, kinh doanh đúng pháp luật để đạt lợi nhuận tối đa là mục tiêu của các doanh nghiệp; trong môi trường đó đã phát sinh ngày càng nhiều các tranh chấp liên quan đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia các quan hệ kinh tế. Đồng thời cũng đặt ra các yêu cầu cần phải nghiên cứu, mở rộng nội hàm của khái niệm tranh chấp kinh tế.

Các văn bản pháp luật khác nhau lại có quy định không đồng nhất về tranh chấp KDTM. Trong Luật thương mại năm 2005 không đưa ra khái niệm về tranh chấp thương mại, mà đưa ra khái niệm hoạt động thương mại, theo đó hoạt động thương mại là: "Hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác"1. Theo khái niệm này, quan niệm về hoạt động thương mại cũng mở rộng, bao gồm mọi hoạt động có mục đích sinh lợi. Hướng tiếp cận này của Luật thương 1.

Khoản 1 Điều 3 Luật thương mại năm 2005. 8 mại cho thấy, khái niệm về hoạt động thương mại đã được mở rộng tương đồng với khái niệm kinh doanh trong Luật doanh nghiệp năm 2014: "Kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi"2. Theo Điều 30 BLTTDS năm 2015 thì tranh chấp KDTM được hiểu là tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Đó là các tranh chấp phát sinh trong hoạt động KDTM giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận; tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận; tranh chấp giữa người chưa phải là thành viên công ty nhưng có giao dịch về chuyển nhượng phần vốn góp với công ty, thành viên công ty; tranh chấp giữa công ty với các thành viên của công ty; tranh chấp giữa công ty với người quản lý trong công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc thành viên Hội đồng quản trị, giám đốc, tổng giám đốc trong công ty cổ phần, giữa các thành viên của công ty với nhau liên quan đến việc thành lập, hoạt động, giải thể, sáp nhập, chia, tách, bàn giao tài sản của công ty, chuyển đổi hình thức tổ chức của công ty.

Theo quy định của KDTM năm 2015 có thể hiểu rằng, tranh chấp KDTM thực chất là tranh chấp kinh tế đã được mở rộng nội hàm cho phù hợp với điều kiện của nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế. Nội dung của tranh chấp KDTM quy định tại Điều 30 BLTTDS năm 2015 thực chất cũng là những tranh chấp thương mại theo hướng tiếp cận Luật thương mại năm 2005. Theo Điều 2 Luật trọng tài thương mại năm 2010 thì trọng tài có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại; tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài. Khoản 16 Điều 4 Luật doanh nghiệp năm 2014.

9 Tuy có nhiều quan điểm, nhiều cách hiểu khác nhau và có sự thay đổi trong thuật ngữ pháp lý, nhưng thực tế đều nhìn nhận những xung đột về lợi ích kinh tế trong quan hệ KDTM là tranh chấp KDTM. Nhìn chung quan niệm về hoạt động thương mại và tranh chấp KDTM được thể hiện qua các quy định trong văn bản pháp luật thời gian gần đây là khá nhất quán. Như vậy, có thể hiểu tranh chấp KDTM là sự bất đồng, mâu thuẫn, xung đột về quyền lợi và nghĩa vụ của các bên có liên quan trong quá trình hoạt động KDTM. Đặc điểm của tranh chấp kinh doanh, thương mại Mỗi loại tranh chấp đều mang những đặc điểm riêng, phụ thuộc vào tính chất của mối quan hệ pháp luật vào chủ thể của các mối quan hệ đó cũng như lợi ích của mối quan hệ đó mang lại.

Tranh chấp KDTM có những đặc trưng cơ bản sau đây: Thứ nhất, tranh chấp thương mại là những mâu thuẫn (bất đồng hay xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các bên trong mối quan hệ cụ thể. Mâu thuẫn được hiểu là trạng thái xung đột, đối xứng nhau về quyền và nghĩa vụ giữa các bên tranh chấp. Quan hệ thương mại và bất đồng giữa các bên trong quan hệ thương mại là điều kiện cần và đủ để tranh chấp phát sinh. Trong hoạt động thương mại các bên vừa hợp tác đồng thời vừa cạnh tranh nhau để đạt được mục đích đề ra.

Do đó, việc phát sinh những mâu thuẫn, bất đồng trong quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ của các bên là điều tất yếu. Thứ hai, những mâu thuẫn (bất đồng hay xung đột) về quyền và nghĩa vụ giữa các bên phải phát sinh từ hoạt động thương mại. Căn cứ phát sinh tranh chấp thương mại là hành vi vi phạm hợp đồng hoặc vi phạm pháp luật. Trong nhiều trường hợp, tranh chấp thương mại phát sinh do các bên có vi phạm hợp đồng và xâm hại lợi ích của nhau, tuy nhiên cũng có thể có những vi phạm xâm hại lợi ích của các bên nhưng không làm phát sinh tranh chấp.

Tranh chấp thương mại phải là những mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các bên phát sinh từ những hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Quan hệ thương mại có bản chất là các quan 10 hệ tài sản nên nội dung tranh chấp thường liên quan trực tiếp tới lợi ích kinh tế của các bên. Thứ ba, các tranh chấp thương mại chủ yếu là những tranh chấp phát sinh giữa các thương nhân với nhau. Ngoài thương nhân là chủ thể chủ yếu của tranh chấp thương mại, trong những trường hợp nhất định, các cá nhân, tổ chức khác (không phải là thương nhân) cũng có thể là chủ thể của tranh chấp thương mại khi trong các giao dịch bên không có mục đích sinh lợi chọn áp dụng luật thương mại3.

Khoa học pháp lý gọi giao dịch này là giao dịch hỗn hợp (hành vi hỗn hợp). Về bản chất, hoạt động không nhằm mục đích sinh lợi của một bên trong giao dịch với thương nhân không phải là hoạt động thương mại thuần túy, nhưng bên không nhằm mục đích sinh lợi đã chọn áp dụng luật thương mại thì quan hệ này trở thành quan hệ pháp luật thương mại và tranh chấp phát sinh từ quan hệ pháp luật này phải được quan niệm là tranh chấp thương mại. Một quy tắc được pháp luật của pháp và nhiều quốc gia áp dụng để giải quyết loại tranh chấp này đó là căn cứ vào bị đơn là thương nhân hay không phải là thương nhân. Nếu bị đơn là thương nhân thì nguyên đơn (bên có hành vi dân sự) có thể chọn Tòa thương mại hoặc Tòa dân sự để giải quyết vụ tranh chấp.