Chương 1: Một số vấn đề chung về đấu giá tài sản 1. Khái niệm về đấu giá tài sản Trong nền kinh tế thị trường, ĐGTS là một trong những hình thức mua bán rất phổ biến để xác định giá trị của một tài sản khó xác định hoặc có biến đổi nhiều, nhằm tạo điều cho người mua và người bán có thể mua bán được tài sản đúng với giá trị của nó. Trên thế giới, hình thức đấu giá xuất hiện lần đầu tiên tại Babylon vào khoảng năm 500 Tr.CN, đến thế kỷ XV xuất hiện ở đất nước Hà Lan, từ thế kỷ XVII thì đấu giá đã trở nên phổ biến ở nước này và ở Anh. Cho đến ngày nay, đấu giá đã phát triển và trở thành một loại hình kinh doanh dịch vụ không thể thiếu trong nền kinh tế thế giới.
Nên khái niệm về ĐGTS cũng được đưa ra xem xét dưới nhiều phương diện, góc độ khác nhau. Về quan niệm truyền thống, đấu giá là việc mua bán tài sản công khai mà những người mua sẽ trả giá từ giá thấp cho tới khi trả giá cao nhất và người bán đấu giá đồng ý bán bằng cách gõ búa. Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: Đấu giá là một quá trình mua và bán bằng cách đưa ra món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người ra giá cao nhất 2. Đại từ điển Bách khoa Việt Nam: Đấu giá là hình thức bán những tài sản thường thuộc loại đắc tiền, hàng hiếm quý.
Người bán đặt mức giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao, tài sản được bán cho người mua trả giá cao nhất 3. Từ điển Kinh tế học hiện đại: Đấu giá là một thị trường trong đó người mua tìm tàng đặt giá cho tài sản chứ không phải đơn thuần trả giá theo giá công bố của người bán. Thị trường đấu giá là: Một thị trường có tổ chức tại đó giá cả được điều chỉnh liên tục theo biến đổi của cung và cầu 4. Từ điển Luật học: Bán đấu giá tài sản thông qua thủ tục trả giá công khai giữa nhiều người muốn mua và người trả gía cao nhất là người có quyền mua tài sản 5.
Theo Phó Giáo sư, tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa: “Đấu giá tài sản là hình thức công khai chọn người mua. Trong tiến trình đấu giá, những người muốn tham gia 2 https://vi.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A5u_gi%C3%A1. 3 Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam (1995), Đại Từ điển Bách Khoa Việt Nam, Nxb. Trung tâm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, tr.Pearce: Từ điển Kinh tế học hiện đại, Nxb.
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999, tr. 5 Bộ Tư pháp: Từ điển Luật học, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, 2006, tr. 6 trả giá theo một thủ tục nhất định, người trả giá cao nhất (và ít nhất bằng giá khởi điểm) là người mua được tài sản bán đấu giá”.
Khái niệm về ĐGTS còn được quy định trong những điều luật cụ thể: Chẳng hạn điều 3, Luật bán ĐGTS nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa năm 1996 quy định “Bán đấu giá là hình thức bán và mua tài sản công khai, theo đó các tài sản và quyền tài sản được bán cho người trả giá cao nhất” 6. Còn đạo luật của Floriada năm 2003 đưa ra khái niệm “Bán đấu giá tuyệt đối” là cuộc bán đấu giá không yêu cầu giá khởi điểm tối thiểu mà tài sản sẽ được bán cho người trả giá cao nhất. Theo Nghị định số 17/2010/NĐ-CP ngày 04/3/2010 của Chính phủ về bán đấu giá tài sản (gọi tắt là Nghị định số 17/2010/NĐ-CP): “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai theo phương thức trả giá lên, có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc và trình tự, thủ tục được quy định”(Khoản 1, Điều 2). Bộ luật dân sự năm 2015: “Việc bán đấu giá tài sản phải đảm bảo nguyên tắc khách quan, công khai, minh bạch, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên tham gia và được thực hiện theo quy định của pháp luật về bán đấu giá tài sản” (Điều 451).
Luật đấu giá tài sản năm 2016: “Đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc, trình tự và thủ tục được quy định” (Khoản 2, Điều 5). Về xem xét dưới hai góc độ kinh tế và pháp lý. Dưới giác độ kinh tế, ĐGTS là phương thức xác định người mua hàng. Quan hệ này bị tác động bởi quy luật cung - cầu, nói cách khác, bán đấu giá tồn tại như một nhu cầu tất yếu, khách quan của kinh tế thị trường.
Bởi lẽ, trên thị trường, hàng hoá luân chuyển tự do và bị tác động bởi các quy luật của thị trường trong đó có quy luật cung - cầu. Khi cung vượt quá cầu thì thị trường dành cho người mua quyền lựa chọn. Khi cầu lớn hơn cung thì thị trường thuộc về người bán. Bên cạnh đó, ở phương diện kinh tế, BĐG là một trong những cách để xác định giá trị của món hàng chưa biết giá hoặc giá trị thường thay đổi.
Trong một số trường hợp, có thể tồn tại một mức giá tối thiểu hay còn được gọi là giá sàn; nếu sự ra giá không đạt được giá sàn, món hàng sẽ không được bán. Đấu giá có thể áp dụng cho nhiều loại tài sản: động sản, bất động sản, các loại tài sản đã qua sử dụng và đặc biệt là bán đấu giá bắt buộc (thanh lý, phát mãi tài sản). Theo Từ điển kinh tế Luật bán đấu giá tài sản của Trung Quốc, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1999. 6 7 học hiện đại: Đấu giá là một thị trường trong đó người mua tiềm tàng đặt giá cho tài sản chứ không phải đơn thuần trả giá theo giácông bố của người bán.
Dưới góc độ khoa học pháp lý, ĐGTS được xem là một quan hệ pháp luật về dân sự và thương mại, nghĩa là quan hệ đấu giá cũng gồm có đủ các yếu tố: chủ thể, nội dung và khách thể. Chủ thể chính là những người tham gia của quan hệ ĐGTS (người có tài sản, tổ chức bán đấu giá, người điều hành đấu giá và người mua tài sản), nội dung của quan hệ pháp luật về ĐGTS gồm các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ, khách thể là những lợi ích mà các bên tham gia quan hệ pháp luật ĐGTS hướng tới. Ở góc độ ĐGTS là một hợp đồng dân sự, ĐGTS cũng là sự thỏa thuận giữa các bên trong đó bên bán có nghĩa vụ chuyển giao quyền sở hữu tài sản cho bên mua, còn bên mua nhận tài sản và có nghĩa vụ trả tiền cho bên bán. Được xem là hợp đồng mua bán nên hợp đồng đấu giá cũng gọi là hợp đồng ưng thuận, hợp đồng song vụ, hợp đồng đề bù.
Nhưng hợp đồng mua bán tài sản bán đấu giá có những nét riêng khác với hợp đồng mua bán tài sản thông thường được thể hiện ở tính chất đặc thù của nó. Trên thực tế, hoạt động ĐGTS đã tồn tại và phát triển một cách khác quan và được sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật khác nhau, nên ĐGTS còn được hiểu rộng hơn là phương thức tổ chức mua bán tài sản công khai có nhiều người cùng tham gia trả giá và người nào trả giá cao nhất là người mua được tài sản đó. Với cách hiểu này, ĐGTS đã được hiểu là chế định pháp luật dân sự bao gồm các quy phạm pháp luật về bán đấu giá quy định về nguyên tắc, hình thức, điều kiện, trình tự, thủ tục, nội dung đấu giá,… thông qua đó bảo vệ quyền và lợi ích của các bên trong tham gia quan hệ. Tóm lại, dù có nhiều quan niệm, định nghĩa khác nhau về ĐGTS nhưng nhìn tổng thể thì đều có những điểm chung cơ bản là: Phương thức mua bán tài sản công khai và có nhiều người tham gia trả giá.
Từ phân tích trên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm cơ bản về bán đấu giá tài sản như sau: Bán đấu giá tài sản là một hình thức bán tài sản đặc thù, để người mua tự trả giá, không thấp hơn giá thấp nhất do người bán đưa ra. Người nào trả giá cao nhất sẽ được quyền mua tài sản đấu giá. Bán đấu giá được tổ chức công khai, theo những nguyên tắc, trình tự và thủ tục nhất định. Đấu giá tài sản là hoạt động có tích chất đặc thù Bên cạnh những đặc điểm chung của mua bán tài sản thông thường là thỏa thuận giữa các bên về sự chuyển giao quyền sở hữu tài sản, hoạt động bán ĐGTS có tính chất riêng biệt nhất định và được thể hiện bằng việc phải tuân thủ theo trình tự, thủ tục quy định.
Việc mua bán tài sản có tính chất cạnh tranh Cạnh tranh là hành động ganh đua, thuật ngữ "Cạnh tranh" được sử dụng rất phổ biến hiện nay trong nhiều lĩnh vực khác nhau và nó cũng có nghĩa là nổ lực hành động để thành công hơn, đạt kết quả tốt hơn người đang có hành động như mình 7. Cạnh tranh trong việc mua bán tài sản bán đấu là sự cạnh tranh giữa các chủ thể đăng ký tham gia đấu giá trả giá, thông qua việc công khai, minh bạch trong hoạt động bán ĐGTS để thu hút được đông đảo cá nhân, tổ chức đăng trong đó người bán chỉ có một mà người mua lại rất nhiều, do vậy tất cả người mua đều muốn mua được tài sản của người bán, nhưng khả năng đáp ứng của người bán lại có giới hạn và chỉ có một người có thể mua được tài sản. Nên những người tham gia đấu giá để mua tài sản họ cạnh tranh trong trả giá rất cao, sẽ làm cho tài sản tăng giá lên mức cao nhất có thể và ai trả giá cao nhất người đó sẽ mua được tài sản. Do có sự cạnh tranh giữa những người muốn mua tài sản với nhau, cho nên người bán sẽ thu được số tiền cao nhất từ việc bán tài sản của mình.
Để đảm bảo tính cạnh tranh lành mạnh, chính những người tham gia sẽ cùng nhau trả giá và giám sát quá trình đấu giá để đảm bảo quyền và lợi ích của người có tài sản một cách tốt nhất. Hoạt động mua bán thông qua trung gian Mua bán qua trung gian là phương thức thiết lập mối quan hệ giữa người bán với người mua thông qua người thứ ba để ký kết và thực hiện hợp đồng8.Trong quan hệ ĐGTS, ngoài bên bán, bên mua còn có sự tham gia của trung gian là người làm dịch vụ đấu giá.