Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN MẦM NON 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm quản lý trường mầm non Nghiên cứu Luật Giáo dục năm 2005 sửa đổi năm 2009 cho thấy nhà trường trong hệ thống giáo dục quốc dân nói chung, trường mầm non nói riêng, có nhiệm vụ và quyền hạn: “Tổ chức giảng dạy, học tập và các hoạt động giáo dục khác theo mục tiêu, chương trình giáo dục; xác nhận hoặc cấp văn bằng, chứng chỉ theo thẩm quyền; tuyển dụng, quản lý nhà giáo, cán bộ, nhân viên; tham gia vào quá trình điều động của các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối với nhà giáo, cán bộ, nhân viên”. Đồng thời, có “các nhiệm vụ và quyền hạn khác theo quy định của pháp luật” [32].
Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ trở thành người lao động có phẩm chất, năng lực, có khả năng thực hành tự chủ. Quản lý nhà trường do chủ thể quản lý bên trong nhà trường, đứng đầu là hiệu trưởng và cơ quan chức năng tiến hành. Hoạt động quản lý nhà trường bao gồm quản lý giáo viên, học sinh; quản lý quá trình dạy học, giáo dục; quản lý cơ sở vật chất và thiết bị trường học; quản lý tài chính và quản lý mối quan hệ giữa nhà trường và cộng đồng. Quản lý nhà trường còn là những tác động quản lý của các cơ quan quản lý giáo dục cấp trên, những quyết định, hướng dẫn của các thực thể bên ngoài nhà trường có liên quan trực tiếp đến nhà trường (như hội đồng giáo dục), góp phần định hướng, hỗ trợ và tạo điều kiện cho nhà trường hoạt động đạt hiệu quả và ngày càng phát triển.
14 Từ những lý giải về quản lý nhà trường nói chung, theo tác giả: “Quản lý trường mầm non là trách nhiệm của cơ quan chức năng, ban giám hiệu đứng đầu là hiệu trưởng và cơ quan của nhà trường nhằm tổ chức và huy động tối đa nguồn lực của các lực lượng, giáo viên và học sinh để thực hiện nhiệm vụ dạy học, giáo dục góp phần đưa chất lượng giáo dục mầm non đạt tới mục tiêu dự kiến và tiến lên trạng thái mới về chất”. Như vậy, quản lý trường mầm non là một chuỗi các tác động hợp lý (có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống) mang tính tổ chức, tính sư phạm của chủ thể quản lý, đến tập thể giáo viên và học sinh, đến những lực lượng trong và ngoài nhà trường nhằm huy động họ cùng cộng tác, phối hợp tham gia vào các hoạt động của nhà trường để làm cho công tác quản lý vận hành tốt, hoàn thành những mục tiêu dự kiến. Khái niệm đội ngũ giáo viên và chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non * Khái niệm đội ngũ giáo viên “Đội ngũ”, theo cách giải thích của Đại từ điển tiếng Việt đó là: “tập hợp gồm một số đông người cùng chức năng hoặc nghề nghiệp, thành một lực lượng” [44]. Như vậy, đội ngũ được cấu thành từ các thành tố như: một tập thể người, cùng chung một chức năng, có cùng mục đích, làm theo kế hoạch và gắn bó với nhau về quyền lợi, nghĩa vụ với tổ chức và xã hội.
Khi xem xét một đội ngũ, thông thường người ta quan tâm đến 3 yếu tố cơ bản, đó là số lượng đội ngũ, trình độ chuyên môn nghiệp vụ (bao gồm phẩm chất và năng lực) và cơ cấu đội ngũ (bao gồm giới tính, độ tuổi…). “Giáo viên”, theo Điều 70, Luật Giáo dục sửa đổi năm 2005 chỉ rõ: nhà giáo là những người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường và các cơ sở giáo dục khác thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Nhà giáo giảng 15 dạy ở các cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp gọi chung là giáo viên [32, tr. Giáo viên trong các cơ sở giáo dục mầm non là người làm nhiệm vụ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em trong nhà trường, nhà trẻ, nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập [4, tr.
Từ cách tiếp cận về đội ngũ và giáo viên nói chung, tác giả quan niệm: “Đội ngũ giáo viên mầm non là một tập thể các nhà sư phạm, có đủ về số lượng, cân đối về cơ cấu, có chất lượng cao về phẩm chất, năng lực, cùng chung một chức năng giáo dục, đào tạo, là chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục, chăm sóc trẻ từ 3 tháng tuổi đến 6 tuổi”. Với khái niệm này cho thấy: Đội ngũ giáo viên mầm non là tập hợp những người tham gia công tác giảng dạy, giáo dục trong các trường mầm non và các cơ sở giáo dục tư thục, dân lập khác thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, được tổ chức thành một lực lượng, có cùng nhiệm vụ là giảng dạy, giáo dục, chăm sóc các cháu có độ tuổi từ 3 tháng tuổi đến 6 tuổi. Với tư cách là nhà sư phạm, đội ngũ giáo viên mầm non trực tiếp đóng góp trí tuệ và sức lực nhằm giáo dục cho các cháu ở lứa tuổi nhà trẻ, mẫu giáo phát triển trí tuệ, hình thành nhân cách, đáp ứng đòi hỏi khách quan của xã hội trong việc chăm lo cho thế hệ trẻ. Lao động của đội ngũ giáo viên là lao động trí óc, lao động khoa học, lao động đặc thù nhằm tạo ra sản phẩm đặc biệt là con người có ý thức, có tình cảm, có tinh thần trách nhiệm trước cộng đồng, xã hội.
Bên cạnh số lượng, cơ cấu, phẩm chất nhân cách nói chung của đội ngũ giáo viên mầm non được thể hiện thông qua phẩm chất chính trị, thế giới quan khoa học, niềm tin, lý tưởng và phẩm chất đạo đức cách mạng của mỗi giáo viên. Năng lực nghề nghiệp của tập thể giáo viên trong nhà trường được biểu hiện thông qua năng lực chuyên môn của từng giáo viên và thể hiện ở xu hướng sư phạm, thái độ, trách nhiệm đối với hoạt động dạy học, sẵn sàng hiến dâng đời mình cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực, bồi dưỡng những nhân tài tương lai cho đất nước. 16 Để có một đội ngũ giáo viên mầm non với cơ cấu hợp lý về tuổi đời, có phẩm chất nhân cách tốt, có thâm niên nghề nghiệp, kinh nghiệm giảng dạy, trình độ học vấn cao, thì công tác quản lý phải có những nội dung, biện pháp và hình thức quản lý phù hợp với tình hình thực tiễn của từng địa phương. * Khái niệm chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non Thuật ngữ “chất lượng” phản ánh thuộc tính đặc trưng về giá trị, bản chất của sự vật, tạo nên sự khác biệt về chất giữa sự vật này với sự vật khác.
Theo quan điểm triết học, chất lượng là kết quả của quá trình tích lũy về lượng tạo nên những bước nhảy vọt về chất của sự vật và hiện tượng. Tiếp thu tính hợp lý của quan điểm triết học về chất lượng, dưới góc độ quản lý giáo dục, tác giả đưa ra khái niệm chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non như sau: “Chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non là tổng hợp của yếu tố số lượng, cơ cấu, phẩm chất nhân cách, năng lực chuyên môn được hình thành, phát triển, hoàn thiện trong công tác và được phản ánh thông qua kết quả thực hiện nhiệm vụ”. Với quan niệm trên, có thể hiểu chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non ở các khía cạnh sau đây: Thứ nhất, chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non không phải là những con số đơn thuần cộng lại của các yếu tố về số lượng, cơ cấu trong đội ngũ và phẩm chất nhân cách, năng lực chuyên môn sư phạm của từng giáo viên mà là tổng hợp các yếu tố về số lượng, cơ cấu độ tuổi, chuyên môn, phẩm chất, năng lực sư phạm của cả tập thể giáo viên. Thứ hai, chất lượng đội ngũ giáo viên được biểu hiện ở phẩm chất chính trị, ý thức trách nhiệm, động cơ công tác, năng lực chuyên môn (mức độ nắm kiến thức, khả năng vận dụng kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm) của mỗi giáo viên vào giảng dạy, chăm sóc các cháu học sinh nhằm thực hiện thắng lợi mục tiêu, yêu cầu giảng dạy, giáo dục của nhà trường.
17 Thứ ba, chất lượng đội ngũ giáo viên nói chung, giáo viên mầm non nói riêng được hình thành, phát triển, hoàn thiện thông qua học tập, rèn luyện và công tác chuyên môn. Do vậy, khi xem xét, đánh giá chất lượng đội ngũ giáo viên phải tiến hành một cách toàn diện, từ những yếu tố đầu vào, những yếu tố của quá trình đào tạo, yếu tố đầu ra và thực tiễn công tác của đội ngũ giáo viên. Khái niệm quản lý chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non Từ khái niệm quản lý trường mầm non, đội ngũ giáo viên và chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non, tác giả cho rằng quản lý chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non: “Là tổng thể các cách thức, biện pháp của sự tác động có mục đích, có kế hoạch thông qua chương trình, kế hoạch cụ thể của cơ quan quản lý cấp trên, ban giám hiệu đứng đầu là hiệu trưởng và cơ quan chức năng trong nhà trường nhằm quản lý số lượng, cơ cấu, hiểu rõ phẩm chất, năng lực chuyên môn, kinh nghiệm giảng dạy, giáo dục học sinh của đội ngũ giáo viên nhằm đạt mục tiêu giáo dục, đào tạo và chăm sóc các cháu ở bậc học mầm non”. Đội ngũ giáo viên mầm non, bên cạnh những đặc điểm chung của giáo viên thì giáo viên mầm non có tính đặc thù như: đặc điểm lao động của họ luôn thể hiện ba chức năng là chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ thơ, lấy quan hệ tình cảm yêu thương mẹ - con làm yếu tố quyết định.
Vì thế, lòng yêu trẻ là phẩm chất số một trong nhân cách một giáo viên mầm non. Trong công tác luôn hết lòng yêu thương, tôn trọng trẻ, là tấm gương hàng ngày đối với chúng, thiết tha, hứng thú với nghề nghiệp. Có tấm lòng nhân hậu, vị tha, công bằng, tế nhị và chu đáo với trẻ. Có ý chí cao, tính tình cởi mở, cứng rắn nhưng lại kiên nhẫn và biết tự kiềm chế.