CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI TRẢ BHXH TẠI CƠ QUAN BẢO HIỂM XÃ HỘI CẤP TỈNH 1. Cơ sở lý luận về kiểm soát chi trả Bảo hiểm xã hội tại cơ quan Bảo hiểm xã hội cấp tỉnh 1. Một số khái niệm 1.1 Khái niệm về Bảo hiểm xã hội Trong cuộc sống cũng như trong các hoạt động sản xuất hàng ngày, mặc dù không muốn nhưng NLĐ không thể tránh khỏi hết những rủi ro bất ngờ xảy ra như: ốm đau; bệnh tật, TNLĐ-BNN…Tất cả những nguyên nhân đó xảy ra đều ít nhiều làm ảnh hưởng đến đời sống vật chất và tinh thần cho bản thân cũng như gia đình, người thân của họ. Muốn khắc phục được khó khăn do các rủi ro nêu trên gây ra, NLĐ cần phải được sự bảo trợ của tập thể số đông.
Từ đó BHXH được ra đời như một tất yếu khách quan khi mà mọi thành viên trong xã hội đều cảm thấy cần phải tham gia hệ thống này. Sự tồn tại của BHXH là một tất yếu khách quan ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay. Điều này được pháp luật nhiều nước công nhận và đã trở thành một trong những quyền con người được ghi nhận trong tuyên ngôn nhân quyền ngày 10/12/1948: ''Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội đều có quyền hưởng BHXH. Quyền đó được đặt cơ sở trên sự thỏa mãn quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá cần cho nhân cách và sự tự do phát triển của con người''.
Đồng thời, ở cấp độ chung nhất, mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và BHXH đã được Đảng ta xác định: ''Tăng trưởng kinh tế tạo cơ sở và điều kiện thuận lợi cho phát triển xã hội; ngược lại, phát triển xã hội là động lực, là mục tiêu cuối cùng của phát triển kinh tế''; ''Mỗi chính sách kinh tế đều phải nhằm mục tiêu phát triển xã hội; Mỗi chính sách xã hội đều bao chứa nội dung và ý nghĩa kinh tế, dù trực tiếp hay gián tiếp, dù trước mắt hay lâu dài''. 6 Mục tiêu của BHXH là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu của NLĐ trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm. Mục tiêu này đã được tổ chức LĐ quốc tế (ILO) cụ thể hoá như sau: + Đền bù cho NLĐ những khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ. + Chăm sóc sức khoẻ và chống bệnh tật.
+ Xây dựng điều kiện sống đáp ứng nhu cầu của dân cư và các nhu cầu đặc biệt cuả người già, người tàn tật và trẻ em. Xuất phát từ mục tiêu đó ta có thể hiểu: ''BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, TNLĐ-BNN, thất nghiệp, hết tuổi LĐ hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội. Khái niệm về kiểm soát chi BHXH Kiểm soát chi BHXH là các hoạt động có tổ chức, theo quy định của pháp luật để thực hiện công tác chi trả các chế độ BHXH. Các hoạt động đó được thực hiện bằng hệ thống pháp luật của nhà nước và bằng các biện pháp hành chính, tổ chức, kinh tế của các cơ quan chức năng nhằm đạt được mục tiêu chi đúng đối tượng, chi đủ số lượng và đảm bảo tiến tới đến tận tay đối tượng được thụ hưởng đúng thời gian quy định.
Hoạt động thu chi quỹ trong hệ thống BHXH (Nguồn: Bộ phận chế độ BHXH – BHXH tỉnh Bắc Kạn) Hoạt động chi BHXH được trình bày cụ thể trong hình 1. Chi BHXH được thực hiện bởi hai quá trình phân phối và sử dụng quỹ BHXH: Phân phối quỹ BHXH là quá trình phân bổ các nguồn tài chính từ quỹ BHXH đến các quỹ thành phần. Còn sử dụng quỹ BHXH là quá trình chi tiền từ quỹ BHXH đến tay đối tượng thụ hưởng hoặc cho từng mục đích sử dụng cụ thể. Vai trò của Bảo hiểm xã hội và vai trò của KSC Bảo hiểm xã hội 1.1 Vai trò của Bảo hiểm xã hội BHXH có vai trò to lớn trong đời sống kinh tế - xã hội của con người, được thể hiện trên các mặt: - Đối với NLĐ: BHXH góp phần ổn định cuộc sống cho bản thân NLĐ cũng như gia đình họ khi gặp khó khăn do bị mất hoặc giảm thu nhập, từ đó tạo ra tâm lý yên tâm ổn định trong cuộc sống cũng như trong LĐ, góp phần nâng cao năng suất LĐ cho xã hội.
8 - Đối với người SDLĐ: BHXH góp phần ổn định sản xuất kinh doanh, giúp người SDLĐ đỡ phải bỏ ra một khoản tiền lớn, nhiều khi là rất lớn để thực hiện trách nhiệm của mình đối với NLĐ khi họ gặp khó khăn trong cuộc sống, từ đó góp phần ổn định môi trường LĐ, ổn định xã hội, nâng cao trách nhiệm của NLĐ, nâng cao năng suất LĐ. - Đối với Nhà nước: BHXH là công cụ quan trọng giúp Nhà nước thực hiện chức năng xã hội được tốt hơn nhằm đạt tới mục tiêu công bằng và tiến bộ xã hội: Thông qua các quy định về BHXH đối với NLĐ và người SDLĐ, Nhà nước thực hiện việc điều tiết lợi ích, quyền lợi của các bên. Nói cách khác, Nhà nước sử dụng pháp luật để can thiệp vào mối quan hệ người SDLĐ - NLĐ, đảm bảo những quyền lợi xã hội cho NLĐ tạo sự công bằng, bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ của công dân, phân phối lại thu nhập, từ đó phát huy tốt nhân tố con người, kết hợp tốt giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội. - BHXH không những trợ giúp đắc lực cho Nhà nước phân phối lại thu nhập, điều tiết lợi ích các bên, mà BHXH còn là kênh huy động vốn có hiệu quả cung cấp nguồn tiền tệ lớn cho việc đầu tư phát triển đối với nền kinh tế và cũng chính điều này là sự đảm bảo cho quỹ BHXH được bảo toàn và phát triển tránh sự trượt giá của đồng tiền theo thời gian.
Vai trò của Kiểm soát chi BHXH Chế độ BHXH là một chế độ pháp lý trong đó quy định đối tượng hưởng, điều kiện hưởng, mức độ hưởng, thời gian hưởng. Thực hiện chi trả có thể coi là khâu cuối cùng của việc thực hiện chế độ. Vì vậy việc chi trả các chế độ BHXH có vai trò rất quan trọng, cụ thể nó có những vai trò sau đây: - Thực hiện chi trả các chế độ BHXH đảm bảo cho chính sách BHXH được thực hiện đáp ứng nhu cầu nguyện vọng của người lao động và mục đích của chính sách BHXH của nhà nước. Khi xác lập các chế độ BHXH mục đích cuối cùng là chi trả trợ cấp cho người lao động trong những trường hợp nhất định.
Đây cũng là nguyện vọng của người lao động khi tham gia BHXH. 9 - Chi trả các chế độ BHXH là chi trả trợ cấp cho những rủi ro con người không mong muốn nhất. Do đó việc chi trả các chế độ BHXH có tác dụng góp phần đảm bảo cuộc sống cho người lao động, có vai trò tích cực đối với người lao động cũng như đối với xã hội. Người lao động khi tham gia BHXH được hưởng trợ cấp các chế độ BHXH sẽ gắn bó tin tưởng vào Nhà nước hơn.
Mặt khác nó góp phần kích thích những người lao động sáng tạo hơn trong công việc, nâng cao năng suất cá nhân và hiệu quả kinh tế. Đồng thời góp phần ổn định xã hội gắn bó con người với nhau thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển. - Chi trả các chế độ BHXH đảm bảo cho quỹ BHXH được cân đối như bất kỳ nguồn quỹ nào có thu thì phải có chi. Kiểm soát công tác chi trả các chế độ BHXH đảm BHXH bảo cho nguồn kinh phí được chi trả đúng cách, đúng mục đích, cân đối các nguồn tài chính.
Việc chi trả các chế độ BHXH cũng đảm bảo cho công tác kiểm soát tài chính được thực hiện một cách chặt chẽ. a, Đối với đối tượng thụ hưởng chính sách BHXH: Thực hiện tốt công tác kiểm soát chi BHXH là trực tiếp bảo đảm quyền lợi của người thụ hưởng các chế độ BHXH. Đây là vai trò rõ nét nhất của công tác kiểm soát chi. Theo quy định hiện hành, chủ sử dụng lao động và người lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc phải đóng BHXH thì người lao động mới được hưởng trợ cấp của các chế độ BHXH.
Tiền đóng BHXH được phân phối vào các quỹ thành phần tương ứng với các chế độ BHXH thuộc quỹ đó. Trong đó, quỹ ốm đau và thai sản là 3%, quỹ TNLĐ và BNN là 1%, quỹ hưu trí và tử tuất là 14%. Sau khi đóng BHXH, người lao động đủ các điều kiện theo quy định sẽ được hưởng tiền trợ cấp của các quỹ đó. Nhưng để người lao động nhận được tiền trợ cấp từ quỹ BHXH, các cơ quan chức năng và người lao động phải thực hiện hàng loạt các hoạt động thuộc nghiệp vụ kiểm soát chi.
Tương ứng với các chế độ BHXH có các hoạt động chi khác nhau. Ví dụ như chi trả lương hưu: phải tính toán chính xác mức lương hưu cho từng người, nhận tiền từ ngân hàng về cơ quan BHXH cấp thành phố, đem tiền đến địa điểm 10 quy định để cấp phát cho từng người… Đối với các đối tượng có tài khoản cá nhân phải có các động tác chuyển tiền vào tài khoản của từng người và người hưởng hưu trí phải đến những nơi quy định để rút tiền từ tài khoản cá nhân của mình. Không có các hoạt động này thì người tham gia BHXH không nhận được các khoản trợ cấp BHXH và do đó quyền lợi của họ không được đảm bảo. Các hoạt động này chính là những nội dung của công tác kiểm soát chi BHXH.
Vì vậy kiểm soát chi có vai trò rất rõ trong việc bảo đảm quyền lợi của người tham gia BHXH. Hơn thế nữa các hoạt động chi trả phải bảo đảm chi đúng đối tượng được hưởng, chi đủ số tiền họ được hưởng và bảo đảm thời gian theo quy định. Đây chính là các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả của công tác kiểm soát chi. Đạt được các chỉ tiêu này công tác kiểm soát chi mới bảo đảm quyền lợi người tham gia BHXH.
b, Đối với hệ thống BHXH: Thực hiện tốt công tác kiểm soát chi sẽ góp phần quan trọng trong việc: Thứ nhất: Kiểm soát quỹ BHXH được an toàn, không bị thất thoát, đặc biệt là quỹ tiền mặt. Các nguồn tài chính được tập trung vào quỹ BHXH phải được kiểm soát chặt chẽ, an toàn, không bị thất thoát.