CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU CHI TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU CÔNG LẬP 1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại đơn vị sự nghiệp có thu. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp có thu. Đơn vị hành chính sự nghiệp là đơn vị do nhà nước quyết định thành lập nhằm thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định hay quản lý nhà nước về một lĩnh vực nào đó, hoạt động bằng nguồn kinh phí ngân sách nhà nước cấp, cấp trên cấp toàn bộ hoặc cấp một phần kinh phí và các nguồn khác đảm bảo theo nguyên tắc không bồi hoàn trực tiếp nhằm thực hiện nhiệm vụ của đảng và nhà nước giao trong từng giai đoạn.
Đơn vị hành chính sự nghiệp được chia thành 2 loại, đó là các đơn vị hành chính và các đơn vị sự nghiệp. Trong đó: Đơn vị hành chính là các cơ quan quản lý nhà nước các cấp từ trung ương đến địa phương, thuộc các cấp chính quyền, các ngành, các lĩnh vực bao gồm các cơ quan quyền lực nhà nước như quốc hội, HĐND các cấp, các cấp chính quyền như chính phủ và UBND các cấp, các cơ quan quản lý nhà nước như các bộ, ban ngành ở trung ương, sở ban ngành ở tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, các phòng ban ở huyện và các cơ quan tư pháp như viện kiểm sát nhân dân, toà án nhân dân các cấp. Đơn vị sự nghiệp là các đơn vị được cấp có thẩm quyền nhà nước thành lập để thực hiện những nghiệp vụ chuyên môn nhất định, bao gồm các đơn vị hoạt độngtrong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, y tế, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, sự nghiệp nông - lâm- ngư nghiệp, thuỷ lợi, sự nghiệp kinh tế khác. Theo quyết định 08/2004/QĐ-TT ngày 15/01/2004 của thủ tướng chính phủ thì các đơn vị sự nghiệp gồm đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu và đơn vị sự nghiệp có thu.
9 Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu là các đơn vị mà kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ. Đơn vị sự nghiệp có thu là các đơn vị sự nghiệp do nhà nước thành lập hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục đào tạo, y tế, khoa học công nghệ và môi trường, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, dịch vụ việc làm. Các đơn vị sự nghiệp có thu chia làm 2 loại đơn vị sự nghiệp có thu đảm bảo một phần chi thường xuyên và đơn vị có thu đảm bảo toàn bộ chi thường xuyên. Từ khái niệm về đơn vị hành chính và đơn vị sự nghiệp ta thấy được điểm khác nhau giữa hai đơn vị trên, đồng thời cũng thấy được đối tượng mà đề tài đi vào nghiên cứu cũng chính là các đơn vị sự nghiệp có thu.
Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu. * Theo lĩnh vực hoạt động, các đơn vị sự nghiệp được chia thành: Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực giáo dục và đào tạogồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như trường mầm non, tiểu học, phổ thông, trung học cơ sở, các học viện, các trường đại học, cao đẳng… Các đơn vị này có nguồn thu chủ yếu là từ học phí, ngoài ra còn có các nguồn thu khác như hoạt động dịch vụ liên kết từ việc liên kết đào tạo với các cơ sở đào tạo trong và ngoài nước. Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực y tế, đảm bảo xã hội gồm các cơ sở khám chữa bệnh như các bệnh viện, phòng khám, trung tâm y tế thuộc các bộ, ngành và địa phương, các cơ sở khám chữa bệnh thuộc các viện nghiên cứu, trường đào tạo y dược, các cơ sở điều dưỡng… Các đơn vị này ngoài nguồn thu chủ yếu là viện phí theo quy định của nhà nước còn có các hoạt động dịch vụ khác với mức thu do đơn vị quy định. Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực văn hóa thông tin gồm các đoàn nghệ thuật, trung tâm chiếu phim, nhà văn hoá thông tin, thư viện, bảo tàng, đài phát thành truyền hình… Các đơn vị này có nhiệm vụ phục vụ nhu cầu giải trí tinh thần cho xã hội, có nguồn thu chủ yếu là từ dịch vụ in tráng, lồng tiếng, chiếu 10 phim, quảng cáo, xuất bản tạp chí, bản quyền phát thanh truyền hình… và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
Đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực thể dục thể thao bao gồm trung tâm huấn luyện thể dục thể thao, câu lạc bộ thể dục thể thao… Nguồn thu chủ yếu từ hoạt động dịch vụ sân bãi, quảng cáo bản quyền thể thao trong sân đấu và một số khoản thu khác theo quy định của nhà nước và một số nguồn thu dịch vụ khác. Đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực kinh tếgồm các viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị, nông thôn, các trung tâm nghiên cứu khoa học…Các đơn vị này có nguồn thu chủ yếu là một loại phí theo quy định của nhà nước và một số nguồn thu dịch vụ khác. * Theo mức độ tự chủ về tài chính. Từ năm 2014 trở về trước đơn vị sự nghiệp có thu được phân loại theo mức độ đảm bảo chi hoạt động thường xuyên như sau: Mức độ bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị sự nghiệp được tính theo công thức: Mức độ bảo đảm chi phí Tổng nguồn thu sự nghiệp hoạt động thường xuyên = x 100% Tổng chi hoạt động thường xuyên Trong đó: Tổng nguồn thu sự nghiệp gồm tiền phí, lệ phí thuộc ngân sách nhà nước được phép để lại theo quy định.
Thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ theo nguyên tắc đảm bảo chi phí và có tích lũy. Các khoản thu sự nghiệp khác theo quy định của pháp luật. Tổng chi hoạt động thường xuyên bao gồm chi cho người lao động, chi quản lý hành chính, chi hoạt động nghiệp vụ, chi hoạt động tổ chức thu phí, lệ phí… Căn cứ vào mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên, đơn vị sự nghiệp được phân loại như sau: - Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động, gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100%. 11 + Đơn vị sự nghiệp đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước đặt hàng.
- Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động là đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100%. - Đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động, gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ 10% trở xuống. + Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu. Từ năm 2015, đơn vị sự nghiệp có thu căn cứ vào mức độ đảm bảo tài chính tại các đơn vị.
Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14/2/2015 quy định cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp. Theo đó việc tự chủ về tài chính phân loại đơn vị sự nghiệp trên nguyên tắc các đơn vị tự đảm bảo kinh phí hoạt động càng nhiều thì mức độ tự chủ càng cao, cụ thể các đơn vị sự nghiệp tự chủ về tài chính được chia thành 4 loại: (1) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư. (2) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên. (3) đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (được nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp….
Nghị định mới tăng thêm 01(một) loại hình đơn vị sự nghiệp công so với Nghị định 43/2006/NĐ-CP đó là đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư. *Theo yêu cầu quản lý ngân sách đối với các đơn vị sự nghiệp trong cùng một ngành theo cùng một hệ thống dọc thì căn cứ vào cấp độ hoạt động các đơn vị sự nghiệp được chia thành các đơn vị dự toán các cấp như sau: - Đơn vị dự toán cấp I là đơn vị trực tiếp nhận dự toán ngân sách năm do các cấp chính quyền giao, phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị cấp dưới, chịu trách 12 nhiệm trước nhà nước về tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc. Đơn vị dự toán cấp I là đơn vị có trách nhiệm quản lý kinh phí của toàn ngành và trực tiếp giải quyết các vấn đề có liên quan đến kinh phí với cơ quan tài chính. thuộc đơn vị dự toán cấp I là các Bộ ở Trung ương, các sở ở tỉnh, thành phố hoặc các phòng ở cấp huyện, quận.
- Đơn vị dự toán cấp II là đơn vị nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán cấp I và phân bổ dự toán ngân sách cho đơn vị dự toán cấp III, tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của cấp mình và công tác kế toán và quyết toán của đơn vị dự toán cấp dưới. Đơn vị dự toán cấp II là các đơn vị trực thuộc đơn vị dự toán cấp I và là đơn vị trung gian thực hiện các nhiệm vụ quản lý kinh phí nối liền giữa đơn vị dự toán cấp I với các đơn vị dự toán cấp III. - Đơn vị dự toán III là đơn vị trực tiếp sử dụng vốn ngân sách, nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán II hoặc cấp I (nếu không có cấp II) có trách nhiệm tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và đơn vị dự toán cấp cơ sở trực tiếp chi tiêu kinh phí để thỏa mãn nhu cầu hoạt động của mình đồng thời thực hiện các nhiệm vụ quản lý kinh phí tại đơn vị dưới sự hướng dẫn của đơn vị dự toán cấp trên. - Đơn vị dự toán cấp dưới của cấp III được nhận kinh phí để thực hiện phần công việc cụ thể, khi chi tiêu phải thực hiện công tác kế toán và quyết toán với đơn vị dự toán cấp trên như quy định đối với đơn vị dự toán cấp III với cấp II và cấp II với cấp I.
Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp có thu công lập.
