Luận văn mô hình thích ứng biến đổi khí hậu trong định hướng sử dụng đất huyện Tiền Hải

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu đề xuất giải pháp lồng ghép xác lập mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu cấp cộng, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Hòa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn An Thịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Nghiên cứu, đề xuất giải pháp lồng ghép xác lập mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu cấp cộng đồng trong định hướng sử dụng đất huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LỒNG GHÉP XÁC LẬP CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT CẤP HUYỆN
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. Các công trình nghiên cứu xác lập mô hình thích ứng biến đổi khí hậu
• MỞ ĐẦU
• 2. PHƯƠNG PHÁP VÀ CƠ SỞ DỮ LIỆU THỰC HIỆN LUẬN VĂN
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Cơ sở dữ liệu thực hiện đề tài
• 3. PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG, QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.1. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Tài nguyên thiên nhiên
• 3.1.3. Thực trạng kinh tế xã hội
• 3.2. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT VÀ QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT TẠI HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.2.1. Thực trạng sử dụng đất giai đoạn 2000 - 2010
• 3.2.2. Quy hoạch sử dụng đất huyện Tiền Hải đến 2020
• 3.3. ĐẶC TRƯNG VÀ NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.3.1. Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 3.3.2. Biểu hiện và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu những năm gần đây
• 3.4. PHÂN TÍCH ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TỚI SỬ DỤNG ĐẤT VÀ QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.4.1. Phân tích hiệu quả của sử dụng đất, quy hoạch sử dụng đất
• 3.4.2. Dự tính các tác động của biến đổi khí hậu tới sử dụng đất và quy hoạch sử dụng đất
• 3.5. PHÂN TÍCH KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG CỦA CÁC MÔ HÌNH HIỆN TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUY HOẠCH LỒNG GHÉP THÍCH ỨNG BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.6. PHÂN VÙNG CHỨC NĂNG LÃNH THỔ HUYỆN TIỀN HẢI THEO SỬ DỤNG ĐẤT VÀ BIỂU HIỆN CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 3.6.1. Phân vùng chức năng
• 3.6.2. Phân tích SWOT cho các phân vùng chức năng
• 3.7. PHÂN TÍCH KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG CỦA CÁC MÔ HÌNH SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CẤP CỘNG ĐỒNG HIỆN CÓ TẠI HUYỆN TIỀN HẢI
• 3.7.1. Phân nhóm các mô hình sản xuất hiện trạng
• 3.7.2. Phân tích khả năng thích ứng của các mô hình sản xuất cấp cộng đồng đối với biến đổi khí hậu
• 4. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP LỒNG GHÉP XÁC LẬP CÁC MÔ HÌNH THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CẤP CỘNG ĐỒNG TRONG ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN TIỀN HẢI ĐẾN NĂM 2020
• 4.1. Giải pháp tổ chức không gian định hướng sử dụng đất lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp lồng ghép mô hình thích ứng biến đổi khí hậu

Giải pháp lồng ghép mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu trong quy hoạch sử dụng đất huyện Tiền Hải là một vấn đề cấp thiết. Biến đổi khí hậu đang gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và đời sống của người dân. Việc lồng ghép các giải pháp thích ứng vào quy hoạch sử dụng đất không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao khả năng phục hồi của cộng đồng trước những biến động từ thiên nhiên.

1.1. Tình hình biến đổi khí hậu tại huyện Tiền Hải

Huyện Tiền Hải là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu. Nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang gia tăng, gây ra nhiều thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân. Việc hiểu rõ tình hình này là cơ sở để đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả.

1.2. Ý nghĩa của việc lồng ghép mô hình thích ứng

Lồng ghép mô hình thích ứng vào quy hoạch sử dụng đất giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.

II. Vấn đề và thách thức trong quy hoạch sử dụng đất huyện Tiền Hải

Quy hoạch sử dụng đất tại huyện Tiền Hải đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Các vấn đề như ngập lụt, xâm nhập mặn và sự suy giảm chất lượng đất đang ngày càng trở nên nghiêm trọng. Những thách thức này đòi hỏi các giải pháp quy hoạch linh hoạt và hiệu quả.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến quy hoạch sử dụng đất

Biến đổi khí hậu đã và đang ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất tại huyện Tiền Hải. Nhiều khu vực đất nông nghiệp bị ngập lụt, làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Điều này cần được xem xét kỹ lưỡng trong quy hoạch sử dụng đất.

2.2. Những khó khăn trong việc thực hiện quy hoạch

Việc thực hiện quy hoạch sử dụng đất gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng còn hạn chế. Điều này làm giảm hiệu quả của các giải pháp lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu.

III. Phương pháp lồng ghép mô hình thích ứng vào quy hoạch sử dụng đất

Để lồng ghép mô hình thích ứng vào quy hoạch sử dụng đất, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc này bao gồm việc phân tích hiện trạng, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và đề xuất các giải pháp cụ thể.

3.1. Phân tích hiện trạng sử dụng đất

Phân tích hiện trạng sử dụng đất giúp xác định các khu vực dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu. Điều này là cơ sở để đề xuất các giải pháp lồng ghép thích ứng hiệu quả.

3.2. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu

Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến quy hoạch sử dụng đất là rất quan trọng. Việc này giúp nhận diện các rủi ro và cơ hội trong việc phát triển bền vững.

IV. Các giải pháp chính lồng ghép mô hình thích ứng

Các giải pháp lồng ghép mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao khả năng phục hồi của cộng đồng.

4.1. Giải pháp tổ chức không gian sử dụng đất

Tổ chức không gian sử dụng đất hợp lý giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Việc này bao gồm việc quy hoạch các khu vực sản xuất nông nghiệp, khu dân cư và các khu vực bảo vệ môi trường.

4.2. Đề xuất các mô hình sản xuất bền vững

Đề xuất các mô hình sản xuất bền vững giúp nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Các mô hình này cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc ứng dụng các giải pháp lồng ghép mô hình thích ứng vào quy hoạch sử dụng đất đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

5.1. Kết quả từ các mô hình thực nghiệm

Các mô hình thực nghiệm đã cho thấy hiệu quả trong việc nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Những kết quả này cần được nhân rộng và áp dụng rộng rãi.

5.2. Đánh giá tác động của các giải pháp lồng ghép

Đánh giá tác động của các giải pháp lồng ghép giúp nhận diện những điểm mạnh và điểm yếu trong quy hoạch sử dụng đất. Điều này là cơ sở để điều chỉnh và hoàn thiện các giải pháp trong tương lai.

VI. Kết luận và hướng đi tương lai cho quy hoạch sử dụng đất

Kết luận cho thấy rằng việc lồng ghép mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu trong quy hoạch sử dụng đất huyện Tiền Hải là cần thiết. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức của cộng đồng và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

6.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về biến đổi khí hậu và các giải pháp thích ứng là rất quan trọng. Điều này giúp cộng đồng chủ động hơn trong việc ứng phó với các tác động của biến đổi khí hậu.

6.2. Đề xuất các chính sách hỗ trợ

Đề xuất các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương giúp thúc đẩy việc lồng ghép mô hình thích ứng vào quy hoạch sử dụng đất. Các chính sách này cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Nhân đạo Quốc tế và Diễn đàn tổn thương vì Biến đổi khí hậu, tác động của biến đổi khí hậu đang làm giảm khoảng 1,6% sản lượng kinh tế toàn cầu mỗi năm và con số thiệt hại ước tính sẽ tăng gấp đôi trong hai thập kỷ tới. Là quốc gia ven biển chịu ảnh hưởng nặng nề, Việt Nam đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng về nước biển dâng, bão lũ và xâm nhập mặn. Trong bối cảnh đó, huyện Tiền Hải thuộc tỉnh Thái Bình – địa bàn trọng điểm kinh tế ven duyên hải Bắc Bộ với bờ biển dài 23 km, tổng diện tích tự nhiên đạt 22.604,47 ha cùng mỏ khí tự nhiên có trữ lượng ước tính 60 tỷ m3 – đang chịu sức ép lớn từ thiên tai và biến đổi khí hậu.

Mặc dù tốc độ tăng trưởng kinh tế của huyện đạt 14,2% và doanh thu du lịch tăng bình quân 28,6%/năm trong giai đoạn 2006-2010, song bản quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020 của huyện vẫn chưa tích hợp đầy đủ các kịch bản phòng tránh thiên tai và thích ứng biến đổi khí hậu. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết sự xung đột giữa nhu cầu gia tăng quỹ đất cho phát triển kinh tế - đô thị hóa và yêu cầu bảo vệ tài nguyên đất đai trước hiểm họa nước biển dâng và ngập lụt.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác lập hệ thống luận cứ khoa học về thực trạng quản lý, sử dụng đất đai; phân tích sâu sắc các tác động của biến đổi khí hậu; từ đó đề xuất quy trình và giải pháp lồng ghép các mô hình thích ứng cấp cộng đồng vào quy hoạch sử dụng đất huyện Tiền Hải đến năm 2020. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ 34 xã và 01 thị trấn thuộc huyện Tiền Hải, tập trung trọng điểm vào nhóm đất nông nghiệp với 14.899,03 ha (chiếm 65,91% diện tích tự nhiên). Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương tái cấu trúc không gian sử dụng đất bền vững, giảm thiểu rủi ro sinh kế cho hơn 227.000 người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết quy hoạch sử dụng đất bền vững được định nghĩa bởi các tổ chức quốc tế và các nhà khoa học như Dent, Fresco, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và các nghiên cứu chuyên sâu tại Việt Nam. Quy hoạch sử dụng đất bền vững được xác lập thông qua việc đáp ứng đồng thời 5 nguyên tắc cốt lõi: duy trì nâng cao sản lượng, giảm thiểu rủi ro thiên tai, bảo vệ nguồn lực tự nhiên, đảm bảo tính hiệu quả lâu bền và đạt được sự chấp nhận của xã hội.

Bên cạnh đó, nghiên cứu áp dụng khung lý thuyết thích ứng dựa trên hệ sinh thái (Ecosystem-based Adaptation - EbA) kết hợp với nguyên lý phân loại thích ứng của Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC). Hệ thống khái niệm chủ đạo bao gồm: thích ứng tự điều chỉnh (autonomous adaptation), thích ứng có kế hoạch (planned adaptation), quy hoạch lồng ghép (mainstreaming planning) và mô hình thích ứng cấp cộng đồng (community-based adaptation). Luận văn vận dụng các văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt như Chiến lược Quốc gia về Biến đổi Khí hậu, Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Chỉ thị số 809/CT-BNN-KHCN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào chiến lược quy hoạch ngành.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp đồng bộ các phương pháp định tính và định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao:

• Phương pháp thu thập và kế thừa dữ liệu: Kế thừa số liệu kiểm kê đất đai giai đoạn 2000-2010 của Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tiền Hải, Niên giám thống kê tỉnh Thái Bình từ năm 2006 đến năm 2012 và kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
• Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc: Sử dụng bảng hỏi khảo sát với cỡ mẫu 70 phiếu, bao gồm 20 phiếu dành cho cán bộ quản lý cấp huyện/xã và 50 phiếu dành cho cư dân địa phương. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm thu thập thông tin đại diện đa chiều từ cả chủ thể ban hành chính sách và đối tượng trực tiếp thực hiện mô hình sinh kế tại các vùng sinh thái nhạy cảm.
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT và phân tích quy hoạch: Đánh giá toàn diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của từng tiểu vùng chức năng trong huyện. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm nhận diện chính xác các mâu thuẫn sử dụng đất trong bối cảnh khí hậu biến động.
• Phương pháp bản đồ và Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS): Ứng dụng phần mềm GIS để chồng xếp các lớp dữ liệu không gian, xây dựng bản đồ hiện trạng sử dụng đất, bản đồ phân vùng chức năng và bản đồ định hướng quy hoạch lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu đến năm 2020. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và khảo sát thực địa được triển khai liên tục trong giai đoạn 2012 - 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và phân tích không gian đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về thực trạng đất đai và rủi ro khí hậu tại huyện Tiền Hải:

• Biến động cơ cấu đất nông nghiệp: Tổng diện tích đất nông nghiệp năm 2010 là 14.899,03 ha (chiếm 65,91% diện tích tự nhiên toàn huyện), tăng 462,35 ha so với năm 2000. Trong đó, đất sản xuất nông nghiệp chiếm 11.657,83 ha (78,25% đất nông nghiệp), với đất trồng lúa là 10.697,70 ha (chiếm tới 71,80%). Tuy nhiên, diện tích đất chuyên trồng lúa nước chịu rủi ro ngập úng rất lớn do địa hình dạng lòng chảo trũng thấp với độ cao chỉ 0,5 - 0,6 m so với mực nước biển tại các xã Tây Phong, Tây Tiến, Đông Lâm.
• Chuyển dịch nhanh sang nuôi trồng thủy sản: Diện tích đất nuôi trồng thủy sản năm 2010 đạt 2.212,22 ha, tăng mạnh 711,69 ha so với năm 2000 (tương đương mức tăng 47,43%). Riêng mô hình nuôi ngao vùng bãi triều đạt 1.380 ha với sản lượng 32.000 tấn, đóng góp phần lớn vào tổng sản lượng thủy sản 39.100 tấn của toàn huyện (tăng 27,5% so với năm 2010).
• Phân bố đất lâm nghiệp phòng hộ: Toàn huyện có 984,99 ha đất lâm nghiệp, trong đó rừng phòng hộ chiếm ưu thế tuyệt đối với 981,96 ha (99,69% diện tích rừng), tập trung tại các xã Nam Thịnh, Nam Hưng, Nam Phú (chiếm 96,53% diện tích đất lâm nghiệp toàn huyện). Ngoài ra, diện tích đất mặt nước ven biển có rừng ngập mặn ngoài đê đạt 1.398,4 ha, đóng vai trò như lá chắn sinh thái bảo vệ 23 km tuyến đê biển xung yếu.
• Sức ép từ nhóm đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng: Đất phi nông nghiệp đạt 6.783,85 ha (chiếm 30,01% diện tích tự nhiên), tăng 173,41 ha so với năm 2000; trong khi đất chưa sử dụng giảm mạnh từ 2.130,51 ha năm 2000 xuống còn 921,59 ha năm 2010 (giảm 56,74%) do quá trình khai hoang chuyển sang nuôi trồng thủy sản và xây dựng cơ sở hạ tầng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến tính dễ bị tổn thương tại Tiền Hải là sự kết hợp giữa điều kiện địa hình trũng thấp và tốc độ phát triển kinh tế nhanh nhưng thiếu tính thích ứng dài hạn. Đất đai của huyện chủ yếu là đất phù sa nhiễm mặn phân bố ở hầu hết các xã phía Đông, có độ pH lớp mặt từ 4,5 - 5,5, đòi hỏi chi phí thau chua rửa mặn lớn khi bị triều cường xâm nhập. Khi so sánh với các nghiên cứu thích ứng vùng đầm phá ven biển miền Trung hoặc đồng bằng sông Cửu Long, Tiền Hải có sự tương đồng về xu hướng chuyển đổi từ độc canh cây lúa kém hiệu quả sang các mô hình kinh tế sinh thái đa tầng.

Trong nghiên cứu, các kết quả phân tích không gian được mô tả trực quan thông qua bản đồ phân vùng chức năng tỷ lệ 1:25.000 và hệ thống bảng ma trận SWOT chi tiết. Dữ liệu biến động đất đai 10 năm được minh họa bằng các biểu đồ so sánh cơ cấu phân bổ diện tích, làm rõ mâu thuẫn giữa quy hoạch mở rộng thêm 764,97 ha đất công nghiệp với yêu cầu duy trì hành lang thoát lũ và vành đai rừng ngập mặn bảo vệ bờ biển. Kết quả chỉ ra rằng việc tiếp tục duy trì phương thức sản xuất truyền thống không lồng ghép kịch bản nước biển dâng sẽ làm gia tăng tổn thất kinh tế cho các cộng đồng ven đê.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao khả năng chống chịu và định hướng sử dụng đất hiệu quả đến năm 2020, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tái tổ chức không gian và chuyển đổi cơ cấu 16.000 ha đất nông nghiệp: Chủ động chuyển đổi linh hoạt khoảng 1.500 ha đất lúa kém hiệu quả, thường xuyên bị ngập úng tại các xã vùng trũng sang mô hình kết hợp sinh thái lúa - cá, lúa - rươi hoặc chuyên canh thủy sản nước lợ; duy trì diện tích đất chuyên trồng lúa an toàn ở mức 9.500 ha nhằm bảo đảm an ninh lương thực. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Tiền Hải phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Thái Bình; Thời gian: 2015 - 2018.
• Trồng mới và phục hồi 200 ha rừng phòng hộ ven biển: Mở rộng diện tích đất lâm nghiệp toàn huyện lên trên 1.180 ha, tập trung phủ xanh các bãi bồi ngoài đê tại các xã Nam Thịnh, Nam Phú, Đông Long, nâng tỷ lệ che phủ rừng ven biển nhằm củng cố năng lực chắn sóng và bảo vệ 23 km đê biển trước bão cấp 9. Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm Tiền Hải, Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng cộng đồng dân cư ven biển; Thời gian: 2015 - 2020.
• Kiên cố hóa hệ thống công trình thủy lợi và kiểm soát xâm nhập mặn: Xây dựng mới và nâng cấp hệ thống cống tiêu tự động dọc các tuyến sông Trà Lý, sông Lân, sông Long Hầu; hoàn thiện mạng lưới kênh mương tưới tiêu phục vụ 11.056,04 ha đất cây hàng năm, ngăn chặn hiện tượng mặn hóa nguồn nước mặt. Chủ thể thực hiện: Công ty Khai thác Công trình Thủy lợi huyện Tiền Hải; Thời gian: 2016 - 2019.
• Thể chế hóa quy trình đánh giá rủi ro khí hậu trong quy hoạch sử dụng đất cấp cơ sở: Ban hành hướng dẫn bắt buộc lồng ghép kịch bản biến đổi khí hậu vào kế hoạch sử dụng đất hàng năm của 35 xã, thị trấn; áp dụng tiêu chuẩn thẩm định môi trường nghiêm ngặt đối với 764,97 ha đất quy hoạch khu, cụm công nghiệp mới. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Tiền Hải; Thời gian: Triển khai thường niên từ 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và nông nghiệp: Luận văn cung cấp quy trình 3 bước lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất cấp huyện, là tài liệu tham khảo trực tiếp cho công tác lập kế hoạch sử dụng đất kỳ 2021-2030 tại các huyện ven biển Đồng bằng sông Hồng.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Quản lý đất đai: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp GIS với ma trận SWOT và điều tra xã hội học thực chứng; là case study học thuật giá trị trong giảng dạy và nghiên cứu mô hình thích ứng dựa trên hệ sinh thái (EbA).
• Chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ phát triển cộng đồng: Hỗ trợ dữ liệu chi tiết về các mô hình sinh kế bền vững như Vườn - Ao - Chuồng (VAC), Lúa - Cá, hệ thống thâm canh lúa cải tiến (SRI) để xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế thích ứng thiên tai.
• Doanh nghiệp đầu tư hạ tầng nông nghiệp, thủy sản và công nghiệp ven biển: Cung cấp bức tranh phân vùng rủi ro khí hậu, dữ liệu quy hoạch quỹ đất và trữ lượng tài nguyên nước khoáng, bãi triều 1.380 ha nuôi ngao để xây dựng phương án đầu tư sản xuất kinh doanh an toàn, giảm thiểu rủi ro ngập lụt.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao quy hoạch sử dụng đất truyền thống tại huyện ven biển cần phải lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu? Quy hoạch truyền thống thường chỉ dựa trên chỉ tiêu kinh tế - xã hội ngắn hạn mà bỏ qua các yếu tố rủi ro bất định. Tại Tiền Hải, với hơn 71,80% đất nông nghiệp là đất lúa nằm ở độ cao trung bình dưới 1m, việc lồng ghép giúp chủ động bố trí không gian tránh các vùng ngập lụt, hạn chế thiệt hại hàng tỷ đồng mỗi năm do thiên tai cực đoan gây ra.

Mô hình thích ứng dựa trên hệ sinh thái (EbA) mang lại ưu thế gì vượt trội so với các công trình đê kè cứng? Mô hình EbA như trồng 981,96 ha rừng phòng hộ ven biển kết hợp nuôi trồng thủy sản sinh thái có chi phí đầu tư thấp hơn nhiều so với việc nâng cấp toàn bộ hệ thống kè bê tông. Giải pháp này vừa giảm thiểu 50-70% năng lượng sóng biển tác động vào thân đê, vừa duy trì đa dạng sinh học và tạo nguồn thu bền vững từ ngao, tôm, cua cho cộng đồng.

Cơ cấu đất đai huyện Tiền Hải chịu ảnh hưởng nặng nề nhất ở những nhóm đất nào khi nước biển dâng? Nhóm đất chịu ảnh hưởng lớn nhất là 10.697,70 ha đất chuyên trồng lúa nước do nguy cơ nhiễm mặn và ngập úng kéo dài ở vùng lòng chảo. Tiếp đó là 621,8 ha đất bãi triều nuôi thủy sản ngoài đê dễ bị bão phá hủy bờ bao và cuốn trôi con giống nếu không có đai rừng ngập mặn che chắn.

Làm thế nào để cộng đồng địa phương tham gia hiệu quả vào quy trình lập quy hoạch sử dụng đất? Cộng đồng tham gia thông qua phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc và các hội thảo tham vấn ý kiến đánh giá tính thích ứng của mô hình canh tác hiện trạng. Tri thức bản địa của người dân về các đợt triều cường, xâm nhập mặn lịch sử giúp các nhà hoạch định chính sách điều chỉnh phương án phân bổ đất sát với thực tế sản xuất.

Giải pháp nào giúp giải quyết mâu thuẫn giữa mở rộng 764,97 ha đất công nghiệp và bảo tồn diện tích rừng ngập mặn? Giải pháp tối ưu là phân vùng chức năng nghiêm ngặt: toàn bộ quỹ đất công nghiệp chỉ được bố trí sâu trong nội đồng, nằm sau hệ thống đê cấp 1 và hành lang cây xanh đệm. Tuyệt đối không chuyển đổi 984,99 ha đất lâm nghiệp phòng hộ ven biển sang mục đích công nghiệp, đồng thời bắt buộc các khu công nghiệp đầu tư hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập thành công khung luận cứ khoa học và quy trình 3 bước tích hợp biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất cho một huyện ven biển điển hình.
• Phân tích chi tiết thực trạng biến động của 22.604,47 ha đất tự nhiên Tiền Hải giai đoạn 2000-2010 và chỉ ra các điểm nghẽn nghiêm trọng về tính dễ bị tổn thương sinh thái.
• Chứng minh tính khả thi và hiệu quả bền vững của các mô hình thích ứng sinh thái cấp cộng đồng như mô hình EbA rừng ngập mặn, mô hình lúa - cá và hệ thống thâm canh SRI.
• Đề xuất phương án tổ chức lại không gian sử dụng đất đến năm 2020 với mục tiêu bảo vệ 9.500 ha đất lúa trọng điểm, phát triển 1.380 ha bãi triều nuôi ngao và mở rộng thêm 200 ha rừng phòng hộ.
• Đóng góp giải pháp kết hợp hài hòa giữa quy hoạch không gian GIS từ trên xuống với sự tham gia của cộng đồng địa phương từ dưới lên.

Đóng góp chính của đề tài là mở ra hướng tiếp cận mới trong công tác quản lý tài nguyên đất đai gắn liền với chiến lược ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện. Kế hoạch hành động trong giai đoạn tiếp theo cần tập trung triển khai thí điểm mô hình lúa - thủy sản thích ứng mặn tại các xã duyên hải từ năm 2015 đến năm 2017, trước khi nhân rộng trên toàn tuyến ven biển tỉnh Thái Bình vào năm 2020. Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà khoa học cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ nhằm hoàn thiện thể chế và đưa sổ tay hướng dẫn lồng ghép này vào thực tiễn quy hoạch đất đai quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LỒNG GHÉP XÁC LẬP CÁC GIẢI PHÁP THÍCH ỨNG BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT CẤP HUYỆN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu quy hoạch lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu Thích ứng biến đổi khí hậu được Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC, 2007) đề cập tới như là “.hành động bảo vệ sinh kế và đời sống, duy trì sức khỏe cộng đồng, duy trì nền kinh tế và các nguồn lực, ngăn chặn suy thoái môi trường”.

Những năm gần đây, nhiều công trình nghiên cứu khoa học trên thế giới quan tâm tới vấn đề này, đặc biệt chú trọng tới lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu trong quy hoạch - một giải pháp định hướng không gian trong giảm thiểu tác hại của biến đổi khí hậu tới sản xuất, cơ sở hạ tầng,. Năm 2010, Kithiia và Dowling đã thực hiện một nghiên cứu quy hoạch đô thị lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu tại Kenya. Năm 2012, Ko và Chang nghiên cứu phát triển mô hình MOPSD lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu trong quy hoạch không gian phục vụ ra quyết định phát triển bền vững vùng ven biển. Năm 2013, Celliers và cộng sự đã nghiên cứu lồng ghép thích ứng biến đổi khí hậu trong kế hoạch quốc gia về phát triển vùng ven biển.

Năm 2014, Rivera và Wamsler đã nghiên cứu quy hoạch đô thị lồng ghép giảm thiểu rủi ro do thiên tai phục vụ ra chính sách và điều chỉnh quy hoạch tại Nicaragua. Tại Việt Nam, các hành động thích ứng được thực hiện với giải pháp về công nghệ, hành vi, quản lý, chính sách. Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu xác định: “. xây dựng cộng đồng ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu là vấn đề trọng tâm nhất”.

Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu cũng xác định một trong những nội dung quan trọng là “. xây dựng kế hoạch hành động có tính khả thi để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu cho từng giai đoạn ngắn hạn và dài hạn”. Trong chương trình, tăng cường vai trò chủ đạo của Nhà nước trong ứng phó với biến đổi khí hậu được đề cập tới trong nhiệm vụ 6, bao gồm: điều chỉnh, lồng ghép vấn đề biến đổi khí hậu vào các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; rà soát, điều chỉnh các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của các bộ, ngành, địa phương trên cơ sở khoa học, hiệu quả kinh tế và tính đến các yếu tố rủi ro, bất định của biến đổi khí hậu và nước biển dâng; lồng ghép vấn đề biến đổi khí hậu trong các quy hoạch, kế 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hoạch phát triển kinh tế xã hội vùng, địa phương; điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật thiết kế công trình, cơ sở hạ tầng dựa trên các kịch bản biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, do quy hoạch lồng ghép là một vấn đề còn rất mới mẻ ở Việt Nam, nên trong thực tiễn triển khai nghiên cứu, vẫn còn nhiều quan điểm chưa thống nhất.

Một số tài liệu xuất bản tại Việt Nam đã đề cập tới quy hoạch lồng ghép: lồng ghép các yếu tố môi trường và biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất (Trương Quang Học và cộng sự, 2009); lồng ghép giảm nhẹ rủi ro thiên tai vào kế hoạch phát triển kinh tế xã hội cấp tỉnh, các ngành tại tỉnh An Giang (Trung tâm ứng phó thiên tai Châu Á, 2010); lồng ghép giảm nhẹ rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu trong lập kế hoạch phát triển kinh tế xã hội cấp xã hàng năm tại tỉnh Quảng Trị và Nghệ An (OXFAM Hồng Kông, 2011); lồng ghép biến đổi khí hậu vào xây dựng, thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án, đề án phát triển ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn giai đoạn 2011-2015 (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, 2011), các vấn đề khoa học và thực tiễn trong định hướng sử dụng đất và quy hoạch sử dụng đất lồng ghép (Trường Đại học Thủy lợi), sự cần thiết đưa yếu tố môi trường vào quy trình quy hoạch sử dụng đất đai (Nguyễn Thị Vòng và cộng sự, 2010), đặc trưng của một số yếu tố bảo vệ môi trường trong định hướng quy hoạch sử dụng đất huyện Sóc Sơn (Vũ Sỹ Kiên và Nguyễn Thị Vòng, 2012). Các công trình nghiên cứu xác lập mô hình thích ứng biến đổi khí hậu Một hướng nghiên cứu được đề cập nhiều trong thời gian gần đây là xác lập và phát triển các mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu dựa trên hệ sinh thái (Ecosystem-based Adaptation - EbA). Hướng này tích hợp quá trình sử dụng đa dạng sinh học và các dịch vụ của hệ sinh thái thành một chiến lược tổng thể giúp cho người dân thích ứng với những tác động bất lợi của biến đổi khí hậu. Quá trình này bao gồm quản lý bền vững, bảo tồn và phục hồi các hệ sinh thái nhằm cung cấp đầy đủ dịch vụ giúp con người thích ứng tốt với những thay đổi khí hậu hiện thời và quá trình biến đổi khí hậu trong tương lai.

Các mô hình thích ứng dựa trên hệ sinh thái góp phần giảm thiểu tình trạng dễ bị tổn thương cũng như tăng khả năng phục hồi sau khi bị tác động bởi biến đổi khí hậu, nhưng vẫn đảm bảo cung cấp lợi ích cho xã hội và môi trường. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Dựa trên hệ sinh thái, tính thích ứng thường hiệu quả hơn phương thức vật lý kỹ thuật với giá thành thường thấp và tính thích ứng được duy trì lâu dài. Một số mô hình điển hình thích ứng với biến đổi khí hậu dựa trên hệ sinh thái trên thế giới đã được ứng dụng và thu được hiệu quả cao. Tengo và Belfrage (2004) đã nghiên cứu sự hình thành mạng lưới liên kết các hộ nông dân nhỏ tại Roslagen (Thụy Điển) nhằm duy trì sản xuất nông nghiệp theo mô hình trang trại thích ứng với thay đổi khí hậu tích hợp điều chỉnh hệ sinh thái nhằm đảm bảo tính đa dạng sinh học của khu vực.

Năm 2007, chương trình hành động Quốc gia thích ứng với Biến đổi Khí hậu của Ethiopia (NAPA) đã ứng dụng công cụ CRISTAL (Công cụ kiểm soát rủi ro, thích ứng và sinh kế dựa vào cộng đồng) nhằm đánh giá các tiêu chí đánh giá về khả năng nghèo đói và khí hậu của cộng đồng nhằm cải thiện và nâng cao hiệu lực của quản lý tài nguyên trong thực tiễn cũng như sử dụng hợp lý khu vực đất ngập nước. Năm 2008, trong chương trình nâng cao và đa dạng hóa tính bền vững, Cattermoul đã xây dựng những mô hình sinh kế giảm sự phụ thuộc vào nguồn tài nguyên trong thời kỳ ngắn hạn dựa trên nguyện vọng và năng lực của cộng đồng địa phương. Pérez (2010) đã xác lập mô hình thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào hệ sinh thái núi cao ở Columbia theo các tiêu chí: (i) Phục hồi hệ sinh thái núi cao dựa trên sự trợ giúp của địa phương, (ii) Tích hợp vào quy hoạch sử dụng đất nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và hướng tới duy trì cấu trúc, chức năng của hệ sinh thái, (iii) Cải thiện hoạt động sản xuất nông nghiệp nhằm giảm sự phụ thuộc và tính dễ tổn thương của hệ sinh thái thông qua hệ thống canh tác của nông dân địa phương, (iv) Đánh giá và mô hình hóa thông tin về khí tượng - thủy văn và môi trường nhằm theo dõi và quản lý tính thích ứng của biến đổi khí hậu. Chính quá trình xác lập mô hình phục hồi sinh thái núi cao cho khu vực dãy Andes đã tạo điều kiện cho sự hình thành Chính sách Quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu của Colombia cũng như tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tiếp cận với hệ thống cảnh báo sớm thiên tai tại khu vực.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về thích ứng với biến đổi khí hậu đã được ứng dụng phổ biến trong những năm gần đây. Khởi đầu là các thể chế chính sách của Nhà nước liên quan tới phát triển bền vững và biến đổi khí hậu. Năm 1998, Việt Nam tham gia ký Nghị định thư Kyoto và từ đó tới nay đã tổ chức kế hoạch thực hiện Nghị định thư Kyoto giai đoạn 2007-2010 (Quyết định số 47/2007/TTg của Thủ tướng Chính 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Việt Nam cũng đã Công bố Chiến lược Quốc gia về phòng chống, thích nghi và giảm nhẹ thiên tai đến năm 2020 (SRV, 2007).

Ngày 2/12/2008, Chính phủ đã công bố Chương trình mục tiêu Quốc gia ứng phó với Biến đổi khí hậu theo Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Từ đó cho tới nay, rất nhiều mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu đã được lựa chọn và áp dụng. Trong nông nghiệp, mô hình hệ thống thâm canh lúa cải tiến (System of Rice Intensification - SRI) thử nghiệm cho 6 tỉnh và thành phố là Hà Nội, Yên Bái, Phú Thọ, Thái Nguyên, Nghệ An và Hà Tĩnh đã cho thấy rất nhiều hiệu quả: (i) giải quyết tình trạng lạm dụng phân đạm làm giảm khả năng chống chịu của cây lúa, từ đó dễ bị sâu bệnh tấn công và ảnh hưởng tới chất lượng đất khi lượng phân dư thừa; (ii) sử dụng quá nhiều thuốc bảo vệ thực vật làm tăng khả năng kháng thuốc của sâu bệnh; (iii) đáp ứng được tình hình diễn biễn phức tạp của biến đổi khí hậu như các hiện tượng bão lũ, hạn hán xảy ra ngày càng thường xuyên với cường độ lớn, gây ra nhiều thiệt hại cho mùa màng; (iv) giải quyết vấn đề khan hiếm nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất. Tuy nhiên, mâu thuẫn giữa việc triển khai cùng lúc nhiều kỹ thuật khác nhau tại cùng thời điểm cũng như chưa có chiến lược cải tạo đất cụ thể khiến cho phương pháp vẫn chưa chứng minh được tính hiệu quả của dự án.

Một dạng mô hình truyền thống và phổ biến ở vùng nông thôn Việt Nam là mô hình Vườn - Ao - Chuồng (VAC) cũng được đánh giá là có khả năng thích ứng tốt với biến đổi khí hậu. Mô hình này được coi là một mô hình kinh tế sinh thái có tính ưu việt về khả năng tự cung tự cấp hiệu quả, khả năng chống chịu và phục hồi nhanh trước những tác động của biến đổi khí hậu. Mô hình VAC được Hội Người Làm Vườn Việt Nam khởi xướng từ những năm 1986 và cho đến nay vẫn đang được nhiều tổ chức, cá nhân áp dụng.