Luận văn thạc sĩ: Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học khu bảo tồn biển đảo cù lao chàm, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Chu Anh Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Uông Đình Khanh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu, Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Khu Bảo Tồn Biển Đảo Cù Lao Chàm
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 0.5. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.1.1. Các nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Các nghiên cứu ở Khu bảo tổn biển Cù Lao Chàm
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN CHO BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.2.1. Bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.2.2. Nghiên cứu điều kiện địa lý phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.3.1. Phương châm bảo tồn cho phát triển và phát triển cho bảo tồn
• 1.3.2. Bảo tồn để phát triển
• 1.3.3. Phát triển để bảo tồn
• 1.4. QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI KHU BẢO TỒN BIỂN CÙ LAO CHÀM
• 2.1. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH CỦA KHU BTB CÙ LAO CHÀM
• 2.1.1. Xây dựng, thực hiện Dự án Khu BTB Cù Lao Chàm (2003 – 2006)
• 2.1.2. Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm (2006 – 2009)
• 2.1.3. Khu BTB Cù Lao Chàm – Vùng lõi của Khu DTSQTG Cù Lao Chàm – Hội An (từ năm 2009 đến nay)
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU BẢO TỒN BIỂN ĐẢO CÙ LAO CHÀM
• 2.2.1. Vị trí địa lý
• 2.2.2. Đặc điểm địa chất
• 2.2.3. Đặc điểm địa hình - địa mạo
• 2.2.4. Đặc điểm thủy, hải văn, nước dưới đất
• 2.2.5. Đặc điểm thổ nhưỡng
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA KHU BẢO TỒN BIỂN ĐẢO CÙ LAO CHÀM
• 2.3.1. Hành chính, dân số, dân tộc và lao động
• 2.3.2. Hiện trạng các ngành kinh tế
• 2.3.3. Hiện trạng văn hóa, xã hội và cơ sở hạ tầng
• 3. CHƯƠNG 3: ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC Ở KHU BẢO TỒN BIỂN ĐẢO CÙ LAO CHÀM
• 3.1. ĐA DẠNG SINH HỌC KHU BẢO TỒN BIỂN ĐẢO CÙ LAO CHÀM
• 3.1.1. Hệ sinh thái rừng thường xanh Cù Lao Chàm
• 3.1.2. Hệ sinh thái vùng triều, bờ đá
• 3.1.3. Hệ sinh thái rạn san hô
• 3.1.4. Hệ sinh thái cỏ biển
• 3.1.5. Hệ sinh thái rong biển
• 3.2. HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ, KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN GÂY SUY THOÁI ĐA DẠNG SINH HỌC Ở KHU BẢO TỒN BIỂN CÙ LAO CHÀM
• 3.2.1. Thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên ĐDSH
• 3.2.2. Công tác quản lý bảo tồn tài nguyên đa dạng sinh học
• 3.2.3. Các dạng tài nguyên đa dạng sinh học có nguy cơ suy thoái
• 3.2.4. Nguyên nhân gây suy thoái tài nguyên ĐDSH
• 3.2.5. Tác động qua lại giữa bảo tồn đa dạng sinh học và hoạt động phát triển kinh tế, sinh kế của người dân
• 3.3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC VÀ HƯỚNG TỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 3.3.1. Cơ sở và nguyên tắc bảo tồn
• 3.3.2. Một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.3.2.1. Giải pháp liên quan đến công tác quản lý
• 3.3.2.2. Giải pháp liên quan đến nâng cao nhận thức
• 3.3.2.3. Giải pháp liên quan đến phát triển nguồn nhân lực
• 3.3.2.4. Giải pháp liên quan đến khoa học, công nghệ thông tin
• 3.3.2.5. Giải pháp liên quan đến hợp tác trong nước và quốc tế
• 3.3.2.6. Giải pháp liên quan đến các mô hình phát triển sinh kế cho người dân
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Cù Lao Chàm

Khu bảo tồn biển đảo Cù Lao Chàm là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo vệ các loài sinh vật mà còn góp phần vào phát triển bền vững kinh tế - xã hội. Để thực hiện điều này, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Đa Dạng Sinh Học Tại Cù Lao Chàm

Đa dạng sinh học tại Cù Lao Chàm không chỉ bao gồm các loài động thực vật mà còn là hệ sinh thái phong phú. Việc bảo tồn đa dạng sinh học giúp duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống cho các loài sinh vật quý hiếm.

1.2. Các Thách Thức Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Khu vực Cù Lao Chàm đang phải đối mặt với nhiều thách thức như khai thác tài nguyên quá mức, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài sinh vật và hệ sinh thái tại đây.

II. Phương Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Biển Đảo Cù Lao Chàm

Để bảo tồn đa dạng sinh học tại Cù Lao Chàm, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ tập trung vào bảo vệ các loài mà còn hướng tới phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương.

2.1. Giải Pháp Quản Lý Tài Nguyên Bền Vững

Quản lý tài nguyên bền vững là một trong những giải pháp quan trọng. Cần có các quy định rõ ràng về khai thác tài nguyên, đồng thời khuyến khích các hoạt động bảo tồn và phát triển sinh kế cho người dân.

2.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của tài nguyên thiên nhiên và cách bảo vệ chúng.

2.3. Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Hợp tác quốc tế có thể mang lại nhiều lợi ích cho công tác bảo tồn. Việc chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực từ các tổ chức quốc tế sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn tại Cù Lao Chàm.

III. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Các Giải Pháp Bảo Tồn Tại Cù Lao Chàm

Các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là lý thuyết mà cần được áp dụng thực tiễn. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ mang lại nhiều lợi ích cho cả môi trường và cộng đồng.

3.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đa Dạng Sinh Học

Nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Cù Lao Chàm đã giúp phục hồi nhiều loài sinh vật quý hiếm. Các hệ sinh thái cũng được duy trì và phát triển tốt hơn.

3.2. Tác Động Tích Cực Đến Kinh Tế Địa Phương

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng thông qua du lịch sinh thái và các hoạt động liên quan.

IV. Kết Luận Về Tương Lai Của Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Cù Lao Chàm

Tương lai của bảo tồn đa dạng sinh học tại Cù Lao Chàm phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các bên liên quan. Cần có những chính sách và hành động cụ thể để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này.

4.1. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Các chính sách cần hỗ trợ cho cả hai mục tiêu này.

4.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan

Hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng. Sự tham gia của tất cả các bên sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần đảo Cù Lao Chàm gồm 8 hòn đảo với tổng diện tích tự nhiên nổi khoảng 15 km2, giữ vị trí trung tâm thuộc vùng lõi của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An được UNESCO công nhận vào năm 2009 với tổng diện tích 33.146 ha (trong đó vùng lõi chiếm 11.560 ha). Vùng biển nơi đây sở hữu nguồn tài nguyên sinh vật phong phú bậc nhất miền Trung với 947 loài sinh vật biển, bao gồm 178 loài cá rạn san hô, 134 loài san hô cứng và 122 loài rong biển phân bố trong các hệ sinh thái đặc trưng như rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng tự nhiên thường xanh. Tuy nhiên, trước sức ép từ hoạt động phát triển kinh tế biển và sự gia tăng nhanh chóng của lượng khách du lịch trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2018, các hệ sinh thái nhạy cảm tại xã đảo Tân Hiệp đang đối mặt với nguy cơ suy thoái cục bộ nghiêm trọng. Vấn đề khai thác hải sản quá mức cùng sự gia tăng rác thải và hoạt động xây dựng cơ sở hạ tầng đã tạo nên mâu thuẫn gay gắt giữa bảo tồn thiên nhiên và nhu cầu sinh kế của người dân.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường của tác giả Chu Anh Dũng với đề tài "Nghiên cứu, đề xuất giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học Khu bảo tồn biển đảo Cù Lao Chàm" được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở khoa học toàn diện về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên sinh thái. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá thực trạng công tác quản lý, lượng hóa tác động của các hoạt động sinh kế, xác định các dạng tài nguyên có nguy cơ suy thoái và đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn đồng bộ gắn với phát triển sinh kế bền vững. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý cân bằng bài toán bảo tồn nguyên vị với tăng trưởng kinh tế, đồng thời xác lập các chỉ số định lượng phục vụ chiến lược phát triển bền vững đến năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của 2 lý thuyết nền tảng trong quản lý môi trường hiện đại. Thứ nhất là Lý thuyết Tiếp cận hệ sinh thái theo khuôn khổ Công ước Đa dạng sinh học năm 1992, xem xét khu bảo tồn như một thể tổng hợp tự nhiên hoàn chỉnh có mối tương tác hữu cơ giữa điều kiện địa mạo, khí hậu, chế độ thủy hải văn với quần xã sinh vật và hoạt động nhân sinh. Thứ hai là Lý thuyết Phát triển bền vững thông qua quan điểm tương hỗ "bảo tồn để phát triển và phát triển để bảo tồn", gắn chặt với các Mục tiêu Đa dạng sinh học Aichi giai đoạn 2011-2020 về việc chung sống hài hòa với thiên nhiên.

Khung phân tích của đề tài làm sáng tỏ 4 khái niệm cốt lõi: đa dạng sinh học ở 3 cấp độ (đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái); bảo tồn nguyên vị nhằm duy trì cấu trúc sinh cảnh trong điều kiện tự nhiên; bảo tồn chuyển vị thông qua hệ thống vườn ươm giống và vùng nhân nuôi phục hồi; cùng mô hình đồng quản lý tài nguyên biển với cơ chế phân chia quyền hạn, trách nhiệm và lợi ích kinh tế công bằng giữa Nhà nước và cộng đồng địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê thành phố Hội An và Ủy ban nhân dân xã Tân Hiệp giai đoạn 2016-2018, đồng thời kế thừa kết quả từ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Quốc gia mã số ĐTĐL.XH-02/16. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 2 đợt khảo sát thực địa chuyên sâu vào các năm 2017 và 2018 tại 4 thôn trên đảo gồm Bãi Làng, Bãi Hương, Bãi Ông và Thôn Cấm.

Tác giả vận dụng phương pháp phân tích hệ thống - tổng hợp địa lý, thống kê sinh học và đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của cộng đồng (PRA). Cỡ mẫu điều tra thực địa được xác định gồm 150 hộ gia đình sinh sống trên đảo và 30 cán bộ quản lý, nhà khoa học tại Ban quản lý Khu bảo tồn biển cùng chính quyền địa phương. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng theo cơ cấu nghề nghiệp chính: nhóm khai thác thủy sản chiếm 45% mẫu, nhóm kinh doanh dịch vụ du lịch chiếm 35% mẫu và nhóm ngành nghề khác chiếm 20% mẫu. Phương pháp này được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao, phản ánh chính xác tác động qua lại giữa từng loại hình sinh kế đến tài nguyên thiên nhiên và đánh giá khách quan mức độ nhận thức của người dân địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác lập 4 phát hiện quan trọng về hiện trạng sinh thái và quản lý tại Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm:

Thứ nhất, tính đa dạng sinh học biển đạt mức độ phong phú cao với 947 loài sinh vật biển, gồm 178 loài cá rạn san hô thuộc 80 giống và 32 họ, 134 loài san hô cứng thuộc 40 giống, cùng các loài thực vật di sản quý hiếm như cây Ngô đồng đỏ và cây Đa hơn 600 năm tuổi. Tuy nhiên, mật độ quần thể tự nhiên của các loài thủy sản có giá trị kinh tế cao như tôm hùm bông, hải sâm và ốc vú nàng đã suy giảm từ 30% đến 50% so với giai đoạn trước năm 2010 do áp lực đánh bắt thương mại.

Thứ hai, thử nghiệm phục hồi rạn san hô cứng đạt hiệu quả sinh học vượt bậc. Hoạt động di dời và cố định 5.005 mảnh tập đoàn san hô tại Bãi Bấc (diện tích 2.000 m2) cùng 2 vườn ươm tại Rạn Mè (300 m2) và Hòn Tai (400 m2) ghi nhận tỷ lệ sống trung bình đạt 78,30%, tốc độ sinh trưởng nhánh đạt 2,11 mm/tháng. Sau 17 tháng triển khai, độ phủ san hô cứng tại Bãi Bấc và Bãi Hương đều gia tăng 4%, mật độ tập đoàn san hô kích thước nhỏ tăng tương ứng 1,6 lần tại Bãi Bấc và 1,2 lần tại Bãi Hương.

Thứ ba, trữ lượng tài nguyên nước ngọt tự nhiên trên đảo rất hạn chế. Khả năng khai thác an toàn từ tầng chứa nước lỗ hổng Đệ tứ và tầng khe nứt granit chỉ đạt tối đa khoảng 500 m3/ngày, chỉ đáp ứng đủ nhu cầu sinh hoạt cho 4.000 đến 5.000 người/ngày. Vào mùa khô, 4 con suối chính (suối Tình, suối Bìm, suối Ông Thơ, suối Bãi Hương) đều cạn kiệt, khiến việc đón tiếp lượng khách du lịch vượt quá 1.500 người/ngày tạo ra áp lực quá tải nghiêm trọng cho hệ thống môi trường.

Thứ tư, cơ cấu sinh kế có sự chuyển dịch tích cực từ ngư nghiệp thuần túy sang dịch vụ du lịch sinh thái. Mô hình dán nhãn sinh thái đối với sản phẩm Cua đá Cù Lao Chàm đã giúp kiểm soát chặt chẽ sản lượng khai thác, bảo vệ 100% cá thể mang trứng, đồng thời nâng giá trị thương phẩm lên hơn 40% so với trước đây.

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm cục bộ của một số sinh cảnh rạn san hô xuất phát từ 2 nguyên nhân chủ yếu: áp lực hoạt động du lịch lặn ngắm thiếu kiểm soát và tác động của thời tiết cực đoan khi bão lũ làm nước ngọt từ cửa sông Thu Bồn đổ ra biển, hạ thấp độ mặn đột ngột tại khu vực Bãi Hương. So sánh với các mô hình quốc tế như Vườn Quốc gia Halla (Jeju, Hàn Quốc) hay Vườn Quốc gia Yakushima (Nhật Bản), Cù Lao Chàm có nét tương đồng về mâu thuẫn giữa du lịch và bảo tồn, nhưng nổi trội hơn nhờ áp dụng thành công cơ chế đồng quản lý dựa vào cộng đồng dân cư bản địa.

Trong nghiên cứu, các chuỗi số liệu về biến động du khách giai đoạn 2005-2017 và độ che phủ rạn san hô được trực quan hóa thông qua biểu đồ đường kết hợp bảng phân tích ma trận SWOT về sinh kế. Cách thể hiện này làm rõ mối tương quan nghịch giữa tốc độ tăng trưởng du khách với sự suy giảm mật độ sinh vật đáy tại các vùng triều nông. Bản đồ phân vùng chức năng tỷ lệ 1:25.000 là công cụ then chốt chứng minh việc phân định rõ ranh giới vùng bảo vệ nghiêm ngặt đã ngăn chặn hiệu quả hoạt động thả neo tàu thuyền bừa bãi tại vùng lõi 11.560 ha.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển sinh kế bền vững:

Thứ nhất, kiểm soát sức tải môi trường và quản lý dòng khách du lịch. Ủy ban nhân dân thành phố Hội An và Ban quản lý Khu bảo tồn biển cần khống chế lượng du khách tối đa từ 1.000 đến 1.500 lượt người/ngày trong giai đoạn 2020-2025. Triển khai hệ thống bán vé điện tử phân luồng khách tự động và lắp đặt 100% phao neo cố định (khoảng 20 phao) tại các điểm lặn ngắm san hô Bãi Bắc và Bãi Hương nhằm chấm dứt hoàn toàn tình trạng thả neo phá hủy rạn san hô.

Thứ hai, mở rộng quy mô phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ nguồn giống thủy sản. Ban quản lý Khu bảo tồn biển chủ trì phối hợp với các viện nghiên cứu tiến hành cấy ghép thêm 10.000 tập đoàn san hô trên diện tích 5.000 m2 rạn bị thoái hóa đến năm 2025, phấn đấu nâng độ phủ san hô cứng tổng thể thêm 5% đến 7%. Đồng thời, ban hành lệnh cấm đánh bắt theo mùa từ tháng 3 đến tháng 7 hàng năm tại các bãi đẻ tôm hùm và vùng phân bố tự nhiên của cua đá.

Thứ ba, hoàn thiện chuỗi giá trị và nhân rộng mô hình sinh kế xanh. Chi cục Thủy sản tỉnh Quảng Nam cùng Ủy ban nhân dân xã Tân Hiệp duy trì 100% việc dán nhãn sinh thái cho cua đá và hải sản chế biến, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho 50 hộ ngư dân đánh bắt ven bờ sang mô hình homestay sinh thái và nuôi trồng rong biển chất lượng cao trước năm 2024.

Thứ tư, nâng cấp công nghệ giám sát và nâng cao năng lực thực thi pháp luật. Đồn Biên phòng 276 phối hợp lực lượng tuần tra bảo tồn tổ chức định kỳ 12 đợt tuần tra liên ngành mỗi tháng trên vùng lõi 11.560 ha. Ứng dụng hệ thống camera thông minh quan sát các bãi rạn và đẩy mạnh truyền thông cộng đồng đạt độ phủ trên 90% số hộ dân trên đảo đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các cơ quan hoạch định chính sách tại Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Nam, Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm và các khu bảo tồn biển trên phạm vi cả nước. Luận văn cung cấp khung lý luận, quy chế phân vùng chức năng 3 cấp và phương thức thực thi cơ chế đồng quản lý tài nguyên biển đảo hiệu quả.

Thứ hai, đội ngũ giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên, Khoa học Môi trường, Sinh học biển và Địa lý sinh thái. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị với hệ thống cơ sở dữ liệu 947 loài sinh vật, phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) và quy trình thực nghiệm phục hồi san hô đạt tỷ lệ sống 78,30%.

Thứ ba, các doanh nghiệp lữ hành và đơn vị kinh doanh dịch vụ du lịch sinh thái. Tài liệu cung cấp luận cứ khoa học về giới hạn sức tải 1.500 khách/ngày, giúp doanh nghiệp xây dựng các sản phẩm du lịch có trách nhiệm, tour lặn biển và trải nghiệm sinh thái bảo đảm không xâm hại cảnh quan tự nhiên.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và các quỹ tài trợ quốc tế như IUCN, WWF hay DANIDA. Công trình cung cấp một case study thành công điển hình tại Việt Nam về mô hình chia sẻ lợi ích, gắn kết bảo tồn nguyên vị với xóa đói giảm nghèo cho hơn 150 hộ dân sinh sống tại vùng đệm và vùng lõi.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình đồng quản lý tại Cù Lao Chàm mang lại ưu thế vượt trội nào so với các khu vực khác? Mô hình khẳng định vai trò chủ thể của người dân địa phương thông qua Tổ đồng quản lý Cua đá và bảo vệ rạn san hô Bãi Hương. Cộng đồng tự nguyện bảo vệ nguồn lợi, kiểm soát kích thước đánh bắt và hưởng lợi trực tiếp từ du lịch sinh thái, giúp giảm hơn 40% các vụ vi phạm khai thác trái phép.

Vì sao cần giới hạn lượng khách du lịch ở ngưỡng 1.000 đến 1.500 người mỗi ngày? Trữ lượng khai thác nước ngầm bền vững trên đảo chỉ đạt 500 m3/ngày, đáp ứng sinh hoạt cho 4.000 đến 5.000 người dân. Giới hạn 1.500 khách/ngày vào mùa khô giúp ngăn chặn nguy cơ cạn kiệt 4 con suối chính và giảm thiểu nước thải xả thẳng ra các rạn san hô ven bờ.

Hiệu quả phục hồi nhân tạo rạn san hô tại Cù Lao Chàm được chứng minh ra sao? Nghiên cứu thực nghiệm trên 5.005 tập đoàn san hô cấy ghép tại Bãi Bấc và 2 vườn ươm ghi nhận tỷ lệ sống trung bình đạt 78,30%, tốc độ sinh trưởng nhánh 2,11 mm/tháng. Sau 17 tháng, độ phủ san hô cứng tăng 4% và mật độ tập đoàn san hô con gia tăng 1,6 lần.

Biến đổi khí hậu gây tác động tiêu cực gì đến hệ sinh thái biển đảo Cù Lao Chàm? Mưa lũ cực đoan làm gia tăng dòng chảy nước ngọt và bùn cát từ cửa sông Thu Bồn đổ ra biển, gây sụt giảm độ mặn đột ngột tại Bãi Hương. Hiện tượng này làm san hô bị sốc môi trường, dẫn tới hiện tượng tẩy trắng cục bộ và giảm mật độ ấu trùng thủy sản.

Người dân xã đảo Tân Hiệp được hỗ trợ chuyển đổi sinh kế theo những hình thức nào? Cộng đồng được hỗ trợ chuyển đổi từ khai thác hải sản tự nhiên sang dịch vụ du lịch cộng đồng, homestay và ẩm thực dán nhãn sinh thái. Nhờ đó, thu nhập bình quân của các hộ tham gia mô hình tăng từ 20% đến 35%, đồng thời giảm áp lực khai thác lên vùng lõi.

Kết luận

Luận văn thạc sĩ của tác giả Chu Anh Dũng đã giải quyết thành công bài toán hài hòa giữa bảo tồn sinh thái và phát triển kinh tế biển đảo qua 5 đóng góp nổi bật:

• Hệ thống hóa danh mục 947 loài sinh vật biển và xác lập hiện trạng phong phú của các hệ sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển quanh 8 hòn đảo.
• Đánh giá thực nghiệm quy trình phục hồi 5.005 tập đoàn san hô cứng đạt tỷ lệ sống 78,30% và tốc độ tăng trưởng 2,11 mm/tháng.
• Xác định ngưỡng sức tải nước ngầm an toàn 500 m3/ngày, làm cơ sở khoa học để thiết lập hạn mức 1.000 đến 1.500 khách du lịch/ngày.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của mô hình đồng quản lý và nhãn sinh thái Cua đá trong việc nâng cao thu nhập cho cộng đồng xã Tân Hiệp.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp tích hợp từ quản trị, phục hồi sinh thái đến ứng dụng công nghệ định hướng đến năm 2030.

Trong giai đoạn 2025-2030, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng thể chế hóa các đề xuất, mở rộng mạng lưới quan trắc thông minh để bảo vệ toàn vẹn tài nguyên. Hãy tham khảo và áp dụng ngay các luận cứ khoa học từ luận văn để xây dựng chiến lược phát triển bền vững cho vùng biển đảo Cù Lao Chàm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC Ngày nay vấn đề nghiên cứu và bảo tồn ĐDSH được cả thế giới quan tâm, nhất là sau khi Công ước ĐDSH đã được phê duyệt tại Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới ở Rio de Janeiro năm 1992. Thuật ngữ ĐDSH được dùng lần đầu tiên vào năm 1988 (Wilson, 1988) và sau khi Công ước ĐDSH được ký kết (1993), đã được dùng phổ biến trên các diễn đàn Quốc tế.1 Các nghiên cứu ngoài nước Trên thế giới, các khu bảo tồn biển đã xuất hiện từ lâu. Năm 1913, Khu bảo tồn biển đầu tiên được thành lập tại Công viên quốc gia Cabrillo, California và đến cuối năm 2013, Hoa Kỳ đã có hơn 1.700 khu bảo tồn biển [23].

Theo World Wide Fund For Nature (WWF), tính đến 2015 đã có 4% diện tích biển được bảo tồn [30]. Trong hệ thống các khu BTB trên thế giới có rất nhiều khu BTB thuộc vùng lõi của khu DTSQTG với những đặc thù sinh thái khá tương đồng với khu BTB Cù Lao Chàm, trong đó một số khu BTB đã nghiên cứu và áp dụng tương đối thành công các mô hình bảo tồn ĐDSH gắn với phát triển kinh tế xã hội với mục tiêu phát triển bền vững Điển hình là Vườn Quốc gia Halla (thuộc vùng lõi của khu DSTQ đảo Jeju – Hàn Quốc, nằm ở phần phía nam của bán đảo Triều Tiên với một ngọn núi lửa có độ cao 1.950 mét so với mực nước biển) có hai dòng sông bao bọc xung quanh và ba hòn đảo nhỏ. Sự đa dạng của các hệ sinh thái được trong khu vực bao gồm các khu rừng lá kim, rừng lá rụng ôn đới, rừng thường xanh ôn đới và đồng cỏ ôn đới. Ba hòn đảo nhỏ không người ở có tầm quan trọng trong bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học rừng và hệ thống các rạn san hô.

Với sự đa dạng sinh học cao, địa hình núi lửa độc đáo và nền văn hóa đặc sắc của đảo Jeju đã thu hút nhiều khách du lịch. Phát triển du lịch bền vững kết hợp bảo tồn các giá trị TNTN đã được chính phủ Hàn Quốc và chính quyền đảo Jeju hết sức quan tâm. Mô hình được chính quyền nơi đây nghiên cứu và áp dụng là phát triển du lịch sinh thái và kinh tế sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học, cụ thể: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Khu vực vùng lõi: là nơi được phép diễn ra các hoat động tham quan và đi bộ vào Vườn quốc gia Halla, bên cạnh đó là những hoạt động liên quan đến giám sát và nghiên cứu, và 1 số khu vực cho phép là nơi trồng nấm hương (Lentinus edodes) cho người dân địa. Trong khu vực ba hòn đảo không có người ở được cho phép diễn ra các hoạt động câu cá và vùng thung lũng dọc hai con sông thường được diễn ra các hoạt động tham quan cắm trại mùa hè.

- Vùng đệm: trồng nấm hương, trồng rừng và bảo vệ rừng, câu cá, ngắm cảnh, các hoạt động giám sát và nghiên cứu, các hoạt động du lịch tàu được cho phép trên vùng biển quanh ba đảo nhỏ, nơi đây được thiết kế thành công viên biển dành cho du lịch. - Vùng chuyển tiếp: Các loại đất trong vùng chuyển tiếp chủ yếu là những đồng cỏ, rừng, đất canh tác nông nghiệp, các trang trại chăn nuôi, vườn cây ăn trái và các nhà kính, các cơ sở du lịch liên quan như sân golf và các khóa học cưỡi ngựa, và khu vực chủ yếu tập trung dân cư sinh sống. Những hoạt động bảo tồn kết hợp phát triển kinh tế sinh thái, kinh tế bền vững nơi đây đã gặt hái được nhiều thành công đáng kể, đưa đảo Jeju trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn, tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân và nguồn thu ngân sách cho chính quyền địa phương đồng thời vẫn gìn giữ được các giá trị to lớn mà thiên nhiên ban tặng cho vùng đất này. Công viên Quốc gia Yakushima (thuộc vùng lõi của khu DTSQ đảo Yakushima – Nhật Bản nằm ở tỉnh Kagoshima, Kyushu ở phía nam của Nhật Bản).

Khu vực có các HST rừng nguyên sinh nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới, rừng lá kim thường xanh với cây tuyết tùng Nhật Bản đặc thù (Cryptomeria japonica) - một số trong số đó có tuổi đời lên đến hơn 1.000 năm, đồng cỏ, HST ven biển với giá trị ĐDSH cao với nhiều loài sinh vật đặc trưng quý hiếm. Dân số trên đảo vào khoảng 14.000 người sinh sống bằng du lịch, nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và các ngành công nghiệp khác. Cộng đồng dân cư trên đảo có một nền văn hóa truyền thống độc đáo có mối quan hệ gần gũi với thiên nhiên, đặc biệt chặt chẽ với loài hươu (Cervus nippon) – loài động vật đặc trưng và chiếm số lượng rất lớn trên đảo, rùa biển (Caretta) và cá thu (Scomberomorus niphonius). Cùng với nhiều lợi thế về nguồn TNTN và TNNV phong phú, đa dạng và độc đáo, Yakushima cũng từng phải đối mặt với rất nhiều thách thức trong công tác bảo tồn ĐDSH trong bối cảnh phát triển kinh tế.

Khi đảo Yakushima được công nhận là khu DTSQ và được thế giới 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] biết đến nhiều hơn thì lượng khách du lịch đến tham quan đảo cũng tăng dần hàng năm, lúc này lại gây ra nhiều áp lực lên các nguồn TNTN khi du khách hầu như chỉ tập trung vào những nơi cụ thể gây quá tải và ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường tự nhiên những nơi này (như Jomon Sugi). Bên cạnh đó việc bảo vệ nghiêm ngặt loài hươu (không có kẻ thù tự nhiên trên đảo) cũng gây nên sự gia tăng số lượng đàn hươu quá mức, ảnh hưởng đến mùa màng của người dân và gây hư hại nặng nề thảm thực vật tự nhiên. Do vậy chính quyền Yakushima đã nghiên cứu và áp dụng các kế hoạch tích hợp giữa khoa học kỹ thuật, quản lý và quy hoạch để tăng cường phát triển nền kinh tế địa phương dựa vào việc sử dụng bền vững nguồn TNTN, bảo tồn ĐDSH bằng cách tăng cường du lịch sinh thái kết hợp với du lịch văn hóa. Khái niệm “Làng văn hóa môi trường Yakushima” được đề ra với việc nhấn mạnh mối quan hệ lịch sử giữa thiên nhiên hùng vĩ nơi đây với nền văn hóa truyền thống đặc trưng.

Khái niệm này chia đảo Yakushima thành 3 khu vực dựa trên quan điểm của người dân về thiên nhiên từng khu vực và mỗi khu vực có chính sách bảo tồn và sử dụng bền vững riêng: - Khu vực bảo vệ: là vùng lõi của đảo Yakushima, nơi đây ngoài là khu di sản thế giới thì còn là không gian cho tín ngưỡng của người dân. Khu vực này là nơi tôn trọng các mối quan hệ lịch sử giữa con người và thiên nhiên, cấm các tác động của con người và kiểm soát lượng du khách chặt chẽ. - Khu vực sử dụng bền vững: tiếp giáp và bao bọc xung quanh vùng lõi, là nơi có các HST được bảo tồn, các hoạt động của còn người có giới hạn, được đầu tư để phát triển du lịch sinh thái thân thiện với thiên nhiên, là nơi phát triển ngành lâm nghiệp bền vững với các loài cây bản địa. - Khu dân sinh và văn hóa: bao bọc phía ngoài cùng của đảo, là nơi thúc đẩy một nền văn hóa phong phú và người dân sống hài hòa với thiên nhiên, nơi xây dựng các cơ sở du lịch theo hướng phân tán sự tập trung của khách du lịch ra xung quanh đảo.2 Các nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, vấn đề nghiên cứu khai thác, sử dụng TNTN và Bảo tồn đa dạng sinh học đã được quan tâm khá sớm, đặc biệt sau khi Đất nước hoàn toàn thống nhất (năm 1975), khi tiếp thu kinh nghiệm từ các nước trên thế giới, Việt Nam đã có được những thành quả đáng kể các về mặt lý luận khoa học và xây dựng các kế hoạch, chiến lược bảo tồn ĐDSH.

Đối với khu vực biển và ven bờ, hải đảo 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đã có những nghiên cứu cơ bản như điều tra tổng hợp, điều tra cơ bản tài nguyên như: Chương trình KH&CN phục vụ quản lý biển, hải đảo và phát triển kinh tế biển (KC.09/11-15); Chương trình KH&CN phục vụ bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai (KC.08); các đề tài/nhiệm vụ KH&CN độc lập cấp Nhà nước; Chương trình điều tra tổng hợp hệ thống đảo ven bờ phục vụ phát triển KT-XH và di dân ra đảo; các công trình cấp nhà nước về đánh giá điều kiện tài nguyên sinh vật và HST, nguồn lợi thủy sản; các công trình về động lực bờ và quá trình bồi tụ xói lở; công trình đánh giá điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, KT-XH hệ thống đảo ven bờ Việt Nam trong chiến lước phát triển kinh tế biển; Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020; hay Chương trình 47: Đề án tổng thể về điều tra cơ bản và quản lý tài nguyên - môi trường biển đến năm 2010, tầm nhìn đến năm 2020 (Quyết định số 47/2006/QĐ-TTg ngày 01/03/2006), trong đó có dự án thành phần "Điều tra tổng thể ĐDSH và nguồn lợi thủy hải sản vùng biển Việt Nam; Quy hoạch và xây dựng hệ thống các khu bảo tồn biển phục vụ phát triển bền vững" giao cho Bộ NN&PTNT thực hiện [8]. Hợp phần "Sinh kế bền vững bên trong và xung quanh các khu bảo tồn biển" thuộc Chương trình hợp tác phát triển Việt Nam - Đan Mạch trong lĩnh vực môi trường do Bộ NN&PTNT chủ trì thực hiện từ năm 2005 - 2011 và thí điểm cho 3 khu bảo tồn biển: Cù Lao Chàm (Quảng Nam), Hòn Mun (Khánh Hòa), Phú Quốc (Kiên Giang). Mục tiêu phát triển của hợp phần nhằm khôi phục và bảo vệ các sinh cảnh quan trọng và ĐDSH ở vùng biển và ven biển mà không làm ảnh hưởng đến nhu cầu sinh kế của người nghèo và các cộng đồng dễ bị tổn thương ở xung quanh. Nguyễn Thùy Dương (2009) [12] đã nghiên cứu “Sự biến động cảnh quan và ĐDSH đất ngập nước ven biển tỉnh Thái Bình” phục vụ định hướng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững.

Đề tài đặt mục tiêu (i) nghiên cứu cấu trúc và xu hướng biến động của các loại cảnh quan; (ii) nghiên cứu hiện trạng đa dạng sinh học và biến động các hệ sinh thái; (iii) định hướng quy hoạch sử dụng vùng cho phát triển bền vững.