Luận văn thạc sĩ hus đánh giá thực trạng hoang mạc hóa và đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý đất nông nghiệp vùng ven biển huyện thạch hà tỉnh hà tĩnh

Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng hoang mạc hóa và đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý đất nông nghiệp tại huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Đông
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Thực Trạng Hoang Mạc Hóa và Đề Xuất Giải Pháp Sử Dụng Hợp Lý Đất Nông Nghiệp Vùng Ven Biển Huyện Thạch Hà, Tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ HẠN HÁN VÀ HOANG MẠC HÓA TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 1.1.1. Khái quát về hạn hán và hoang mạc hóa
• 1.1.2. Hạn hán và Hoang mạc hóa trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.3. Hạn hán và hoang mạc hóa trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ ĐẤT VEN BIỂN VÀ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.2.1. Đất ven biển
• 1.2.2. Sản xuất nông nghiệp
• 1.3. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Những nghiên cứu trên Thế giới
• 1.3.2. Những nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.4. ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.4.1.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 1.4.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.4.1.3. Phạm vi thời gian
• 1.4.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.2.1. Cách tiếp cận
• 1.4.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ĐẤT VEN BIỂN HUYỆN THẠCH HÀ
• 2.2. ĐÁNH GIÁ TÌNH TRẠNG HOANG MẠC HÓA ĐẤT VEN BIỂN HUYỆN THẠCH HÀ
• 2.2.1. Về chế độ khí hậu – Thủy văn
• 2.2.2. Về địa chất, địa hình, thổ nhưỡng
• 2.2.3. Về thảm thực vật
• 2.3. TÁC ĐỘNG CỦA HOANG MẠC HÓA TỚI HOẠT ĐỘNG SX VÀ ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÙNG VEN BIỂN HUYỆN THẠCH HÀ
• 2.3.1. Hoạt động Sản xuất nông nghiệp tại Thạch Hà
• 2.3.2. Tác động của hạn hán và hoang mạc hóa tới sản xuất nông nghiệp
• 2.4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP SỬ DỤNG HỢP LÝ ĐẤT NÔNG NGHIỆP VEN BIỂN HUYỆN THẠCH HÀ
• 2.4.1. Định hướng sử dụng đất cho từng loại đất trên vùng nghiên cứu
• 2.4.2. Giải pháp kỹ thuật canh tác, cây trồng
• 2.4.3. Giải pháp thuỷ lợi tạo ẩm và giữ ẩm cho đất cát ven biển
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA HỌC VIÊN LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU – HÌNH VẼ
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hoang Mạc Hóa Tại Huyện Thạch Hà

Hoang mạc hóa (HMH) là một vấn đề nghiêm trọng tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp. HMH diễn ra do sự kết hợp của nhiều yếu tố tự nhiên và nhân tạo, trong đó có biến đổi khí hậu và quản lý đất đai không hợp lý. Việc đánh giá thực trạng HMH là cần thiết để tìm ra giải pháp hiệu quả cho việc sử dụng đất nông nghiệp ven biển.

1.1. Tình Trạng Hoang Mạc Hóa Tại Huyện Thạch Hà

Tình trạng HMH tại huyện Thạch Hà đang gia tăng, với hơn 2.015 ha đất nông nghiệp bị ảnh hưởng. Nguyên nhân chủ yếu bao gồm hạn hán kéo dài, xói mòn đất và xâm nhập mặn từ biển. Những yếu tố này đã làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến đời sống của người dân.

1.2. Nguyên Nhân Gây Ra Hoang Mạc Hóa

Nguyên nhân chính dẫn đến HMH bao gồm sự thay đổi khí hậu, quản lý đất đai kém và hoạt động canh tác không bền vững. Hạn hán kéo dài và sự xâm nhập mặn từ biển đã làm cho đất nông nghiệp trở nên khô cằn, giảm khả năng sản xuất.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Quản Lý Đất Nông Nghiệp Ven Biển

Quản lý đất nông nghiệp ven biển tại huyện Thạch Hà đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng HMH đã làm giảm diện tích đất canh tác, ảnh hưởng đến năng suất và thu nhập của người dân. Việc thiếu nước tưới và sự xâm nhập mặn là những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết.

2.1. Tác Động Của Hoang Mạc Hóa Đến Sản Xuất Nông Nghiệp

HMH đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, bao gồm giảm năng suất cây trồng và tăng chi phí sản xuất. Nhiều hộ gia đình đã phải đối mặt với tình trạng mất mùa do hạn hán và xâm nhập mặn.

2.2. Thách Thức Trong Quản Lý Nguồn Nước

Quản lý nguồn nước là một thách thức lớn trong bối cảnh HMH. Việc thiếu nước tưới cho cây trồng đã dẫn đến tình trạng khô hạn nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

III. Giải Pháp Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Hợp Lý Tại Huyện Thạch Hà

Để đối phó với tình trạng HMH, cần có những giải pháp sử dụng đất nông nghiệp hợp lý. Các giải pháp này bao gồm cải thiện kỹ thuật canh tác, áp dụng công nghệ tưới tiêu hiệu quả và bảo vệ môi trường. Việc này không chỉ giúp cải thiện năng suất mà còn bảo vệ tài nguyên đất.

3.1. Định Hướng Sử Dụng Đất Cho Các Loại Đất

Cần xác định rõ định hướng sử dụng đất cho từng loại đất nông nghiệp, từ đó đưa ra các biện pháp canh tác phù hợp. Việc này sẽ giúp tối ưu hóa năng suất và bảo vệ đất.

3.2. Giải Pháp Kỹ Thuật Canh Tác Hiện Đại

Áp dụng các giải pháp kỹ thuật canh tác hiện đại như trồng cây chịu hạn, sử dụng giống cây trồng phù hợp và cải thiện cấu trúc đất sẽ giúp tăng cường khả năng chống chịu của cây trồng trước điều kiện khắc nghiệt.

3.3. Giải Pháp Thủy Lợi Tạo Ẩm Cho Đất

Cần xây dựng hệ thống thủy lợi hiệu quả để tạo ẩm và giữ ẩm cho đất cát ven biển. Việc này sẽ giúp cải thiện điều kiện sinh trưởng cho cây trồng và giảm thiểu tác động của HMH.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về HMH và giải pháp sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Thạch Hà đã cho thấy nhiều kết quả khả quan. Việc áp dụng các giải pháp hợp lý đã giúp cải thiện năng suất cây trồng và bảo vệ môi trường. Những kết quả này cần được nhân rộng để ứng dụng vào thực tiễn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Của HMH

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng HMH có tác động lớn đến sản xuất nông nghiệp, làm giảm năng suất và thu nhập của người dân. Việc đánh giá đúng tình trạng HMH là cần thiết để đưa ra các giải pháp hiệu quả.

4.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Vào Thực Tiễn

Các giải pháp đã được áp dụng thành công tại một số địa phương, giúp cải thiện tình hình sản xuất nông nghiệp. Việc này cần được mở rộng ra toàn huyện để đạt hiệu quả cao hơn.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Đất Nông Nghiệp Ven Biển

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy HMH là một vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Tương lai của đất nông nghiệp ven biển huyện Thạch Hà phụ thuộc vào việc áp dụng các giải pháp hợp lý và bền vững. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và người dân để bảo vệ tài nguyên đất và phát triển nông nghiệp bền vững.

5.1. Tương Lai Của Đất Nông Nghiệp Ven Biển

Tương lai của đất nông nghiệp ven biển phụ thuộc vào khả năng ứng phó với HMH. Việc áp dụng các giải pháp bền vững sẽ giúp bảo vệ tài nguyên đất và nâng cao năng suất.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền để giúp người dân ứng phó với HMH. Việc này bao gồm hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và đào tạo nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiện tượng hoang mạc hóa và thoái hóa đất đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất tại khu vực Duyên hải Miền Trung. Tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, trên 2.015 ha đất nông nghiệp đã rơi vào tình trạng hoang mạc hóa trong tổng số gần 5.200 ha đất canh tác toàn vùng ven biển, đe dọa trực tiếp đến 40% - 50% diện tích gieo trồng hàng năm. Dưới tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, nền nhiệt trung bình tại địa bàn đã gia tăng từ 0,7°C đến 1,0°C trong 50 năm qua, làm gia tăng tần suất các đợt hạn hán gay gắt và hiện tượng bốc thoát hơi nước cực đoan.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc nhận diện, đánh giá thực trạng hoang mạc hóa đất cát ven biển và phân tích những tổn thương sâu sắc đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là ngành trồng trọt – lĩnh vực chiếm tới 26,9% tỷ trọng cơ cấu kinh tế của địa phương. Mục tiêu cụ thể là xác lập cơ sở dữ liệu khoa học về đặc điểm lý hóa tính của các loại đất cát, phân vùng mức độ hạn hán, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp sử dụng đất hợp lý nhằm phục hồi độ phì và bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao phủ 8 xã ven biển trọng điểm của huyện Thạch Hà (Thạch Hải, Thạch Bàn, Thạch Đỉnh, Thạch Khê, Thạch Trị, Thạch Lạc, Thạch Văn, Thạch Hội) với chuỗi số liệu khí tượng thủy văn giai đoạn 1980 - 2017 và dữ liệu thổ nhưỡng giai đoạn 2014 - 2017. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ cho công tác lập quy hoạch sử dụng đất cấp huyện, giúp gia tăng 20% - 30% hiệu quả kinh tế cây trồng cạn và giảm thiểu rủi ro mất mùa do thiên tai hạn hán gây ra.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hoang mạc hóa theo định nghĩa chuẩn của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Công ước Liên Hợp Quốc về Chống Sa mạc hóa (UNCCD). Theo đó, hoang mạc hóa được nhìn nhận là quá trình suy thoái đất tại các vùng khô hạn, bán khô hạn và bán ẩm ướt do tác động tổng hợp của các biến động khí hậu cùng hoạt động khai thác thiếu bền vững của con người.

Khung nghiên cứu tích hợp mô hình đánh giá 7 quá trình thoái hóa đất cơ bản bao gồm: thoái hóa thảm thực vật tự nhiên, xói mòn đất do dòng chảy mặt, thổi mòn do gió cát bay cát nhảy, quá trình mặn hóa, kết von đất, suy giảm hàm lượng chất hữu cơ và sự tích lũy các chất độc hại trong đất. Đồng thời, tác giả áp dụng lý thuyết phân loại cảnh quan hoang mạc vùng Trung Bộ của các nhà địa lý học Việt Nam, chia tách thành 4 dạng điển hình: hoang mạc cát, hoang mạc đất cằn, hoang mạc muối và hoang mạc đá. Khái niệm hạn khí tượng, hạn thủy văn và hạn nông nghiệp cũng được đặt trong mối quan hệ tương tác hữu cơ với hệ sinh thái cây trồng nhiệt đới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm số liệu quan trắc khí tượng thủy văn giai đoạn 1980 - 2017 từ 16 hồ chứa nước và các trạm khí tượng phụ cận, kết hợp số liệu thống kê đất đai giai đoạn 1995 - 2017 từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Hà Tĩnh.

Về phương pháp điều tra xã hội học, tác giả sử dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) với cỡ mẫu 90 hộ dân tại 3 xã nông nghiệp đại diện (Thạch Văn, Thạch Trị, Thạch Hội). Phương pháp chọn mẫu là chọn ngẫu nhiên phân tầng 30 hộ/thôn ở mỗi xã nhằm bao quát đầy đủ các nhóm hộ có mức thu nhập và quy mô canh tác khác nhau, phản ánh chân thực năng lực thích ứng của cộng đồng.

Về phương pháp thực nghiệm thổ nhưỡng, nghiên cứu tiến hành đào và khảo sát 5 phẫu diện đất đại diện (ký hiệu TH01 đến TH05) tại các sinh cảnh canh tác sắn, lạc, ngô, cỏ và lúa màu thuộc các xã ven biển. Việc phân tích chỉ tiêu lý hóa học được thực hiện trong phòng thí nghiệm thông qua các phương pháp chuẩn hóa: đo pH KCl bằng máy đo pH theo TCVN 5979-1995, xác định chất hữu cơ (%OM) bằng phương pháp Walkley-Black, định phân Nitơ tổng số theo phương pháp Kjeldahl (ISO 11261-1994), Photpho tổng số (%P2O5) qua so màu xanh Molipden, dung tích hấp phụ CEC bằng Amôni axetat 1N và phân tích thành phần cơ giới bằng phương pháp ống hút pipet. Toàn bộ cơ sở dữ liệu không gian được số hóa và biên tập trên nền tảng phần mềm MapInfo 10. Quá trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ từ tháng 03/2017 đến tháng 10/2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả kiểm kê đất đai 8 xã ven biển huyện Thạch Hà xác định tổng diện tích tự nhiên là 9.070,37 ha; trong đó nhóm đất nông nghiệp chiếm 5.057,90 ha (55,4%), đất phi nông nghiệp chiếm 2.769,06 ha (30,3%) và đất chưa sử dụng còn tồn đọng 1.305,17 ha (14,3%). Nhóm đất cát ven biển chiếm ưu thế áp đảo với 5.644,35 ha, tương đương 62,2% tổng diện tích đất điều tra, bao gồm 1.696,98 ha cồn cát trắng vàng và 3.947,37 ha đất cát phẳng nội đồng. Tỷ lệ đất chưa sử dụng ở các xã ven biển còn rất cao, dẫn đầu là xã Thạch Hải với 22,5% và xã Thạch Bàn chiếm 18,6%.

Thứ hai, mức độ hạn hán phân hóa rõ rệt nhưng đều ở mức báo động. Toàn vùng có tới 432,6 ha đất nông nghiệp tại xã Thạch Văn và 345,9 ha tại xã Thạch Trị rơi vào tình trạng hạn hán nghiêm trọng. Tại xã Thạch Đỉnh, diện tích đất hoang hóa cồn cát cằn cỗi khu vực Trảng Cháy lên tới 370 ha (chiếm 32,25% diện tích tự nhiên của xã). Tại xã Thạch Văn, cồn cát và bãi cát hoang hóa chiếm tới 550 ha (tương đương 46,8% diện tích xã), khiến tỷ lệ hộ nghèo thời điểm khảo sát lên đến 48%.

Thứ ba, phân tích lý hóa tính 5 phẫu diện đất cho thấy đất cát ven biển Thạch Hà có độ phì nhiêu cực kỳ nghèo nàn. Thành phần cơ giới chủ yếu là cát thô và cát mịn (tổng lượng cát chiếm trên 85% - 90%), tỷ lệ sét và limon rất thấp. Phản ứng của đất chua rõ rệt với pH KCl dao động từ 4,2 đến 5,1; dung tích hấp thu trao đổi cation (CEC) rất nghèo kiệt, chỉ đạt từ 2,5 đến 6,8 meq/100g đất; hàm lượng mùn tổng số (%OM) dưới 0,6%, đạm tổng số (%N) dưới 0,05%, lân và kali dễ tiêu đều ở mức rất nghèo.

Thứ tư, tác động của hoang mạc hóa tới sản xuất nông nghiệp là rất nặng nề. Hàng năm có khoảng 60 ha đất nông nghiệp toàn tỉnh bị cát bay, cát chảy bồi lấp hoàn toàn không thể tiếp tục canh tác. Hơn 65% số hộ dân được phỏng vấn cho biết năng suất cây trồng giảm từ 30% đến 50% trong các năm có gió Tây khô nóng hoạt động mạnh, dẫn đến làn sóng di cư tìm việc làm từ 500 - 600 lao động mỗi năm tại các xã như Thạch Văn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng hoang mạc hóa tại Thạch Hà bắt nguồn từ sự kết hợp bất lợi giữa điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt và đặc điểm địa hình cồn cát di động cao từ 3m đến 22m. Tổng lượng bốc hơi trung bình năm là 841 mm, nhưng tập trung cao điểm vào các tháng 6, 7, 8 với cường độ bốc hơi từ 112 mm đến 136 mm/tháng. Khi kết hợp với gió phơn Tây Nam khô nóng, độ ẩm không khí tụt dốc xuống dưới 50%, khiến lớp đất mặt bị khô kiệt hoàn toàn, gia tăng hiện tượng cát nhảy và cát bay lấn sâu vào đồng ruộng nội đồng.

Khi đối chiếu dữ liệu trên bảng phân tích phẫu diện đất và biểu đồ cân bằng ẩm, có thể nhận thấy rõ mối tương quan giữa sự suy giảm thảm thực vật che phủ với tốc độ rửa trôi dinh dưỡng. Khác với các vùng hoang mạc hóa do thiếu mưa tuyệt đối tại Ninh Thuận hay Bình Thuận, hoang mạc hóa tại Thạch Hà mang tính chất nghịch lý: lượng mưa hàng năm tương đối lớn (khoảng 2.500 mm) nhưng lại phân bố lệch pha nghiêm trọng, trong đó 5 tháng mùa khô chỉ chiếm 26% lượng mưa cả năm. Vào mùa mưa bão, nước chảy tràn cuốn trôi lớp phù sa mặt mỏng manh; vào mùa hè, gió phơn lại thiêu đốt và thổi cát di động, hình thành nên cảnh quan thoái hóa dạng trảng cây bụi gai và đất trơ sỏi đá.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi tài nguyên đất và giảm thiểu tác động tiêu cực của hoang mạc hóa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Cơ cấu lại quy hoạch sử dụng quỹ đất nông - lâm nghiệp: Chuyển đổi toàn diện 1.305,17 ha đất hoang hóa chưa sử dụng sang phát triển nông lâm nghiệp kết hợp; mở rộng và bảo vệ nghiêm ngặt 524,65 ha rừng phòng hộ ven biển hiện có; nâng tỷ lệ che phủ rừng chắn cát lên trên 45% dọc theo 24 km đường bờ biển trước năm 2025. Chủ thể thực hiện là Ủy ban nhân dân huyện Thạch Hà phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường.

2. Chuyển đổi mô hình cơ cấu cây trồng thích ứng khô hạn: Thay thế diện tích lúa hè thu kém hiệu quả thường xuyên bị hạn bằng các giống cây trồng cạn có khả năng chịu hạn cao và cải tạo đất như lạc, sắn cao sản, ngô lai và các loài cỏ chăn nuôi giàu sinh khối. Mục tiêu nâng giá trị sản xuất trên 1 ha đất cát ven biển đạt từ 80 đến 120 triệu đồng/năm trong giai đoạn 2023 - 2026, do Phòng Nông nghiệp và Trung tâm Khuyến nông huyện chủ trì.

3. Áp dụng kỹ thuật canh tác giữ ẩm và tăng cường độ phì hữu cơ: Khuyến khích người dân đẩy mạnh biện pháp che phủ đất bằng tàn dư thực vật, bón lót phân hữu cơ hoai mục và phân vi sinh với định lượng 10 - 15 tấn/ha/năm nhằm cải thiện dung tích hấp phụ CEC; áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm nhỏ giọt ngầm nhằm tiết kiệm từ 35% đến 40% lượng nước tưới tiêu. Các hộ nông dân và hợp tác xã nông nghiệp đóng vai trò hạt nhân triển khai.

4. Đầu tư nâng cấp công trình thủy lợi ngăn mặn giữ ngọt: Hoàn thiện mạng lưới dẫn nước từ 16 hồ chứa hiện có (tổng dung tích 5,53 triệu m3), xây dựng các đập dâng và cống ngăn mặn tại khu vực cửa Sót để ngăn chặn xâm nhập mặn vào mạch nước ngầm tầng nông; hoàn thành cải tạo hạ tầng thủy lợi nội đồng trong giai đoạn 2024 - 2028 dưới sự chỉ đạo của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Tĩnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu khoa học hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ quản lý môi trường và quy hoạch đất đai tại các cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp hệ thống bản đồ số hóa MapInfo và số liệu điều tra thổ nhưỡng phục vụ trực tiếp công tác lập quy hoạch sử dụng đất, xây dựng kịch bản ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện và xã.

2. Cán bộ khuyến nông và kỹ sư nông nghiệp: Cung cấp khung hướng dẫn kỹ thuật cải tạo đất cát, phác thảo cơ cấu mùa vụ và danh mục cây trồng cạn thích ứng hạn hán để chuyển giao kỹ thuật trực tiếp cho người dân vùng ven bờ.

3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai, Biến đổi khí hậu: Sử dụng như một tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình tích hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA) với phân tích phẫu diện đất thực nghiệm.

4. Các nhà điều phối dự án phát triển nông thôn và tổ chức phi chính phủ (NGO): Tiếp cận bộ dữ liệu đánh giá tổn thương sinh kế để thiết kế các dự án viện trợ xây dựng nông thôn mới, hỗ trợ sinh kế và giảm nghèo bền vững cho cư dân dải ven biển Bắc Trung Bộ.

Câu hỏi thường gặp

Hoang mạc hóa vùng cát ven biển Thạch Hà có điểm gì khác biệt so với hoang mạc hóa ở Nam Trung Bộ?
Hoang mạc hóa tại Thạch Hà mang tính chất đa tai biến do lượng mưa năm cao (2.500 mm) nhưng tập trung vào mùa đông gây xói mòn lũ lụt, xen kẽ mùa khô chịu gió phơn Tây Nam gay gắt gây cát bay lấp đồng ruộng, thay vì khô cằn tuyệt đối quanh năm như Ninh Thuận hay Bình Thuận.

Tại sao đất cát ven biển tại 8 xã Thạch Hà lại có độ phì nhiêu rất thấp?
Do thành phần cơ giới chứa trên 85% cát thô, khả năng giữ nước kém và dung tích hấp phụ CEC chỉ đạt dưới 6,8 meq/100g đất. Mùn và khoáng chất liên tục bị rửa trôi theo dòng chảy hoặc phân hủy nhanh dưới nền nhiệt độ cao, khiến đất chua và kiệt dinh dưỡng.

Những xã nào thuộc huyện Thạch Hà chịu tác động nặng nề nhất bởi hoang mạc hóa?
Các xã chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất gồm Thạch Đỉnh, Thạch Văn, Thạch Hải và Thạch Trị. Điển hình là xã Thạch Văn có tới 550 ha đất cát hoang hóa (chiếm 46,8% diện tích), còn xã Thạch Đỉnh có 370 ha đất cồn cát khô cằn tại Trảng Cháy.

Biện pháp sinh học nào giúp ngăn chặn cát bay hiệu quả nhất cho địa phương?
Xây dựng các vành đai rừng phòng hộ ven biển nhiều tầng tán với cây Phi lao làm chủ đạo kết hợp cây Tràm và thảm thực vật bản địa chịu hạn (dứa dại, cỏ vetiver), giúp chắn gió biển và cố định các cồn cát di động cao từ 3m đến 22m.

Phương pháp PRA mang lại giá trị thực tiễn gì cho kết quả nghiên cứu của đề tài?
Thông qua phỏng vấn trực tiếp 90 hộ dân tại 3 xã trọng điểm, PRA cung cấp các chứng cứ sinh động về thiệt hại thực tế, tỷ lệ mất mùa do hạn hán và kinh nghiệm bản địa, bảo đảm các giải pháp đề xuất sát thực tế sản xuất của người dân.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc về quá trình hoang mạc hóa đất cát ven biển trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại vùng Duyên hải Miền Trung.
• Xác lập bức tranh hiện trạng chuẩn xác với 5.644,35 ha đất cát và nhận diện 2.015 ha đất nông nghiệp đang chịu suy thoái nghiêm trọng tại 8 xã ven biển Thạch Hà.
• Làm rõ nguyên nhân hoang mạc hóa do tác động tổng hợp của gió phơn Tây Nam, lượng bốc hơi cao (841 mm/năm), địa hình cồn cát di động và tập quán canh tác lạc hậu.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp kỹ thuật công trình và phi công trình, trọng tâm là quy hoạch rừng phòng hộ chắn cát và chuyển đổi cây trồng cạn chịu hạn.
• Cung cấp luận cứ khoa học tin cậy định hướng chính sách an sinh xã hội và thích ứng khí hậu cho tỉnh Hà Tĩnh trong giai đoạn 2020 - 2030.

Bước tiếp theo, các địa phương cần sớm phê duyệt dự án thí điểm mô hình canh tác nông lâm kết hợp trên vùng cát hoang hóa trong 2 - 3 năm tới. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý nông nghiệp hãy tích cực khai thác, ứng dụng kết quả của luận văn vào thực tiễn quy hoạch để góp phần bảo vệ tài nguyên đất và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng dân cư ven biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN VỀ HẠN HÁN VÀ HOANG MẠC HÓA TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM 1.1 Khái quát về hạn hán và hoang mạc hóa 1.1Hạn hán Hạn hán là một dị thường tạm thời, khác với sự khô cằn ở vùng ít mưa và là đặc tính thường xuyên của khí hậu. Từ những năm 1980 đã có hơn 150 khái niệm khác nhau về hạn, nhưng nhìn chung hạn là tình trạng thiếu hụt mưa trong một thời gian tương đối dài.

Khi đó, quá trình bốc hơi từ bề mặt đất được đẩy mạnh và tạo nên những điều kiện bất lợi cho SXNN và sự sinh trưởng của cây trồng nói chung. Hạn có thể được xác định thông qua các chỉ số hạn (Nguyễn Văn Thắng, 2007) [21]. Hạn khí tượng được định nghĩa dựa trên mức độ khô hạn so với trung bình trong một khoảng thời gian xác định. Hạn khí tượng là sự thiếu hụt nước trong cán cân mưa - bốc hơi.

Lượng bốc hơi đặc trưng cho phần chi và lượng mưa đặc trưng cho phần thu của cán cân nước. Lượng bốc hơi đồng biến với cường độ bức xạ, nhiệt độ, tốc độ gió và nghịch biến với độ ẩm không khí nên khi nắng nhiều, nhiệt độ cao, gió mạnh, thời tiết khô thì hạn tăng (Nguyễn Đức Ngữ, 2005)[16]. Hạn thuỷ văn xảy ra cùng pha với hạn khí tượng và hạn nông nghiệp. Cũng là sự thiếu hụt giáng thuỷ trong một thời gian dài làm cạn kiệt nước trên các sông ngòi, dòng chảy, tác động đến một số các lĩnh vực kinh tế liên quan (Nguyễn Văn Thắng, 2007)[21].

Hạn nông nghiệp là các nhân tố của hạn khí tượng tác động đến hoạt động SXNN, gây hậu quả xấu ảnh hưởng đến mùa màng. Nguyên nhân chủ yếu do sự thiếu hụt lượng giáng thuỷ, sự khác nhau giữa thực tế và tiềm năng bốc thoát hơi, dẫn đến sự thiếu hụt lượng nước trong đất, trong các lớp hồ, ao chứa nước (Nguyễn Văn Thắng, 2007) [21]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mốiquanhệgiữacácloạihạnđượcthểhiệncụthểnhư:khicóhạnkhítượng, nôngnghiệplànhântốchịuảnhhưởngđầutiênbởinóphụthuộclớnđếnnguồnnước do sự điều hoà của yếu tố giáng thuỷ đưa tới. Lượng nước trong đất giảm nhanh, lượngnướctrongcácsônghồ,nguồnchứanướcbịthiếuhụt.Trongcácloạihạnnày, hạn khí tượng là hiện tượng tự nhiên có nguyên nhân trực tiếp từ khí hậu và biến đổi theovùng.Trongkhiđó,hạnnôngnghiệptậptrungnhiềuhơnvàocác khía cạnh xã hội và nhân văn.

Chúng thể hiện mối tương tác giữa các tính chất tự nhiêncủahạnthuỷvănvàcáchoạtđộngcủaconngười.2Hoang mạchóa Theo định nghĩa của (FAO, 1995) là quá trình tự nhiên và xã hội phá vỡ cân bằng sinh thái của đất, thảm thực vật, không khí và nước ở những vùng khô hạn, bán khô hạn và bán ẩm ướt. Quá trình xảy ra liên tục,qua nhiều giai đoạn, dẫn đến giảm sút hoặc tiêu diệt hoàn toàn khả năng dinh dưỡng của đất trồng, giảm thiểu các điều kiện sinh sống và tăng thêm cảnh hoang tàn. Những dấu hiệu, thực trạng và nguyên nhân cơ bản của HMH được phản ánh thông qua 7 quá trình sau: quá trình thoái hóa thảm thực vật, xói mòn do nước, thổi mòn, mặn hóa, kết von đất, giảm chất hữu cơ trong đất, tích lũy các chất độc [20]. Một vùng được coi là HMH khi thể hiện hoặc thỏa mãn các điều kiện như: (1) lượng mưa rất ít so với lượng bốc hơi,có một mùa khô kéo dài, nhiều tháng liên tục lượng mưa dưới ngưỡng khô hạn; (2) không có khả năng cung cấp nước cho cây trồng bằng nguồn nước tự nhiên và từ hệ thống tưới trong mùa khô; (3) xảy ra quá trình xói mòn đất do mưa (vào mùa mưa) và xảy ra quá trình thổi mòn (vào mùa khô), xảy ra mặn hóa từ phía biển vào nội đồng; (4) các hoạt động khai thác rừng và sử dụng đất canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không hợp lý; (5) đất thoái hóa rõ rệt, nghèo mùn, thiếu dinh dưỡng và (6) xuất hiện thực vật tự nhiên chỉ thị khô hạn [10].

Theo cách phân loại của Nguyễn Văn Cư và cộng sự [2], hoang mạc ở khu vực Trung Bộ của Việt Nam được phân chia thành 4 loại chính: (1) hoang mạc cát – khu vực đất cát kèm theo các hiện tượng cát bay, cát nhảy, cát trượt lở; (2) hoang mạc đất cằn – khu vực đất có độ phì kém, đất bị bạc màu, thoái hóa mạnh mẽ; (3) hoang 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mạc muối – khu vực đất bị mặn hóa do thoái hóa đất, suy giảm độ phì kèm theo quá trình bốc hơi nước ngầm nhiễm mặn; (4) hoang mạc đá – khu vực xuất hiện đá lộ, đá lăn, nơi diễn ra quá trình xói mòn mạnhmẽ. Từ những phân tích về hạn hán và hoang mạc hóa ở trên cho thấy, hạn hán là nguyên nhân tự nhiên và là biểu hiện trực tiếp của HMH. Để giải quyết vấn đề HMH, các nhà nghiên cứu và quản lý cần phải giải quyết biểu hiện của nó – vấn đề hạn hán. Vì vậy, trong nghiên cứu này HMH luôn được gắn liền với nghiên cứu hạn hán 1.2 Hạn hán và Hoang mạc hóa trên thếgiới và ở Việt Nam 1.1 Hạn hán và HMH trên thế giới Theo thống kê trung bình mỗi năm, trên thế giới có khoảng 21 triệu ha đất bị khô hạn biến thành đất không còn năng suất kinh tế.

Trong gần 1/4 thế kỉ vừa qua, hơn 1/3 đất đai thế giới đã bị khô cằn, nơi có 1/3 dân số thế giới, trong đó 90% là ở các nước thu nhập thấp, đồng thời cũng tác động tới 50% số gia súc toàn cầu và 44% hệ sinh thái trồng trọt của thế giới. Hạn hán nghiêm trọng nhất là ở những vùng khô hạn và bán khô hạn. Các vùng này tập trung ở 4 châu lục: châu Phi (hầu hết diện tích của châu lục này bị khô hạn, gấp 3,3 lần diện tích khô hạn còn lại của thế giới), châu Á (Tây Á, Nam Á, Tây Nam Á, Trung Á, Bắc Trung Quốc), châu Úc (80% diện tích châu Úc) và châu Mỹ (Bắc Mỹ chủ yếu ở Tây kinh tuyến 980T và Nam Mỹ gồm từ xích đạo đến vĩ tuyến 350N và một số vùng khác như: Đông Brazil, Bắc Colombia và Venezuela) Theo dự tính của UNCCD, hàng năm thế giới có khoảng 50 – 70 nghìn km2 bị HMH và diện tích HMH đến cuối thế kỉ có thể lên đến 39,4 triệu km2 chiếm 26,3% diện tích tự nhiên toàn thế giới (bảng 1.1): 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Thực trạng HMH trên thế giới Thực trạng Khu vực Diện tích(triệu km2) % diện tíchtự nhiên Thế giới 26,85 17,9 Châu Á 7,79818 17,8 Châu Phi 16,00499 52,7 Châu Mỹ 1,90485 4,5 Châu Úc 1,14 15 Nguồn: (WMO, 1995) [44] HMH ảnh hưởng đến cuộc sống của khoảng 1/6 dân số thế giới, 70% dân số tại các vùng đất khô hạn (khoảng 3,6 tỷ hecta đất). Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), cuộc sống của khoảng 200-250 triệu người trên thế giới bị đe dọatrựctiếp bởi hiện tượng HMH [30].

Diện tích HMH hiện nay chiếm 12,6% diện tích tự nhiên của thế giới. Dựa trên bản chất và điều kiện khí hậu (chủ yếu là nhiệt độ), các nhà khoa học chia hoang mạc trên thế giới thành 2 loại: hoang mạc nhiệt đới và á nhiệt đới (từ 15 – 35 0B và 15 – 35 0N, với các hoang mạc lớn như: Sahara, Nambia, Calahari, Tây Úc, Arabia, Tây Úc.2Hạn hán và HMH ở ViệtNam Hạn hán ở Việt Nam thường xảy ra vào mùa khô. Trên toàn lãnh thổ, mùa khô được phân chia thành 3 kiểu: Kiểu 1, bắt đầu từ nửa đầu mùa đông (tháng 10 – tháng 12) và kết thúc vào nửa sau mùa đông (tháng 10 – tháng 4); Kiểu 2, bắt đầu từ nửa đầu mùa hè (tháng 5 – tháng 7) và kết thúc vào nửa sau mùa hè (tháng 8 – tháng 9); Kiểu 3 là kiểu khô pha tạp giữa 2 kiểu trên, bắt đầu vào nửa sau mùa đông (tháng 12 – tháng 3) và kết thúc vào nửa đầu mùa hè (tháng 5 – tháng 7). Trên thực tế, phần lớn Bắc Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có chung kiểu khô hạn thứ nhất, Bắc Trung Bộ có kiểu khô hạn thứ 2 và Nam Trung Bộ có kiểu khô hạn thứ 3[10].

6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ở Việt Nam, Theo công bố của Vietnam IUCN 2005, diện tích đất hoang mạc hóa là 850.000ha trên tổng số 3.970ha diện tích tự nhiên cả nước. Quá trình hoang mạc hoá đang xảy ra mạnh mẽ chẳng những ở Hà Tĩnh, mà còn diễn ra ở các tỉnh miền núi Tây Bắc như Lao Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La và suốt dải ven biển Miền Trung từ Nghệ An đến Bà Rịa, trong đó có Hà Tĩnh. Nguy cơ gia tăng HMH ở Việt Nam khá cao, thể hiện qua 8 quá trình thoái hóa đất như: quá trình cát bay gây lấp đồng ruộng, làng mạc ở Quảng Bình, Quảng Trị, quá trình cát chảy (cát chảy theo nước) phủ đồng ruộng quanh các cồn cát ven biển Quảng Bình; quá trình mặn hóa trên hầu khắp các tỉnh ven biển miền Trung trong đó có Hà Tĩnh do xâm nhập mặn từ biển, quá trình muối hóa vùng hẹp ven biển Ninh Thuận, Bình Thuận do khô hạn kéo dài, quá trình xâm nhập sỏi cát vào đồng ruộng do lũ lụt ở hạ lưu các con sông từ Quảng Ngãi đến Bình Định; quá trình khô hạn hóa do phá rừng đầu nguồn; quá trình đá ong hóa ở Trung Du Miền núi Phía Bắc, quá trình xói mòn, giảm độ phì của đất ở các vùng đồi núi [10]. Hiện nay, những hoang mạc cát ven biển đang mở rộng dần về phía Tây tới vùng bán sơn địa thuộc các tỉnh ven biển Nam Trung Bộ và tập trung phần lớn vẫn ở vùng ven biển DHMT.

Ngoài ra, một số vùng đất bị thoái hóa nghiêm trọng ở Tây Bắc, Tây Nguyên và vùng núi phía Bắc ( Sông Mã-Yên Châu, Sơn La; Ayunpa, Easup, Gia Lai; Mường Khương-Si Ma Cai, Lào Cai) cũng tiềm ẩn những nguy cơ hoang mạc hóa.3 Hạn hán và hoang mạc hóa trong bối cảnh biến đổi khíhậu Theo báo cáo của chương trình môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP) trong tạp chí Toàn cảnh môi trường toàn cầu năm 2000, có 50% tổng diện tích đất khôngcònkhảnăngsửdụng đểSXNNởcácnướcNamÁvàĐôngNamÁdođấtbị thoái hóa, là hậu quả của việc áp dụng những biện pháp canh tác không bền vững trongSXNN,tìnhtrạngphárừng,chănthảquámứcvàBĐKH.Hiệntượngthoáihóa đất diễn ra trong điều kiện khí hậu khô hạn đã thúc đẩy quá trình HMH và mở rộng diệntíchhoangmạctrênthếgiới,chiếmtrên30%diệntíchđấtnổicủathếgiới[23]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quá trình HMH xảy ra có cả nguyên nhân tự nhiên và con người. BĐKH làm tăng tính biến động của mưa, làm gia tăng hạn hán nhất là vào mùa khô và lũ quét, xói mòn, sạt lở đất vào mùa mưa nên gia tăng thoái hóa đất và nguy cơ HMH, nhất là những vùng có sự phân hóa rõ rệt giữa mùa mưa và mùa khô.