MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, nhất là đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa thành phố Hà Nội, việc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế là một nhu cầu tất yếu khách quan. Yếu tố quan trọng nhất đảm bảo thực hiện thành công dự án là công tác BT, HT&TĐC. Thực tế đã chứng minh BT, HT&TĐC là vấn đề phức tạp, mang tính chất chính trị, kinh tế - xã hội tổng hợp, không khi nào diễn ra thuận lợi, luôn nảy sinh những vấn đề phải giải quyết, cần đƣợc sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều cấp, tổ chức và cá nhân, đòi hỏi cả hệ thống chính trị của các địa phƣơng phải vào cuộc.
TTPTQĐ Hà Nội là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trƣờng Hà Nội; có tƣ cách pháp nhân và con dấu riêng; đƣợc mở tài khoản tại Kho bạc Nhà nƣớc và Ngân hàng theo quy định hiện hành của pháp luật. TTPTQĐ Hà Nội có chức năng tạo lập, phát triển, quản lý, khai thác quỹ đất; tổ chức thực hiện việc BT, HT&TĐC; nhận chuyển nhƣợng QSDĐ của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân; tổ chức thực hiện việc đấu giá QSDĐ và thực hiện các dịch vụ khác trong lĩnh vực đất đai [17]. Quỹ đất Nhà nƣớc cần phải thu hồi để thực hiện các dự án đầu tƣ xây dựng trên địa bàn thành phố Hà Nội trong những năm gần đây đƣợc thực hiện với số lƣợng lớn, nhƣng phần lớn lại bị chậm so với tiến độ đề ra ở khâu BT, HT&TĐC cho ngƣời bị thu hồi đất; tiến độ BT, HT&TĐC một số dự án còn chậm, kéo dài, gây tổn hại về kinh tế và ảnh hƣởng trật tự trị an xã hội, mất nhiều thời gian và công sức giải quyết. Nguyên nhân chủ yếu là do ngƣời dân không chấp nhận phƣơng án BT, HT&TĐC, họ thấy mình chƣa đƣợc bồi thƣờng thoả đáng, đặc biệt là đối với những ngƣời dân trong diện di dời phải thay đổi nghề nghiệp, điều kiện sống, học tập, thay đổi tập quán và các vấn đề tâm lý, xã hội khác.
Chính những bất cập trong công tác BT, HT&TĐC trên địa bàn thành phố Hà Nội là nguyên nhân chính gây chậm tiến độ, ảnh hƣởng đến thời gian thi công xây 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựng công trình, gây thiệt hại nhiều cho Nhà nƣớc và sự nghiệp phát triển của cả nƣớc nói chung và của Thủ đô nói riêng. Vì vậy, có thể nói công tác BT, HT&TĐC trên địa bàn thành phố hiện nay đang là vấn đề trọng tâm, cần đƣợc quan tâm giải quyết, từng bƣớc khắc phục các vấn đề còn vƣớng mắc trong khâu BT, HT&TĐC cho ngƣời bị thu hồi đất, tăng cƣờng sự hợp tác của ngƣời bị thu hồi đất với các cơ quan chức năng nhằm đẩy nhanh công tác BT, HT&TĐC. Do vậy để phần nào thấy đƣợc bức tranh toàn cảnh của công tác BT, HT&TĐC đối với các dự án Nhà nƣớc thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội trong thời gian vừa qua. Từ đó đề ra đƣợc những giải pháp và kiến nghị thiết thực nhằm khắc phục các vấn đề còn tồn tại, khó khăn và vƣớng mắc trong công tác BT, HT&TĐC trên địa bàn thành phố hiện nay nhằm đẩy nhanh đƣợc tiến độ BT, HT&TĐC trong thời gian tới, đề tài “ Đánh giá thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại một số dự án do Trung tâm Phát triển quỹ đất Hà Nội thực hiện ” có tính cấp thiết cao.
Mục tiêu nghiên cứu Làm rõ thực trạng BT, HT&TĐC khi Nhà nƣớc thu hồi đất tại một số dự án trêm địa bàn thành phố Hà Nội, tìm ra đƣợc những khó khăn tồn tại và nguyên nhân dẫn đến tồn tại đó, nhằm đề xuất đƣợc giải pháp nâng cao hiệu quả của công tác này trên địa bàn nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu - Nghiên cứu tổng quan các chính sách, quy định pháp lý của Trung ƣơng và địa phƣơng về BT, HT&TĐC khi Nhà nƣớc thu hồi đất. - Thu thập tài liệu, số liệu về BT, HT&TĐC khi Nhà nƣớc thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn thành phố Hà Nội do TTPTQĐ Hà Nội thực hiện. - Phân tích, đánh giá thực trạng để tìm ra những mặt đạt đƣợc và tồn tại, khó khăn, vƣớng mắc.
Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác BT, HT&TĐC khi Nhà nƣớc thu hồi đất trên địa bàn nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phƣơng pháp thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp: Thu thập những tài liệu, số 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liệu có sẵn tại các cơ quan chức năng của địa phƣơng, của Trung ƣơng và trên các trang website, báo để phục vụ cho mục đích nghiên cứu nhƣ: điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, báo cáo về kết quả thực hiện BT, HT&TĐC tại các dự án nghiên cứu; các văn bản pháp lý có liên quan,… - Phƣơng pháp điều tra xã hội học Thực hiện điều tra 80 hộ gia đình (bằng phiếu điều tra đã đƣợc thiết kế sẵn) để đánh giá về giá bồi thƣờng, mức hỗ trợ, điều kiện đƣợc TĐC, chất lƣợng nhà TĐC, mức thu nhập và đời sống của ngƣời dân trƣớc và sau khi thu hồi đất, sự chuyển đổi nghề nghiệp và giải quyết việc làm cho ngƣời dân sau khi thu hồi đất. Điều tra 20 cán bộ làm công tác BT, HT&TĐC về những khó khăn, vƣớng mắc và nguyên nhân trong quá trình thực hiện. - Phƣơng pháp thống kê và xử lý số liệu Xử lý số liệu thô để loại bỏ các số liệu sai và thiếu chính xác.
Sau đó sử dụng phần mềm Excel để nhập và tổng hợp số liệu thành các bảng biểu để phục vụ cho mục đích nghiên cứu. - Phƣơng pháp đánh giá, phân tích và so sánh Làm rõ thực trạng công tác BT, HT&TĐC của dự án và tìm ra nguyên nhân, từ đó đề xuất các giải pháp, góp phần nâng cao hiệu quả công tác thực hiện BT, HT&TĐC trên địa bàn nghiên cứu. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.
Cơ sở lý luận về công tác bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 1. Khái niệm, thuật ngữ bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ Tất cả các quốc gia trong quá trình phát triển đều có nhu cầu sử dụng đất đai để xây đựng công trình hạ tầng, công trình phúc lợi xã hội, thực hiện các quy hoạch chi tiết v. để phục vụ lợi ích công cộng. Do có tính chất đặc thù nên việc cung ứng đất đai cho nhu cầu này không thể dựa vào cơ chế thị trƣờng mà phải thông qua biện pháp mang tính bắt buộc, gọi là trƣng thu, trƣng dụng có bồi thƣờng (Trung Quốc, Đài Loan.), hoặc truất hữu ( Pháp.
Tại các nƣớc có chế độ sở hữu tƣ nhân đất đai, Hiến pháp trong khi bảo vệ quyền sở hữu đất đai cũng cho phép Nhà nƣớc trƣng thu, trƣng dụng hoặc truất hữu đất đai vì lợi ích công cộng. Còn tại các nƣớc mà đất đai thuộc sở hữu toàn dân họăc sở hữu Nhà nƣớc, nếu có nền kinh tế chỉ huy (nhƣ nƣớc ta trƣớc đổi mới) thì công việc này thực hiện khá đơn giản vì đất đai chỉ có giá trị sử dụng và cũng chỉ sử dụng vì lợi ích Nhà nƣớc hay lợi ích tập thể. Nhƣng khi có nền kinh tế thị trƣờng mà QSDĐ đƣợc giao có thu tiền hoặc cho thuê thì vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều, vì quyền sử dụng đó đã trở thành tài sản có giá. Tuy vậy, vì QSDĐ đƣợc Nhà nƣớc giao hoặc cho thuê, nay Nhà nƣớc cần đến vì lợi ích chung thì thu hồi lại chứ không gọi là trƣng thu hay truất hữu.
Mặc dù là đại diện chủ sở hữu nhƣng Nhà nƣớc không chiếm hữu, sử dụng đất, để bảo vệ quyền sở hữu toàn dân đối với đất đai, Nhà nƣớc phải có những biện pháp pháp lý nhất định, một trong những biện pháp đó là thu hồi đất. Luật Đất đai quy định các trƣờng hợp bị thu hồi đất, cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền thu hồi đất và nguyên tắc chung khi thu hồi đất trong những trƣờng hợp cần thiết. Hậu quả của việc thu hồi đất là rất nghiêm trọng, liên quan đến quyền lợi của ngƣời bị thu hồi đất, các chủ đầu tƣ và Nhà nƣớc. Do đó, Nhà nƣớc cần đặc biệt quan tâm đến lợi ích xã hội, quyền lợi của ngƣời có đất bị thu hồi.
Sự quan tâm này thể hiện qua chính sách BT, HT&TĐC. Thu hồi đất là một biện pháp pháp lý làm chấm dứt quan hệ pháp luật đối với 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đất đai. Hình thức của nó là một quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền. Thu hồi đất thể hiện quyền lực Nhà nƣớc trong tƣ cách đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai.
Thu hồi đất cũng là nội dung quan trọng trong quản lý Nhà nƣớc về đất đai nhằm đảm bảo lợi ích của Nhà nƣớc, của xã hội đồng thời lập lại trật tự kỷ cƣơng trong quản lý Nhà nƣớc về đất đai. Thu hồi đất đƣợc hiểu dƣới các khía cạnh sau đây: - Là một quyết định hành chính của ngƣời có thẩm quyền nhằm chấm dứt quan hệ sử dụng đất của ngƣời sử dụng; - Quyết định hành chính thể hiện quyền lực Nhà nƣớc nhằm thực thi một trong những nội dung quản lý Nhà nƣớc về đất đai; - Việc thu hồi đất xuất phát từ nhu cầu của Nhà nƣớc và xã hội hoặc là biện pháp chế tài đƣợc áp dụng nhằm xử lý các hành vi vi phạm pháp luật đất đai và một số trƣờng hợp đƣơng nhiên. Bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất bị thu hồi cho ngƣời bị thu hồi đất. Hỗ trợ khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc giúp đỡ ngƣời bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề nghiệp, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới.
Tái định cƣ: - Theo từ điển Tiếng Việt: Tái nghĩa là " hai lần hoặc lần thứ hai, lại một lần nữa " - Định cƣ: là ở một nơi cố định một chỗ với nhà cố định để sinh sống, làm ăn. Có 3 hình thức tái định cƣ: + Tái định cƣ tập trung; + Tái định cƣ tại chỗ; + Tái định cƣ xen ghép (phân tán).