CHƯƠNG 1. LÝ THUYẾT VỀ NHTM 1. Khái niệm và đặc điểm 1. Khái niệm NHTM xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử phát triển loài người.
Có rất nhiều khái niệm được đưa ra để diễn đạt cụm từ “Ngân hàng thương mại”. Cục dự trữ liên bang Hoa Kỳ đưa ra khái niệm NHTM là một tổ chức tài chính dưới dạng một công ty cổ phần, hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận, sẵn sàng cho việc cho vay. Luật các NHTM của Trung Quốc nói rõ NHTM được hiểu là một pháp nhân thu nhận tiền gửi từ công chúng, cho vay, cung cấp các nghiệp vụ thanh toán…vì mục đích lợi nhuận. Pháp luật nước Anh đề cập NHTM là tổ chức tài chính trực tiếp giao dịch với công chúng để huy động các khoản tiềngửi, cho vay và cung cấp các dịch vụ tài chính khác cho công chúng.
Luật các TCTD năm 2010 ngày 16/06/2010 có nói “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Như vậy, có thể hiểu NHTM là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng như: nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản và hoạt động kinh doanh khác vì mục tiêu lợi nhuận. Theo Nghị định 59/2009/NĐ-CP ngày 16/07/2009 đề cập NHTMNN “là ngân hàng thương mại trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ. Ngân hàng thương mại Nhà nước bao gồm ngân hàng thương mại do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ và ngân hàng thương mại cổ phần do Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ.” NHTMCP là các ngân hàng được hình thành theo vốn góp của các cổ đông, nội dung và phạm vi hoạt động như các NHTMNN.
Trong nội dung khóa luận, cụm từ NHTMCP được hiểu là các NHTMCP ngoài quốc doanh. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm NHTM có đặc điểm giống như các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế, cũng sử dụng các yếu tố sản xuất như lao động, tư liệu lao động, đối tượng lao động (tiền vốn) làm yếu tố đầu vào, để sản xuất ra những yếu tố đầu ra dưới hình thức dịch vụ tài chính mà khách hàng yêu cầu. Tuy nhiên, khác với các doanh nghiệp khác, NHTM là loại hình doanh nghiệp đặc biệt trong hoạt động kinh doanh thể hiện qua các đặc điểm sau: - Vốn và tiền vừa là phương tiện, vừa là mục đích kinh doanh nhưng đồng thời cũng là đối tựơng kinh doanh của NHTM.
Và chính đặc điểm này sẽ bao trùm hơn và rộng hơn so với các loại hình doanh nghiệp khác. - NHTM kinh doanh chủ yếu bằng vốn của người khác. Vốn tự có của NHTM chiếm một tỷ lệ rất thấp trong tổng nguồn vốn hoạt động, nên việc kinh doanh của NHTM luôn gắn liền với một rủi ro mà ngân hàng buộc phải chấp nhận với một mức độ mạo hiểm nhất định. Bởi vì trong hoạt động kinh doanh hằng ngày của mình, NHTM không những phải bảo đảm nhu cầu thanh toán, chi trả như mọi loại hình doanh nghiệp khác, mà còn phải đảm bảo tốt nhu cầu chi trả tiền gửi của khách hàng.
- Hoạt động kinh doanh của NHTM có liên quan đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực hoạt động và nhiều đối tượng khách hàng khác nhau. Do đó, tình hình tài chính của NHTM có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, tâm lý của người dân, cũng như của cả nền kinh tế. - Hoạt động kinh doanh của NHTM là hoạt động chứa nhiều rủi ro, bởi lẽ nó tổng hợp tất cả các rủi ro của khách hàng, đồng thời rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng có thể gây ảnh hưởng lớn cho nền kinh tế hơn bất kỳ rủi ro của loại hình doanh nghiệp nào vì tính chất lây lan có thể làm rung chuyển toàn bộ hệ thống kinh tế. Hoạt động kinh doanh của NHTM có những đặc thù riêng mả các doanh nghiệp trong các ngành khác không có.
Đồng thời, hoạt động kinh doanh của NHTM diễn tiến liên tục trong mỗi loại hình nghiệp vụ và các sản phẩm của NHTM có mối liên hệ với nhau rất chặt chẽ. Vì những đặc điểm trên, hoạt động của các NHTM luôn phải chịu sự giám sát chặt chẽ của pháp luật. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chức năng của NHTM Thứ nhất, chức năng quản lý tiền gửi.
Các NHTM nhận tiền gửi, giữ tiền, bảo quản tiền của khách hàng là các chủ thể thể trong nền kinh tế. Điều này có tác dụng giúp cho khách hàng gửi tiền không những đảm bảo an toàn cho đồng vốn tạm thời nhàn rỗi của họ, mà còn có tác dụng sinh lợi cho nó, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Thực hiện chức năng quản lý tiền gửi là cơ sở để ngân hàng thực hiện chức năng thanh toán, đồng thời tạo nguồn vốn để ngân hàng thực hiện chức năng tín dụng. Thông qua chức năng quản lý tiền gửi sẽ tập trung nguồn vốn tạm thời thừa trong nền kinh tế để phục vụ phát triển kinh tế.
Thứ hai, chức năng trung gian tín dụng. Đây được xem là chức năng quan trọng nhất của NHTM. Khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa người thừa vốn và người có nhu cầu về vốn. Với chức năng này, NHTM vừa đóng vai trò là người đi vay, vừa đóng vai trò là người cho vay và hưởng lợi nhuận là hoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất cho vay và góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: người gửi tiền và người đi vay.
Ngoài ra NHTM có thể huy động vốn nhờ phát hành thêm cổ phiếu, trái phiếu,…NHTM có thể làm trung gian giữa công ty và các nhà đầu tư; chuyển giao mệnh lệnh trên thị trường chứng khoán; đảm nhận việc mua trái phiếu công ty…Với chức năng này, NHTM huy động và tập trung các nguồn vốn nhàn rỗi trong nền kinh tế, đáp ứng được nhu cầu vốn của nền kinh tế để sản xuất kinh doanh, qua đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Thứ ba, chức năng trung gian thanh toán. Với chức năng này NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng. Đây là chức năng đặc thù riêng có của các NHTM.
Các NHTM cung cấp cho khách hàng nhiều phương tiện thanh toán tiện lợi như séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ rút tiền, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng…Nhờ đó mà các chủ thể kinh tế không phải giữ tiền mặt, giảm thiểu rủi ro mất, rách tiền, tiết kiệm được rất nhiều chi phí, thời gian, lại đảm bảo thanh toán an toàn. Chức năng này giúp thúc đẩy lưu thông hàng hóa, đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ lưu chuyển vốn, từ đó góp phần phát triển kinh tế. Ngoài ra việc thực hiện chức năng là thủ quỹ của các doanh 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệp qua việc thực hiện các nghiệp vụ thanh toán đã tạo cơ sở cho ngân hàng thực hiện các nghiệp vụ cho vay. Thứ tư, chức năng tạo tiền.
Đây là một chức năng quan trọng, phản ánh rõ bản chất của NHTM. Với mục tiêu là tìm kiếm lợi nhuận, các NHTM với nghiệp vụ kinh doanh mang tính đặc thù của mình đã thực hiện chức năng tạo tiền cho nền kinh tế. Chức năng tạo tiền được thực thi trên cơ sở hai chức năng khác của NHTM là chức năng tín dụng và chức năng thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động để cho vay, số tiền cho vay ra lại được khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn được coi là một bộ phận của tiền giao dịch, được họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ…Với chức năng này, hệ thống NHTM đã làm tăng tổng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NHTM 1. Tổng quan về hiệu quả hoạt động của NHTM Theo Daft, Hiệu quả hoạt động là khả năng biến đổi các đầu vào có tính chất khan hiếm thành khả năng sinh lời hoặc giảm chi phí so với đổi thủ cạnh tranh. Một cách khác nó là số lượng tài nguyên được sử dụng để đạt được mục tiêu của tổ chức. Nó dựa trên số lượng nguyên liệu, tiền bạc và con người để sản xuất một số lượng đầu ra của sản phẩm, dịch vụ.
Theo Samueleson và Nordhaus thì “Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng sản lượng một loại hàng hóa mà không cắt giảm sản lượng của một loại hàng hóa khác. Một nền kinh tế có hiệu quả nằm trên giới hạn khả năng sản xuất của nó.” Theo định nghĩa trong cuốn "Từ điển Toán kinh tế, Thống kê, kinh tế lượng Anh Việt" trang 255 của Nguyễn Khắc Minh (2004) thì “hiệu quả - efficiency” trong kinh tế được định nghĩa là “mối tương quan giữa đầu vào các yếu tố khan hiếm với đầu ra hàng hóa và dịch vụ” và “khái niệm hiệu quả được dùng để xem xét các tài nguyên được các thị trường phân phối tốt như thế nào.” 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Adel Bino và Shorouq Tomar (2007) khi xét về mối quan hệ giữa quản trị doanh nghiệp và hiệu quả hoạt động ngân hàng, hai ông định nghĩa đơn giản “hiệu quả hoạt động là kết quả cuối cùng của hoạt động đó. Rose đề cập trong cuốn Quản trị NHTM (2004) thì hiệu quả trong một tổ chức tài chính được hiểu là việc nó đáp ứng nhu cầu của các cổ đông, nhân viên, người gửi tiền và các chủ nợ khác, và khách hàng vay. Đồng thời, nó cũng phải giữ cho cơ quan quản lý chính phủ hài lòng rằng việc hoạt động các chính sách, cho vay, và các khoản đầu tư là hợp lý, bảo về được lợi ích chung.
Sự thành công hay thiếu thành công của các tổ chức này trong việc đáp ứng sự mong đợi của những người khác thường được thể hiện thông qua việc nghiên cứu các báo cáo tài chính. Như vậy, có nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả hoạt động trong đó có hiệu quả hoạt động ngân hàng, nhưng có thể hiểu một cách đơn giản rằng hiệu quả là lợi ích tối đa thu được trên chi phí tối thiểu. Hiệu quả hoạt động kinh doanh là kết quả kinh doanh tối đa trên chi phí kinh doanh tối thiểu.