CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC ĐẦU THẦU XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Cơ sở lý luận về công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực đấu thầu xây dựng cơ bản 1. Một số khái niệm khoa học 1. Khái niệm đấu thầu xây dựng Trong nền kinh tế hàng hóa, hầu như không tồn tại sự độc quyền cung cấp cho bất kỳ một loại hàng hóa hay dịch vụ nào đó.
Người tiêu dùng luôn mong muốn có được hàng hóa và dịch vụ tốt nhất với chi phí thấp nhất. Vì vậy, mỗi khi có nhu cầu mua sắm, họ thường tổ chức các cuộc đấu thầu cạnh tranh nhau về kỹ thuật, công nghệ, chất lượng và giá cả. Người mua sẽ có nhiều cơ hội chọn mua được hàng hóa và dịch vụ thỏa mãn yêu cầu của mình với giá thấp nhất có thể. Như vậy, đấu thầu là một cuộc chơi do người mua tổ chức và người mua là những nhà thầu, trong đó, luật chơi được pháp luật quy định.
Theo Đại từ điển Tiếng Việt (1999): "Đấu thầu là một phương thức giao dịch đặc biệt trong mua sắm hàng hóa và công trình xây dựng, và người bán sẽ công bố giá để người mua lựa chọn". Từ điển Tiếng Việt (1967) cho rằng, thuật ngữ đấu thầu xuất hiện từ rất sớm và đưa ra khái niệm: "Đầu thầu là tranh nhau làm một công trình kiến thiết, ai nhận với giá rẻ nhất thì được làm". Những khái niệm này đều chỉ ra rằng, đấu thầu là một công đoạn trong hoạt động xây dựng hoặc mua bán hàng hóa hay dịch vụ. Theo Luật Đấu thầu năm 2013: "Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế".
Như vậy, qua các quan điểm trên, có thể hiểu đấu thầu là quá trình thực hiện một hoạt động bán đặc biệt, trong đó, bên mua yêu cầu bên bán cung cấp hồ sơ chào bán đối với hàng hóa và dịch vụ cần mua, theo đó, bên mua sẽ chọn được bên bán Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 tốt nhất phù hợp với điều kiện của bên mua đưa ra và có giá thấp hơn. Xây dựng là một ngành kinh tế đặc thù, nó vừa có vai trò hỗ trợ cho sự phát triển của nền kinh tế, vừa tạo nên nền tảng cho sự phát triển của những ngành kinh tế khác. Xây dựng công trình là một trong những khâu quan trọng của một dự án, để xây dựng được một công trình đáp ứng tốt các đòi hỏi về kỹ thuật, chất lượng, thời gian thực hiện, tiết kiệm chi phí và hạn chế tới mức thấp nhất những tranh chấp có thể gây thiệt hại về vật chất hoặc uy tín của các bên hữu quan. Đấu thầu xây dựng là quá trình lựa chọn các nhà thầu đáp ứng được các yêu cầu về xây dựng, lắp đặt thiết bị các công trình, hạng mục công trình của bên mời thầu trên cơ sở cạnh tranh giữa các nhà thầu xây dựng.
Đấu thầu xây dựng cơ bản là quá trình lựa chọn các nhà thầu đáp ứng các yêu cầu của bên mời thầu để thực hiện gói thầu thuộc các công trình xây dựng cơ bản trên cơ sở đảm bảo tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Khái niệm quản lý nhà nước về đấu thầu xây dựng cơ bản Theo Phan Huy Đường (2012), quản lý là sự tác động có tổ chức, có mục đích của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý và khách thể quản lý nhằm sử dụng có hiệu quả các nguồn lực để đạt được các mục tiêu đặt ra trong sự vận động của sự vật. Quản lý nhà nước là quản lý xã hội bằng quyền lực nhà nước, ý chí nhà nước, thông qua bộ máy nhà nước tạo thành hệ thống tổ chức điều khiển các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của con người để đạt được mục tiêu kinh tế - xã hội nhất định, theo những thời gian nhất định với hiệu quả cao. Công trình xây dựng là sản phẩm được tạo thành bởi sức lao động của con người, vật liệu xây dựng, thiết bị lắp đặt vào công trình, được liên kết định vị với đất, có thể bao gồm phần dưới mặt đất, phần trên mặt đất, phần dưới mặt nước và phần trên mặt nước, được xây dựng theo thiết kế.
Công trình xây dựng bao gồm công trình xây dựng công cộng, nhà ở, công trình công nghiệp, giao thông, thuỷ lợi, năng lượng và các công trình khác. Quản lý nhà nước về đấu thầu các công trình xây dựng cơ bản là một dạng quản lý do nhà nước quản lý trong lĩnh vực đấu thầu các công trình xây dựng cơ bản. Theo đó, luận văn đưa ra quan điểm về quản lý nhà nước trong lĩnh vực Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 XDCB như sau: "QLNN trong lĩnh vực XDCB là sự tác động có tổ chức bằng quyền lực nhà nước đối với hoạt động đấu thầu các công trình XDCB của các cơ quan nhà nước, các doanh nghiệp nhà nước, các dự án đầu tư công để định hướng hoạt động đấu thầu các công trình XDCB đảm bảo cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế". Vai trò của quản lý nhà nước trong lĩnh vực đấu thầu xây dựng cơ bản 1.
Vai trò đối với Chính phủ Đấu thầu XDCB là một trong những lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh tiêu cực. Nếu công tác này không được quản lý chặt chẽ có thể dẫn tới thiếu minh bạch trong hoạt động đấu thầu và gây thất thoát nguồn vốn của nhà nước. Trong bối cảnh đó, quản lý nhà nước về đấu thầu XDCB là một công cụ quan trọng giúp hoạt động đấu thầu được thực hiện nghiêm túc theo quy định của Luật đấu thầu; giúp Chính phủ quản lý chi tiêu, sử dụng các nguồn vốn của Nhà nước có hiệu quả, chống thất thoát, lãng phí. Đó là những khoản tiền được chi dùng cho đầu tư phát triển cũng như cho mục tiêu duy trì các hoạt động của bộ máy Nhà nước.
Quản lý nhà nước trong đấu thầu XDCB là một phương thức quản lý tiên tiến, đem lại hiệu quả cao cho nền kinh tế và góp phần thúc đẩy sự tiến bộ xã hội. Vai trò đối với chủ đầu tư Đầu thầu là một hoạt động của nền kinh tế thị trường, do đó, nó tuân theo các quy luật khách quan của thị trường như quy luật cung – cầu, quy luật giá cả - giá trị. Thông qua hoạt động quản lý đấu thầu chặt chẽ, các chủ đầu tư đã lựa chọn được những nhà thầu đủ năng lực, kinh nghiệm để thực hiện các dự án, gói thầu làm thay đổi diện mạo kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội của đất nước. Việc chi tiêu, sử dụng tiền của Nhà nước thông qua đấu thầu sẽ giúp các chủ đầu tư có điều kiện xem xét, quản lý và đánh giá một cách minh bạch các khoản chi tiêu do quá trình đấu thầu phải tuân thủ các quy trình chặt chẽ với sự tham gia của nhiều bên.
Ngoài ra, các chủ đầu tư và bên mua thầu được tăng cường nhiều về năng lực đấu thầu, hiểu đầy đủ và có thể thực hiện công tác đấu thầu thuần thục. Vai trò đối với nhà thầu Nhờ có hoạt động quản lý nhà nước về đấu thầu XDCB, hoạt động đấu thầu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 được diễn ra công khai, minh bạch, công bằng; nhà thầu có nhiều cơ hội để cạnh tranh nhằm giành được các hợp đồng, có thể cung cấp các hàng hóa, cung cấp các dịch vụ mà mình có khả năng đáp ứng nhằm tối đa hóa lợi nhuận. Do đó, các nhà thầu trong nước từ chỗ chỉ làm thầu phụ cho các nhà thầu nước ngoài, đến nay đã lớn mạnh và có thể tham gia đấu thầu cạnh tranh bình đẳng với nhà thầu nước ngoài để dành được các hợp đồng lớn. Đồng thời, thông qua các hoạt động đấu thầu có sự tham gia của các nhà thầu trên thế giới, các nhà thầu trong nước có thể học hỏi được kiến thức, kinh nghiệm và công nghệ để áp dụng cho mình.
Các nguyên tắc của quản lý nhà nước trong lĩnh vực đấu thầu xây dựng cơ bản 1. Đảm bảo cạnh tranh công bằng Công tác đấu thầu muốn đạt hiệu quả cao cần đảm bảo quy định luật cạnh tranh theo cơ chế thị trường. Do có cạnh tranh nên bên mời thầu mới có động lực để sáng tạo, cải tiến, kích thích người mua đưa ra các yêu cầu phù hợp và người bán cạnh tranh với nhau để giành được hợp đồng với giá bán cạnh tranh nhưng vẫn phải đảm bảo chất lượng của hàng hóa, công trình, dịch vụ. Trên thực tế, tình trạng cạnh tranh không lành mạnh, không đảm bảo sự công bằng giữa các nhà thầu diễn ra phổ biến đòi hỏi phải có sự tham gia của cơ quan nhà nước.
Để đảm bảo nguyên tắc cạnh tranh, cần đảm bảo sự độc lập về pháp lý và về tài chính giữa các chủ thể tham gia đấu thầu trong những trường hợp cụ thể. Việc ban hành Luật đấu thầu năm 2013 đã tạo cơ sở pháp lý đảm bảo quyền lợi chính đáng cho các bên tham gia hoạt động đấu thầu, đảm bảo cho việc cạnh tranh công bằng, hiệu quả, nâng cao hiệu quả kinh tế. Đảm bảo công khai, minh bạch trong đấu thầu Công khai, minh bạch trong đấu thầu vừa là một trong những mục tiêu, vừa là một trong những yêu cầu, nguyên tắc cần quán triệt. Hoạt động đấu thầu chỉ có thể đạt được khi có sự quản lý giám sát của nhà nước bằng việc đưa ra các quy định, luật lệ và bằng quyền lực tối cao của mình để tiến hành công việc kiểm tra, giám sát.
Công khai trong đấu thầu chính là sự không che đậy, không giấu diếm và Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.