Nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình

Nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, huyện Kim Bôi, tỉnh Hòa Bình, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

• Tác giả: Lưu Quang Vinh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Xuân Cảnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên Thế giới
• 1.2. Ở Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu khu hệ ếch nhái BTTN Thượng Tiến
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa hình, địa thế
• 2.1.3. Địa chất và thổ nhưỡng

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại Thượng Tiến

Nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình, là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Khu bảo tồn này được thành lập vào năm 1995, với diện tích 7.308ha, nằm ở trung tâm tỉnh Hòa Bình. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài ếch nhái, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái tự nhiên. Việc nghiên cứu khu hệ ếch nhái sẽ giúp cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên động vật.

1.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái của ếch nhái

Ếch nhái là lớp động vật có xương sống đầu tiên thích nghi với môi trường sống trên cạn. Chúng chủ yếu sống ở vùng nước ngọt và có vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn của hệ sinh thái. Đặc điểm sinh học của ếch nhái rất đa dạng, với nhiều loài có giá trị kinh tế và dược liệu.

1.2. Tầm quan trọng của khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến

Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là địa điểm nghiên cứu quý giá cho các nhà khoa học. Việc bảo tồn khu hệ ếch nhái tại đây sẽ góp phần bảo vệ môi trường sống và duy trì cân bằng sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu khu hệ ếch nhái

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về khu hệ ếch nhái, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc bảo tồn và nghiên cứu. Nguy cơ tuyệt chủng do biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và mất sinh cảnh đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài ếch nhái. Việc thiếu thông tin đầy đủ về thành phần loài và phân bố của chúng cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng và nguyên nhân

Theo thống kê, gần 1/3 số loài ếch nhái trên thế giới đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Nguyên nhân chủ yếu bao gồm phá hủy sinh cảnh, ô nhiễm môi trường và sự gia tăng dân số. Những yếu tố này đã làm giảm đáng kể số lượng và sự đa dạng của các loài ếch nhái.

2.2. Thiếu thông tin và nghiên cứu

Nghiên cứu về khu hệ ếch nhái tại Thượng Tiến vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu là sơ bộ và chưa đầy đủ. Cần có các nghiên cứu chi tiết hơn để xác định chính xác thành phần loài và tình trạng của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ ếch nhái hiệu quả

Để nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, các phương pháp điều tra hiện đại cần được áp dụng. Hai phương pháp chính được sử dụng là điều tra theo tuyến và ô tiêu chuẩn. Mỗi phương pháp có những ưu điểm và nhược điểm riêng, nhưng đều hướng đến việc thu thập dữ liệu chính xác về thành phần loài.

3.1. Phương pháp điều tra theo tuyến

Phương pháp điều tra theo tuyến cho phép thu thập dữ liệu nhanh chóng và hiệu quả. Phương pháp này thường được sử dụng trong các nghiên cứu ngắn hạn và có thể giúp phát hiện nhiều loài ếch nhái trong thời gian ngắn.

3.2. Phương pháp ô tiêu chuẩn

Phương pháp ô tiêu chuẩn được áp dụng để nghiên cứu sâu hơn về các loài ếch nhái trong một khu vực cụ thể. Phương pháp này giúp xác định chính xác số lượng và sự phân bố của các loài trong sinh cảnh.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại Thượng Tiến sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Những thông tin này không chỉ giúp xác định các loài ếch nhái mà còn hỗ trợ trong việc hoạch định các chính sách bảo tồn hiệu quả.

4.1. Danh sách các loài ếch nhái được ghi nhận

Kết quả điều tra ban đầu đã ghi nhận được 28 loài ếch nhái thuộc 5 họ, 1 bộ. Danh sách này sẽ được cập nhật và bổ sung qua các đợt khảo sát tiếp theo, nhằm cung cấp thông tin đầy đủ hơn về khu hệ ếch nhái tại đây.

4.2. Ứng dụng trong bảo tồn và phát triển

Thông tin từ nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Việc bảo tồn khu hệ ếch nhái không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu khu hệ ếch nhái tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến là một bước quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của ếch nhái và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường sống của chúng. Tương lai của nghiên cứu này sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội. Việc bảo vệ khu hệ ếch nhái sẽ góp phần duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và hoạt động của con người đến khu hệ ếch nhái. Cần có các chương trình nghiên cứu dài hạn để theo dõi sự biến động của các loài ếch nhái trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lớp ếch nhái (Amphibia) là nhóm động vật có xương sống đầu tiên chinh phục môi trường cạn, giữ vai trò chỉ thị sinh thái then chốt và là mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên. Trên quy mô toàn cầu, trong tổng số 6.433 loài đã được công bố, có gần 33% số loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do suy thoái sinh cảnh và biến đổi khí hậu. Tại Việt Nam, với 174 loài thuộc 11 họ và 3 bộ được ghi nhận, tính đa dạng sinh học của nhóm lưỡng cư phân bố không đều và chịu áp lực lớn từ các hoạt động nhân sinh. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến thuộc tỉnh Hòa Bình sở hữu tổng diện tích tự nhiên 7.308 ha, trong đó diện tích đất có rừng đạt 4.894 ha (chiếm 66,97%), trải dài trên địa bàn 3 xã Thượng Tiến, Kim Tiến và Quý Hòa. Tuy nhiên, dữ liệu điều tra cơ bản từ năm 1994 chỉ ghi nhận sơ bộ 28 loài thuộc 5 họ và 1 bộ, tồn tại nhiều khoảng trống phân loại học và chưa phản ánh đầy đủ giá trị tài nguyên thực tế sau hơn 10 năm thành lập khu bảo tồn.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm giải quyết 2 mục tiêu cốt lõi: Đánh giá toàn diện cấu trúc thành phần loài, quy luật phân bố không gian theo 5 dạng sinh cảnh và 3 đai cao; đồng thời nhận diện các mối đe dọa để xây dựng hệ thống giải pháp bảo tồn khả thi. Phạm vi khảo sát thực địa được triển khai trong tổng thời gian 148 ngày qua 4 đợt từ tháng 9 năm 2007 đến tháng 4 năm 2009, tập trung tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (xã Thượng Tiến) và phân khu phục hồi sinh thái (xã Quý Hòa). Công trình đã bổ sung 5 loài, 2 họ và 1 bộ mới cho danh lục khu vực, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ phân vùng kinh tế - sinh thái và quản lý bền vững tài nguyên rừng Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh thái học quần xã động vật biến nhiệt kết hợp với hệ thống phân loại học động vật học hiện đại. Cơ sở phân loại lưỡng cư được chuẩn hóa theo hệ thống của Frost công bố năm 2009, kết hợp các công trình chuyên khảo của Đào Văn Tiến và Nguyễn Văn Sáng. Mô hình đánh giá quan hệ địa lý sinh vật áp dụng công thức ái tính địa lý của Stugren và Radulescu (1961) nhằm xác định mức độ tương đồng thành phần loài giữa các khu bảo tồn kế cận. Nghiên cứu tích hợp chỉ số tương đồng Sorenxen (1986) và chỉ số đa dạng loài Whittaker (1960) để định lượng mức độ phân hóa sinh thái.

Khung lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm trọng tâm:

• Khu hệ động vật: Tập hợp các loài động vật có lịch sử hình thành gắn liền với điều kiện địa chất, tự nhiên của lãnh thổ xác định.
• Chỉ số đa dạng beta: Đại lượng đo lường sự thay đổi và khác biệt về thành phần loài giữa các hệ sinh thái khác nhau.
• Loài hẹp sinh cảnh: Nhóm sinh vật có ngưỡng biên độ sinh thái hẹp, chỉ thích nghi và tồn tại trong 1 đến 2 dạng sinh cảnh đặc trưng.
• Phân tầng sinh thái theo đai cao: Quy luật biến đổi thành phần loài dưới tác động của sự suy giảm nhiệt độ và biến thiên độ ẩm theo độ cao địa hình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai hệ thống thu thập dữ liệu đa nguồn kết hợp định tính và định lượng:

• Cỡ mẫu và phương pháp điều tra thực địa: Thiết lập 10 tuyến điều tra cố định bám theo mạng lưới sông suối tự nhiên với chiều dài dao động từ 2 đến 5 km mỗi tuyến (5 tuyến tại xã Thượng Tiến và 5 tuyến tại xã Quý Hòa). Đồng thời, 150 ô tiêu chuẩn diện tích 64 m² (kích thước 8 m x 8 m, quây lưới bảo vệ cao 1 m) được thiết lập đại diện cho 5 sinh cảnh chính. Khảo sát tuyến đêm từ 19 giờ đến 23 giờ được lựa chọn làm phương pháp chủ lực do đặc tính hoạt động kiếm ăn và ghép đôi sinh sản vào ban đêm của ếch nhái.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành phỏng vấn sâu 30 người dân địa phương có thâm niên đi rừng từ 15 đến 20 năm thông qua bộ ảnh màu chuẩn hóa, đạt độ chính xác xác minh thực địa lên tới 90%.
• Phương pháp phân tích phòng thí nghiệm: Thu thập và xử lý định hình 32 mẫu vật bằng formol 8% đến 10% và cồn 70°, sau đó tiến hành đo đạc 12 chỉ số kích thước hình thái học (như SVL, HDL, HDW, TIB) bằng thước kẹp điện tử có sai số 0,1 mm. Tất cả tiêu bản được đối chiếu định loại cùng các chuyên gia quốc tế tại Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật. Dữ liệu được xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS 13.0 thông qua phép kiểm định khoảng cách Chi-bình phương (Chi-square Distance) và phần mềm Excel nhằm đảm bảo tính chuẩn xác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp kết quả điều tra thực địa và phân tích hình thái đã xác định khu hệ ếch nhái tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến bao gồm 33 loài thuộc 23 giống, 7 họ và 2 bộ. Hoạt động thu mẫu thực tế ghi nhận 32/33 loài (đạt tỷ lệ 96,97%), phương pháp phỏng vấn phát hiện 25 loài (75,76%) và kế thừa tài liệu cũ xác nhận 28 loài (84,85%).

So với dữ liệu năm 1994, đề tài đã phát hiện bổ sung 5 loài mới cho khu vực gồm: Cá cóc sần (Tylototriton cf. asperrimus), Ếch cây ki-o (Rhacophorus kio), Ếch cây phê (Rhacophorus feae), Ếch cây sần nhỏ (Kurixalus verrucosus) và Cóc mày Sa Pa (Leptobrachium chapaense). Đồng thời, ghi nhận mới 2 họ là Cá cóc (Salamandridae), Ếch nhái chính thức (Dicroglossidae) và 1 bộ là Bộ Có đuôi (Caudata). So với quy mô toàn quốc, số loài tại Thượng Tiến chiếm 18,97% (33/174 loài), số giống chiếm 52,27% (23/44 giống) và số họ chiếm 70% (7/10 họ).

Cấu trúc phân loại học ghi nhận tính đơn loài chiếm ưu thế vượt trội với 18/23 giống chỉ có 1 loài (chiếm 78,26%). Họ Ếch nhái (Ranidae) chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng với 10 loài (chiếm 30,30%), tiếp đến là họ Ếch nhái chính thức (Dicroglossidae) với 7 loài (chiếm 21,22% nhưng sở hữu nhiều giống nhất với 6 giống, chiếm 26,08%). Họ Nhái bầu (Microhylidae) và họ Ếch cây (Rhacophoridae) đều sở hữu 5 loài (15,15%), họ Cóc bùn (Megophryidae) có 4 loài (12,12%), trong khi họ Cóc (Bufonidae) và họ Cá cóc (Salamandridae) chỉ có 1 loài duy nhất (3,03%).

Phân bố theo sinh cảnh cho thấy sự tập trung cao độ ở thủy vực sông suối với 23 loài (chiếm 69,70%) và sinh cảnh rừng tự nhiên với 21 loài (chiếm 63,64%). Sinh cảnh đồng ruộng ghi nhận 13 loài (39,39%), trong khi nương rẫy và khu dân cư đều ghi nhận mức thấp nhất với 9 loài (27,27%). Đáng chú ý, có tới 24/33 loài (chiếm 72,73%) thuộc nhóm hẹp sinh cảnh (chỉ phân bố ở 1 đến 2 sinh cảnh). Phân bố theo đai cao gia tăng rõ rệt: Đai dưới 300 m chỉ có 11 loài (33,33%), đai 300 m đến 700 m có 28 loài (84,85%) và đai trên 700 m đạt mức phong phú nhất với 31 loài (93,94%).

Thảo luận kết quả

Quy luật phân bố của khu hệ ếch nhái phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa đặc điểm vi khí hậu và tính toàn vẹn của thảm thực vật. Khu vực đai cao trên 700 m tại đỉnh Cốt Ca với kiểu phụ rừng cây lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới cung cấp độ ẩm bình quân lên tới 85% và nguồn thức ăn dồi dào, tạo môi trường lý tưởng cho 31 loài cư ngụ. Ngược lại, đai thấp dưới 300 m chịu sự xáo trộn mạnh từ 1.076 ha đất nông nghiệp và 100 ha đất dân cư, khiến số lượng loài suy giảm chỉ còn 11 loài.

Khi biểu diễn trực quan qua ma trận khoảng cách Chi-bình phương và bảng chỉ số đa dạng beta Whittaker, sự phân hóa sinh cảnh hiện lên rất rõ ràng. Cặp sinh cảnh Nương rẫy - Sông suối và Ruộng đồng - Rừng có độ khác biệt cực đại với chỉ số beta đạt 0,94. Ngược lại, sinh cảnh Sông suối và Rừng có mức độ tương đồng rất cao với chỉ số beta chỉ dừng ở mức 0,09. Điều này chứng minh sông suối tự nhiên trong rừng đóng vai trò sinh cảnh lõi sống còn.

Đường cong tích lũy phát hiện loài theo thời gian cho thấy tại xã Thượng Tiến, số loài tăng vọt trong 10 ngày đầu (đạt 25 loài) và tiệm cận mức bão hòa trong các ngày tiếp theo. Tại xã Quý Hòa, đường cong tiếp tục có xu hướng dốc lên với 24 loài được phát hiện, trong đó có sự hiện diện của Cá cóc sần và nhiều loài ếch cây đặc hữu núi cao.

So sánh liên vùng khẳng định khu hệ Thượng Tiến có ái tính địa lý gần gũi nhất với Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên (R = -0,17; chỉ số Sorenxen K = 0,77 với 27 loài chung) và Vườn Quốc gia Xuân Sơn (R = -0,07; K = 0,71 với 22 loài chung) do cùng sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đất. Ngược lại, khu hệ này có độ sai biệt lớn nhất đối với Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (R = 0,36; K = 0,38 với chỉ 9 loài chung) do tính chất đặc thù của địa hình núi đá vôi tại Pù Luông.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả khảo sát thực địa và đánh giá hiện trạng kinh tế - xã hội, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm quản lý bền vững tài nguyên ếch nhái:

1. Thiết lập phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt vi sinh cảnh suối núi cao: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp Hạt Kiểm lâm liên huyện Kim Bôi - Lạc Sơn tiến hành khoanh vùng bảo vệ trọng điểm 2.960 ha rừng thường xanh trên độ cao từ 700 m trở lên tại dải Cốt Ca. Mục tiêu nhằm loại bỏ 100% các tác động khai thác gỗ và săn bắt trong giai đoạn 2010 - 2015, bảo tồn tuyệt đối bãi đẻ và sinh cảnh sống của loài Cá cóc sần quý hiếm.
2. Nâng cao năng lực tuần tra và kiểm soát thực thi pháp luật: Lực lượng Kiểm lâm Khu bảo tồn tổ chức tuần tra định kỳ tối thiểu 8 đợt mỗi tháng trên 10 tuyến sông suối trọng điểm, tập trung cao điểm vào mùa mưa sinh sản (từ tháng 4 đến tháng 9). Đặt mục tiêu giảm thiểu 85% tình trạng săn bắt lưỡng cư thương mại trước năm 2012.
3. Chuyển đổi mô hình chăn thả và cải thiện sinh kế cộng đồng: Ủy ban Nhân dân 3 xã Thượng Tiến, Kim Tiến, Quý Hòa phối hợp Phòng Nông nghiệp huyện hỗ trợ 356 hộ nghèo chuyển đổi phương thức chăn nuôi thả rông đàn gia súc 215 con trâu sang hình thức nuôi nhốt có chuồng trại trước năm 2013, nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ giẫm đạp và phá hủy thảm thực vật tầng thấp ven suối.
4. Triển khai quan trắc đa dạng sinh học định kỳ: Ban Quản lý Khu bảo tồn kết hợp cùng các viện nghiên cứu và trường đại học lâm nghiệp duy trì mạng lưới giám sát cố định 6 tháng một lần, theo dõi sát biến động quần thể của 24 loài hẹp sinh cảnh bắt đầu từ quý I năm 2010.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu của công trình mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý rừng đặc dụng và lực lượng kiểm lâm: Cán bộ quản lý tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hòa Bình sử dụng danh lục 33 loài cùng bản đồ phân bố đai cao để xây dựng phương án tuần tra, cắm mốc ranh giới bảo vệ 4.894 ha diện tích rừng tự nhiên.
2. Nhà nghiên cứu và chuyên gia phân loại học lưỡng cư: Các nhà khoa học trong và ngoài nước có thể khai thác bộ số liệu hình thái đo đạc chi tiết của 32 loài và dữ liệu phân bố của loài Cá cóc sần (Tylototriton cf. asperrimus) để phục vụ công tác chỉnh lý hệ thống phân loại học bò sát - ếch nhái Việt Nam.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp điều tra tuyến đêm bám suối, kỹ thuật bẫy ô tiêu chuẩn và quy trình xử lý dữ liệu sinh thái qua phần mềm SPSS 13.0.
4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan hoạch định chính sách bảo tồn: Sử dụng các phân tích kinh tế - xã hội của 2.641 hộ dân vùng đệm để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế gắn liền với bảo tồn nguồn gen động vật hoang dã.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phương pháp điều tra theo tuyến lại cho hiệu quả cao hơn phương pháp ô tiêu chuẩn tại Thượng Tiến? Do đặc thù địa hình chia cắt mạnh với độ dốc bình quân từ 25° đến 30° và nhiều đá lộ đầu, việc bố trí 150 ô tiêu chuẩn 64 m² gặp nhiều hạn chế. Trong khi đó, nhóm ếch nhái có tập tính hoạt động kiếm ăn ban đêm ven khe suối, nên phương pháp điều tra 10 tuyến bám thủy vực đã giúp thu thập mẫu vật thành công của 32 loài, đạt hiệu suất 96,97%.

Loài ếch nhái nào có ý nghĩa bảo tồn quan trọng nhất được ghi nhận tại khu bảo tồn? Loài Cá cóc sần (Tylototriton cf. asperrimus) thuộc họ Salamandridae là phát hiện có giá trị bảo tồn cao nhất. Đây là loài phân bố rất hẹp tại Việt Nam (trước đây chỉ ghi nhận tại Lào Cai và Hà Giang), sinh sống đặc thù tại các vực nước suối trên độ cao hơn 700 m thuộc xã Quý Hòa.

Quy luật phân bố ếch nhái theo độ cao tại Thượng Tiến diễn ra như thế nào? Số lượng loài gia tăng tỷ lệ thuận theo độ cao địa hình. Đai dưới 300 m chỉ ghi nhận 11 loài (33,33%) do chịu tác động canh tác; đai 300 m đến 700 m có 28 loài (84,85%); và đai trên 700 m đạt mức phong phú cực đại với 31 loài (93,94%) nhờ có kiểu phụ rừng nguyên sinh ẩm ướt.

Áp lực nhân sinh lớn nhất đối với khu hệ ếch nhái tại địa phương là gì? Khu bảo tồn có 93,2% dân số làm nông nghiệp với 356 hộ nghèo, tập quán săn bắt ếch nhái làm thực phẩm và phương thức thả rông đàn gia súc đã gây suy thoái trực tiếp tầng thảm mục ven suối, đe dọa nghiêm trọng tới 72,73% số loài thuộc nhóm hẹp sinh cảnh.

Mức độ tương đồng thành phần loài của Thượng Tiến với các khu bảo tồn lân cận ra sao? Theo chỉ số tương đồng Sorenxen, Thượng Tiến gần gũi nhất với Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên (K = 0,77 với 27 loài chung) và Vườn Quốc gia Xuân Sơn (K = 0,71 với 22 loài chung) do có cùng kiểu rừng trên núi đất; đồng thời khác biệt lớn nhất với Pù Luông (K = 0,38) do cấu trúc núi đá vôi đặc thù.

Kết luận

• Xác lập danh lục phân loại học toàn diện gồm 33 loài thuộc 23 giống, 7 họ và 2 bộ ếch nhái tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Thượng Tiến.
• Ghi nhận bổ sung 5 loài, 2 họ và 1 bộ có đuôi mới, mở rộng vùng phân bố địa lý sinh vật của loài Cá cóc sần quý hiếm tại miền Bắc Việt Nam.
• Làm sáng tỏ quy luật phân bố tập trung tại sinh cảnh sông suối (chiếm 69,70%) và đai cao trên 700 m (chiếm 93,94%), đồng thời xác định 72,73% loài có biên độ sinh thái hẹp cần ưu tiên bảo vệ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp bảo vệ 2.960 ha rừng núi cao với chuyển đổi sinh kế nuôi nhốt gia súc cho 356 hộ nghèo địa phương.
• Giai đoạn tiếp theo cần tập trung khảo sát mở rộng tại phân khu phục hồi sinh thái xã Quý Hòa, đồng thời xây dựng quy chế phối hợp liên ngành nhằm bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên lưỡng cư quý giá của tỉnh Hòa Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên Thế giới Nghiên cứu về động vật đã được các nhà khoa học quan tâm từ lâu. Một trong những nội dung quan trọng là nghiên cứu khu hệ. Khu hệ động vật (fauna) là tập hợp các loài động vật có tính chất lịch sử trong một khu vực hay một lãnh thổ xác định.

Nghiên cứu khu hệ động vật bao gồm các nội dung chính: Các yếu tố hình thành khu hệ (điều kiện tự nhiên, lịch sử địa chất); đặc điểm thành phần loài, phân bố tự nhiên, nguồn gốc loài; mối quan hệ giữa các cá thể trong một quần thể, giữa các quần thể động vật với nhau và giữa các quần thể động vật với các quần thể thực vật; hiện trạng quần thể các loài động vật. Đây là cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, khai thác và sử dụng tài nguyên theo hướng bền vững. Cho đến nay, trên Thế giới hiện đã ghi nhận được 6.433 loài ếch nhái thuộc 59 họ, 3 bộ, trong đó: bộ Không đuôi (Anura) có 5.679 loài, 47 họ; bộ có đuôi (Caudata) 580 loài, 9 họ; bộ Không chân (Gymnophiona hay Apoda) có 174 loài, 3 họ (Frost, 2009). Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng: Rừng nhiệt đới là nơi đa dạng nhất về thành phần loài ếch nhái.

Ví dụ, Thái Lan là một trong các quốc gia nằm trong vùng nhiệt đới và được đánh giá có khu hệ ếch nhái khá phong phú. Theo thống kê, tổng số có 130 loài ếch nhái, thuộc 8 họ và 3 bộ được ghi nhận ở nước này [52]. Tương tự, Trung Quốc cũng là một quốc gia có tính đa dạng cao về các loài ếch nhái. Theo thống kê của Zhao và Adler (1993), tổng số 274 loài ếch nhái, thuộc 11 họ và 3 bộ đã được ghi nhận tại Trung Quốc.

Trong đó, bộ Không đuôi có 250 loài (chiếm 91,24%) thuộc 7 họ, bộ Có đuôi 23 loài thuộc 3 họ và bộ Không chân chỉ có 1 loài [58]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Một ví dụ nữa chứng minh cho nhận định về tính đa dạng của các loài ếch nhái tại khu vực nhiệt đới đó là Ấn Độ. Berkeley (2009) đã thống kê được 213 loài ếch nhái thuộc 10 họ, 3 bộ. Trong số 213 loài thì có 27 loài thuộc họ Megophryidae, 35 loài thuộc họ Bufonidae, 33 loài thuộc họ Microhylidae, 55 loài thuộc họ Ranidae, 43 loài thuộc họ Rhacophoridae và 7 loài thuộc họ Ichthyophiidae [40].

Thông tin về tính đa dạng tài nguyên ếch nhái của một số nước trong khu vực Đông Nam Á được thể hiện trong bảng 1. Thành phần loài ếch nhái một số nước Đông Nam Á Gymnophiona Caudata Anura Tổng số Tên nước Số họ Số loài Số họ Số loài Số họ Số loài Số họ Số loài Lào 1 1 1 1 5 58 7 60 Myanmar 0 0 1 1 5 81 6 82 Philippin 1 3 0 0 6 93 7 96 Thái Lan 1 4 1 1 7 107 9 112 Việt Nam* 1 1 1 5 9 163 11 174 Malaysia 1 7 0 0 5 193 6 200 Indonesia 1 10 0 0 8 246 9 256 (Nguồn: Bùi Thị Hải Hà, 2003; * Nguyen Van Sang et al., 2009) Cho đến nay, có rất nhiều phương pháp nghiên cứu về thành phần loài của ếch nhái đã và đang được áp dụng như điều tra theo tuyến, ô tiêu chuẩn, bẫy hố và điều tra theo tiếng kêu [54]. Tùy vào điều kiện cụ thể, mỗi phương pháp có những ưu nhược điểm riêng. (2003), khi nghiên cứu về thành phần loài ếch nhái, bò sát ở rừng mưa nhiệt đới đã sử dụng hai phương pháp: Điều tra theo tuyến và ô tiêu chuẩn.