Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang

Nghiên cứu đặc điểm khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, góp phần bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học.

• Tác giả: Trần Văn Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Mê – Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu chim ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu chim nói chung ở Việt Nam
• 1.3. Phân loại chim
• 1.4. Nghiên cứu Khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê - Hà Giang
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Điều kiện khí hậu, thủy văn
• 2.1.2.1. Khí hậu
• 2.1.2.2. Thủy văn
• 2.2. Tài nguyên đa dạng sinh học
• 2.2.1. Hệ thực vật
• 2.2.2. Hệ động vật
• 2.2.2.1. Khu hệ thú
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Kế thừa tài liệu
• 3.4.2. Phương pháp phỏng vấn
• 3.4.3. Điều tra theo tuyến
• 3.4.4. Bẫy chim bằng lưới mờ
• 3.4.5. Phương pháp đánh giá các mối đe dọa đến Khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 3.4.6. Xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.1. Thành phần loài
• 4.1.2. Sự đa dạng các bậc taxon của Khu hệ chim
• 4.1.3. Đặc điểm phân bố theo sinh cảnh của các loài chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.3.1. Sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi (SC1)
• 4.1.3.2. Sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh trên núi đá vôi (SC2)
• 4.1.3.3. Sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh trên núi đất (SC3)
• 4.1.3.4. Sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy (SC4)
• 4.1.3.5. Sinh cảnh làng bản, nương rẫy (SC5)
• 4.1.3.6. Sinh cảnh ao hồ, khe suối
• 4.1.4. Các loài chim quý hiếm và hiện trạng của chúng tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.4.1. Danh sách các loài chim quý hiếm trong khu vực
• 4.1.4.2. Tình trạng quần thể của một số loài chim quý hiếm và phân bố của chúng tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.5. Các mối đe dọa đến khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.5.1. Các mối đe dọa
• 4.1.5.2. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.1.6. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.6.1. Thực trạng công tác quản lý và bảo tồn khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.6.2. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, Hà Giang, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao tại Việt Nam. Nghiên cứu khu hệ chim tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo tồn các loài chim quý hiếm. Theo tài liệu, khu vực này đã ghi nhận được 104 loài chim, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Việc nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có hệ sinh thái rừng thường xanh núi cao, với nhiều dạng sinh cảnh khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài chim, đặc biệt là các loài quý hiếm như Gà lôi trắng (Lophura nycthemera).

1.2. Vai trò của khu hệ chim trong hệ sinh thái

Chim đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, tham gia vào quá trình phát tán hạt giống và kiểm soát côn trùng. Sự đa dạng của khu hệ chim tại Bắc Mê góp phần vào sự phong phú của hệ sinh thái rừng.

II. Thách thức trong việc bảo tồn khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có nhiều tiềm năng, nhưng khu hệ chim tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống do khai thác rừng, săn bắt và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính đe dọa đến sự tồn tại của các loài chim. Việc nhận diện và đánh giá các mối đe dọa này là rất cần thiết để có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Các mối đe dọa từ hoạt động khai thác rừng

Khai thác rừng không bền vững đã làm giảm diện tích môi trường sống của nhiều loài chim. Điều này dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng của khu hệ chim tại Bắc Mê.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ chim

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi trong điều kiện khí hậu và môi trường sống, ảnh hưởng đến sự sinh sản và phân bố của các loài chim. Nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá tác động này để có biện pháp ứng phó kịp thời.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Để nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê, các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích số liệu được áp dụng. Việc sử dụng bẫy chim bằng lưới mờ và phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin chính xác về sự phân bố và tình trạng của các loài chim. Phương pháp này không chỉ hiệu quả mà còn tiết kiệm thời gian và chi phí.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Điều tra hiện trường được thực hiện thông qua việc quan sát và ghi nhận các loài chim trong các dạng sinh cảnh khác nhau. Phương pháp này giúp xác định sự đa dạng và phân bố của các loài chim tại khu vực.

3.2. Phương pháp phỏng vấn người dân

Phỏng vấn người dân địa phương cung cấp thông tin quý giá về sự xuất hiện và tình trạng của các loài chim. Điều này giúp bổ sung dữ liệu cho nghiên cứu và nâng cao tính chính xác của kết quả.

IV. Kết quả nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có sự đa dạng cao về loài chim. Đã ghi nhận được 104 loài chim, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao. Những thông tin này sẽ là cơ sở quan trọng cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững khu hệ chim tại đây.

4.1. Danh sách các loài chim được ghi nhận

Danh sách các loài chim tại Bắc Mê bao gồm nhiều loài quý hiếm như Gà lôi trắng (Lophura nycthemera) và Sả hung (Halcyon coromanda). Việc ghi nhận này cho thấy sự phong phú của khu hệ chim tại đây.

4.2. Tình trạng quần thể của các loài chim

Tình trạng quần thể của một số loài chim quý hiếm đang bị đe dọa. Cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể để duy trì và phục hồi quần thể của các loài này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê

Nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê, Hà Giang là một bước quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin về tình trạng và phân bố của các loài chim mà còn giúp định hướng cho các chính sách bảo tồn trong tương lai. Cần tiếp tục thực hiện các nghiên cứu sâu hơn để bảo vệ và phát triển bền vững khu hệ chim tại đây.

5.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ các loài chim quý hiếm và môi trường sống của chúng. Các biện pháp này cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Tăng cường hợp tác nghiên cứu và bảo tồn

Hợp tác giữa các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn khu hệ chim tại Bắc Mê.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ chim giữ vai trò xung yếu trong mạng lưới thức ăn tự nhiên, hỗ trợ cân bằng sinh thái và thúc đẩy quá trình phát tán hạt giống để tái sinh rừng tự nhiên. Trên phạm vi toàn quốc, hệ thống phân loại học đã ghi nhận khoảng 887 loài chim thuộc 88 họ và 20 bộ, tuy nhiên có tới 76 loài đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng do suy thoái sinh cảnh và nạn săn bắt trái phép. Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê thuộc tỉnh Hà Giang được quy hoạch với tổng diện tích 9.042 ha, sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh trên núi đá vôi đặc trưng cho vùng Đông Bắc Việt Nam. Mặc dù địa bàn giữ vị trí chiến lược về đa dạng sinh thái, dữ liệu khoa học trước năm 2015 còn nhiều khoảng trống khi chỉ có một đợt khảo sát sơ bộ ghi nhận 104 loài chim, chưa làm rõ đặc tính phân bố sinh cảnh cũng như chưa lượng hóa các nguy cơ đe dọa sinh học.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng thực hiện mục tiêu khảo sát toàn diện thành phần loài, đánh giá hiện trạng các loài chim quý hiếm và phân tích các nhân tố đe dọa khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê. Phạm vi nghiên cứu bao quát địa bàn 3 xã trọng điểm gồm Thượng Tân, Minh Ngọc và Lạc Nông trong khung thời gian 12 tháng liên tục từ tháng 9 năm 2014 đến tháng 9 năm 2015. Địa hình khu vực mang tính phân hóa mạnh với độ dốc trung bình trên 30 độ, trải dài từ cao độ 120 mét tại khu vực hồ thủy điện Tuyên Quang đến đỉnh núi Thải Giàng Phìn cao trên 1.200 mét. Kết quả của công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi bổ sung thêm 79 loài chim mới vào danh lục địa phương, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác để hỗ trợ các cơ quan kiểm lâm và chính quyền địa phương quản lý hiệu quả 8.298,9 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã và sinh học bảo tồn để phân tích cấu trúc khu hệ chim trong mối tương quan với thảm thực vật nhiệt đới. Cốt lõi của khung lý thuyết dựa trên mô hình phân tầng sinh thái rừng và lý thuyết địa lý sinh vật đảo của MacArthur và Wilson, xem xét các mảng sinh cảnh núi đá vôi cô lập như những sinh cảnh đặc thù đối với tập tính làm tổ và kiếm ăn của từng nhóm chim. Nghiên cứu tích hợp hệ thống phân loại học động vật chuẩn hóa quốc gia theo tài liệu phân loại của các nhà điểu học hàng đầu tại Việt Nam kết hợp các tiêu chí đánh giá tình trạng bảo tồn từ Danh lục Đỏ của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 2014), Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Ba khái niệm học thuật trung tâm được sử dụng xuyên suốt công trình gồm: Khu hệ chim (tập hợp tất cả các loài chim cư trú hoặc di cư trong một không gian địa lý nhất định); Sinh cảnh đặc trưng (tổ hợp các yếu tố phi sinh vật và sinh vật tạo môi trường sống trực tiếp cho loài); Đánh giá giảm thiểu mối đe dọa (mô hình chuẩn hóa TRA - Threat Reduction Assessment nhằm lượng hóa tác động tiêu cực của con người lên hệ sinh thái). Mô hình TRA do Margoluis và Salafsky phát triển năm 2001 được triển khai nhằm xếp hạng 8 nhóm nguy cơ sinh thái dựa trên 3 tiêu chí định lượng: phạm vi ảnh hưởng không gian, cường độ tàn phá sinh cảnh và tính cấp thiết về thời gian.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập thông qua thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa điều tra thực địa có hệ thống, bẫy bắt mẫu vật sinh học và điều tra xã hội học định lượng. Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa bao gồm 8 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài xấp xỉ 40,4 km (mỗi tuyến dài từ 4,5 đến 6,0 km) phân bố đồng đều tại 3 xã Minh Ngọc, Thượng Tân và Lạc Nông. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc cắt ngang qua 6 dạng sinh cảnh chính của khu bảo tồn, giúp tối đa hóa khả năng phát hiện các loài chim có tập tính hoạt động khác nhau. Hoạt động quan sát thực địa được chia thành hai khung giờ cao điểm có cường độ hoạt động mạnh nhất của chim: buổi sáng từ 05h30 đến 11h00 và buổi chiều từ 15h00 đến 18h30.

Để bổ sung dữ liệu cho các loài chim kích thước nhỏ, bay thấp ở tầng dưới tán rừng khó quan sát bằng mắt thường, nghiên cứu bố trí hệ thống 6 dải lưới mờ chuyên dụng gồm 5 lưới kích thước 9x3 mét và 1 lưới kích thước 12x3 mét tại 8 vị trí sinh cảnh trọng yếu. Lưới mờ được kiểm tra liên tục 30 phút một lần nhằm giải phóng cá thể chim an toàn sau khi ghi nhận hình thái và định loại. Điều tra xã hội học sử dụng 40 phiếu phỏng vấn cấu trúc đối với cán bộ quản lý rừng, kiểm lâm viên và người dân am hiểu tập tính động vật địa phương. Toàn bộ dữ liệu thu thập được xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel, đồng thời định vị không gian và xây dựng bản đồ phân bố các loài quý hiếm qua phần mềm hệ thông tin địa lý MapInfo và hệ thống định vị toàn cầu GPS.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp các phương pháp điều tra thực địa đã xác định khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có 183 loài thuộc 41 họ và 12 bộ khác nhau. Trong số đó, 154 loài được phát hiện qua quan sát trực tiếp (chiếm 84,15%), 37 loài qua phỏng vấn chuyên sâu, 27 loài qua thu thập mẫu vật hoặc bẫy lưới mờ, và 24 loài qua nhận diện tiếng hót đặc trưng ngoài tự nhiên. So với kết quả điều tra sơ bộ 104 loài của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật năm 2009, luận văn đã ghi nhận và bổ sung thêm 79 loài chim mới cho khu bảo tồn, tương đương mức tăng trưởng dữ liệu 75,96%.

Cấu trúc phân loại học cho thấy Bộ Sẻ (Passeriformes) chiếm ưu thế tuyệt đối về tính đa dạng khi quy tụ 26 họ (chiếm 63,41% tổng số họ) và 120 loài (chiếm 65,57% tổng số loài). Các họ sở hữu độ phong phú loài cao nhất bao gồm Họ Khướu (Timaliidae) với 20 loài, Họ Chim chích (Sylviidae) với 10 loài, Họ Cu cu (Cuculidae) với 10 loài và Họ Chào mào (Pycnonotidae) với 9 loài. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của các đơn vị phân loại độc nhất như Bộ Nuốc (Trogoniformes) với chỉ 1 loài duy nhất là Nuốc bụng đỏ (Harpactes erythrocephalus). Về phân bố sinh cảnh, sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh trên núi đất và rừng nguyên sinh núi đá vôi ghi nhận mật độ thành phần loài tập trung cao nhất, phản ánh tính toàn vẹn của thảm thực vật nguyên sinh tầng cao.

Thảo luận kết quả

Khi đối chiếu tính đa dạng sinh học, quy mô 183 loài chim trên 9.042 ha tại Bắc Mê vượt trội hơn so với Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến (155 loài trên 7.308 ha) và Khu Bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò (154 loài trên 5.252 ha). Đồng thời, số loài ghi nhận được đạt tỷ lệ xấp xỉ 67,28% so với tổng số 272 loài của Vườn Quốc gia Tam Đảo dù diện tích của Tam Đảo lớn gấp hơn 4 lần (36.680 ha). Mức độ đa dạng cao này bắt nguồn từ cấu trúc địa hình nằm ở vùng lõm của cánh cung Sông Gâm, sở hữu sự phân tầng độ cao từ 120 mét đến trên 1.200 mét kết hợp với hệ sinh thái đất ngập nước từ lòng hồ thủy điện tạo ra mạng lưới vi khí hậu vô cùng phong phú.

Dữ liệu nghiên cứu về sự phân bổ của các loài có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua các biểu đồ cơ cấu họ - bộ và sơ đồ GIS định vị các điểm nóng đa dạng sinh học. Về mặt bảo tồn, nghiên cứu ghi nhận nhiều loài chim quý hiếm có giá trị sinh thái đặc biệt như Gà lôi trắng (Lophura nycthemera), Sả hung (Halcyon coromanda), Bồng chanh rừng (Alcedo hercules), Ó cá (Pandion haliaetus) và Cắt nhỏ họng trắng (Polihierax insignis). Kết quả đánh giá bằng phương pháp TRA chỉ rõ hai nguy cơ lớn nhất đe dọa khu hệ chim là hoạt động săn bẫy chim trái phép bằng súng săn, lưới tàng hình và sự xâm lấn sinh cảnh do canh tác nông nghiệp nương rẫy dọc theo các sườn núi dốc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững khu hệ chim và tài nguyên đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất:

Thứ nhất, tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát rừng và thực thi pháp luật lâm nghiệp. Ban Quản lý Khu bảo tồn cần phối hợp chặt chẽ với Hạt Kiểm lâm Bắc Mê triển khai tối thiểu 12 đợt tuần tra chuyên đề mỗi quý trên 8 tuyến khảo sát trọng điểm. Mục tiêu đặt ra là tháo dỡ triệt để các loại bẫy chim, ngăn chặn hoàn toàn hoạt động mang súng săn vào rừng đặc dụng, hướng tới giảm 80% các vụ vi phạm săn bắt chim hoang dã trong giai đoạn 5 năm tiếp theo.

Thứ hai, thiết lập hệ thống quan trắc sinh học định kỳ kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin địa lý. Ban Quản lý Khu bảo tồn chủ trì xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa, định vị tọa độ phân bố của hơn 10 loài chim quý hiếm nằm trong Sách Đỏ và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP. Thực hiện tối thiểu 2 đợt điều tra quan trắc sinh thái hàng năm để theo dõi biến động quần thể của các loài chỉ thị như Gà lôi trắng và Sả hung bắt đầu từ quý I năm tiếp theo.

Thứ ba, thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư sinh sống tại vùng đệm. Ủy ban nhân dân huyện Bắc Mê phối hợp với các tổ chức phát triển nông thôn triển khai các lớp chuyển giao kỹ thuật thâm canh nông lâm kết hợp cho 1.750 lao động nông nghiệp địa phương. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo từ mức 2,9% hiện tại lên trên 15% trong vòng 5 năm, giúp ổn định thu nhập trên 344,93 ha đất canh tác lúa, ngô và giảm thiểu triệt để áp lực phá rừng làm nương rẫy.

Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức bảo tồn thiên nhiên trong cộng đồng học đường và thôn bản. Tổ chức 100% các chiến dịch tuyên truyền tại 18 thôn thuộc 3 xã giáp ranh, ký cam kết không săn bắt, tiêu thụ và buôn bán chim hoang dã đối với toàn bộ các hộ dân sinh sống xung quanh ranh giới 9.042 ha của khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả khoa học của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn sau:

Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng Kiểm lâm địa phương: Ứng dụng trực tiếp danh lục 183 loài chim và hệ thống tọa độ 8 tuyến điều tra để hoạch định phương án tuần tra bảo vệ rừng nghiêm ngặt trên diện tích 8.298,9 ha, đồng thời nâng cao nghiệp vụ nhận diện các loài chim quý hiếm trong kiểm tra lâm sản.

Các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Sinh thái học, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên môi trường: Kế thừa quy trình nghiên cứu thực địa kết hợp điều tra tuyến, bẫy lưới mờ chuẩn hóa và phương pháp phân tích TRA để triển khai các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về khu hệ động vật có xương sống vùng núi đá vôi.

Các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương cấp huyện, tỉnh: Sử dụng nguồn số liệu phân tích kinh tế - xã hội tại 3 xã Thượng Tân, Minh Ngọc, Lạc Nông để xây dựng quy hoạch giao khoán 6.460,47 ha đất lâm nghiệp và ban hành chính sách phát triển vùng đệm hài hòa giữa an sinh xã hội và bảo tồn.

Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn đa dạng sinh học quốc tế: Tham khảo nguồn cơ sở dữ liệu về 79 loài mới phát hiện để thẩm định, thiết kế và tài trợ các dự án bảo tồn nguồn gen quý hiếm và xây dựng hành lang sinh thái dọc cánh cung Sông Gâm.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã bổ sung được bao nhiêu loài chim mới cho danh lục Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê? Luận văn đã ghi nhận tổng cộng 183 loài chim và bổ sung thành công 79 loài mới chưa từng được công bố trong đợt khảo sát sơ bộ năm 2009 của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, giúp tăng 75,96% số lượng loài trong danh lục khu hệ chim địa phương.

Phương pháp bẫy lưới mờ được bố trí như thế nào trong quá trình điều tra thực địa? Nghiên cứu sử dụng 6 dải lưới mờ gồm 5 lưới kích thước 9x3 mét và 1 lưới 12x3 mét giăng tại 8 điểm sinh cảnh khác nhau, thực hiện kiểm tra 30 phút một lần nhằm bắt, chụp ảnh định loại và thả an toàn các loài chim nhỏ tầng cây bụi.

Bộ chim nào chiếm tỷ lệ phong phú cao nhất trong cấu trúc khu hệ chim tại Bắc Mê? Bộ Sẻ (Passeriformes) chiếm ưu thế áp đảo nhất với 26 họ (chiếm 63,41%) và 120 loài (chiếm 65,57%), trong đó Họ Khướu (Timaliidae) chiếm số lượng lớn nhất với 20 loài đặc trưng cho sinh thái vùng núi Đông Bắc.

Đánh giá mối đe dọa bằng mô hình TRA đã xác định những nguy cơ sinh thái lớn nhất nào? Mô hình TRA xác định 8 nhóm đe dọa và chỉ ra rằng việc săn bắn chim hoang dã trái phép cùng với việc phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ chọn lọc là các mối đe dọa có cường độ cao và tính cấp thiết nguy hiểm nhất đối với sinh cảnh chim.

Yếu tố tự nhiên nào giúp Bắc Mê sở hữu khu hệ chim đa dạng hơn một số khu bảo tồn lân cận? Bắc Mê nằm ở vùng lõm cánh cung Sông Gâm với địa hình chia cắt mạnh, độ dốc trên 30 độ, biên độ độ cao từ 120 mét đến trên 1.200 mét và thảm thực vật rừng lá rộng núi đá vôi nguyên vẹn tạo ra nhiều ổ sinh thái biệt lập.

Kết luận

Nghiên cứu đặc điểm khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê đã mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn quan trọng:

• Thiết lập danh lục chuẩn hóa gồm 183 loài chim thuộc 41 họ và 12 bộ, bổ sung xuất sắc 79 loài mới cho cơ sở dữ liệu sinh vật của khu bảo tồn.
• Khẳng định vai trò ưu thế sinh thái của Bộ Sẻ với 120 loài (chiếm 65,57% cấu trúc thành phần) cùng sự có mặt của các bậc phân loại quý hiếm như Bộ Nuốc.
• Xác định chi tiết đặc điểm phân bố của chim trên 6 sinh cảnh đặc trưng và lập bản đồ phân bố các loài quý hiếm như Gà lôi trắng, Sả hung, Ó cá.
• Ứng dụng thành công khung đánh giá TRA để định lượng 8 nhóm đe dọa sinh cảnh, làm căn cứ thực chứng cho công tác quản trị rừng.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền giữa kiểm soát lâm chính, số hóa GIS và cải thiện sinh kế cho 1.750 lao động vùng đệm.

Kế hoạch trong giai đoạn tiếp theo cần tập trung số hóa toàn bộ bản đồ sinh cảnh chim lên nền tảng trực tuyến và kêu gọi các nguồn lực tài trợ nhằm triển khai ngay các chương trình giám sát biến động quần thể chim quý hiếm hàng năm. Quý độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp cơ sở dữ liệu này để phục vụ công tác học thuật cũng như bảo tồn thiên nhiên bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lược sử nghiên cứu chim ở Viêṭ Nam 1. Tình hình nghiên cứu chim nói chung ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu về chim ở Viê ̣t Nam đề u do các nhà khoa ho ̣c người nước ngoài thực hiên. ̣ Từ năm 1945 – 1954, do chiế n tranh nên các hoa ̣t đô ̣ng về nghiên cứu chim ở Viê ̣t Nam đề u bi ̣ gián đoa ̣n.

Cho đế n sau khi Bắ c Viê ̣t Nam giải phóng, mô ̣t số nhà khoa ho ̣c Viêṭ Nam mới bắ t đầ u nghiên cứu. Tiêu biể u nhấ t có công triǹ h nghiên cứu của tác giả Võ Quý, Trầ n Gia Huấ n 1960 - 1961; Võ Quý 1962 - 1966; Võ Quý, Đỗ Ngo ̣c Quang 1965; Võ Quý và Alogiava N. Ngoài ra còn có mô ̣t số công triǹ h nghiên cứu Fiso và Lê Diên Dực 1966 về chim miề n Bắ c Viê ̣t Nam. Năm 1971, Võ Quý đã tổ ng hơ ̣p kế t quả nghiên cứu về đời số ng của các loài chim phổ biế n ở miề n Bắ c Viêṭ Nam và xuấ t bản công triǹ h “Sinh ho ̣c các loài chim thường gă ̣p ở Viêṭ Nam”.

Trong sách tác giả có mô tả các đă ̣c điể m về thức ăn, nơi ở, đă ̣c điể m sinh sản và mô ̣t số tâ ̣p tiń h khác của gầ n hai trăm loài chim ở miề n Bắ c, đa số các loài này có ý nghiã kinh tế. Sau khi thố ng nhấ t đất nước, nghiên cứu chim ở các tỉnh phía Nam được tiếp tục bởi các nhà khoa học Việt Nam. Một số chương trình điều tra tổng hợp về tài nguyên sinh vật trong đó có chim đã được tiến hành như: Chương trình điều tra tổng hợp Tây Nguyên 1 và Tây Nguyên 2. Công trin ̀ h về chim trong giai đoạn này đáng chú ý là cuốn “Chim Viê ̣t Nam, Hình thái phân loa ̣i (Tâ ̣p I và II) của Võ Quý 1975 – 1981” là công triǹ h đầ u tiên nghiên cứu chim trên toàn lañ h thổ Viê ̣t Nam về mă ̣t hình thái và phân loa ̣i.

Kết thúc các đợt nghiên cứu này, Võ Quý và Nguyễn Cử (1995) đã xây dựng “Danh lu ̣c chim Viê ̣t Nam” gồ m 19 bô ̣, 81 ho ̣ và 828 loài chim. Với LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 mỗi loài các tác giả đề u dẫn các đă ̣c điể m về hiê ̣n tra ̣ng và vùng phân bố. Mô ̣t số loài chim quý hiế m, đă ̣c hữu đươ ̣c nghiên cứu và tái phát hiê ̣n như: Sế u cổ đỏ (Grus antigone), Gà lôi lam mào đen (Lophura imperialis), Gà lôi lam mào trắ ng (Lophura edwardsi), Gà so cổ hung (Arborphila davidi), Quắ m cánh xanh (Pseudibis davisoni), Mi núi bà (Crocias langbianus) và gầ n đây nhấ t loài Va ̣c hoa (Gorsachius magnificus). Mô ̣t số loài mới cho khoa ho ̣c đã đươ ̣c công bố : Gà lôi lam đuôi trắ ng (Lophura hatinhensis), Khướu ngo ̣c linh (Garrulax ngoclinhensis), Khướu vằ n đầ u đen (Actinodura sodangorum), Khướu Kon Ka Kinh (Garrulax kokakinhensis).

Cho đế n những năm gầ n đây, cùng với sự tích cực trong nỗ lực bảo tồn đa da ̣ng sinh ho ̣c của Chin ́ h phủ Viê ̣t Nam thì nhiề u dự án bảo tồ n đa da ̣ng sinh ho ̣c do các tổ chức: Bảo tồ n chim Quố c tế (Bird Life International); Tổ chức bảo vê ̣ đô ̣ng thực vâ ̣t Quố c tế (FFI); Hiê ̣p hô ̣i bảo tồ n thiên nhiên Quố c tế (IUCN); Quỹ Quố c tế bảo vê ̣ thiên nhiên (WWF), Ngân hàng thế giới (WB)…đã đươ ̣c triể n khai do vâ ̣y công tác bảo tồ n đa da ̣ng sinh ho ̣c của nước ta đươ ̣c thúc đẩ y ma ̣nh mẽ hơn. Công triǹ h nghiên cứu về chim gầ n đây nhất là cuố n “Chim Viê ̣t Nam” của tâ ̣p thể các tác giả Nguyễn Hữu Cử, Lê Tro ̣ng Trải, Karen Philipps (Năm 2000) tài liêụ này giới thiê ̣u hơn 500 loài chim trong tổ ng số gầ n 850 loài chim hiê ̣n có ở Viê ̣t Nam. Tóm lại các công trình nghiên cứu chim ở Việt Nam đang còn ở mức độ khiêm tốn. Tính cho đến nay, trên lãnh thổ Việt Nam đã tìm thấy 887 loài, thuộc 88 họ, 20 bộ (Nguyễn Lâm Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân, 2011).

Phân loại chim Quan điểm phân loại chim đến nay cơ bản vẫn sử dụng tên phổ thông tiếng Việt theo tài liệu của Võ Quý và Nguyễn Cử (1995), tên tiếng Anh và tên khoa học theo Inskipp et al, (1996). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Năm 2005, Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải và Karen Phillips đã xuất bản cuốn Chim Việt Nam trên cơ sở kế thừa các tài liệu trước đây nhưng đã chuẩn hóa tên phổ thông Việt Nam, tên tiếng Anh cũng như mô tả hình thái của chúng và bổ xung thêm nguồn tài liệu và phân loại các loài chim hiện có. Tuy nhiên, tài liệu mà chúng tôi cập nhật nhất hiện nay theo phân loại của Nguyễn Lân Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân (2011). Theo quan điểm phân loại này, ở Việt Nam hiện có 887 loài chim thuộc 88 họ và 20 bộ.

Nghiên cứu Khu hê ̣ chim ta ̣i KBTTN Bắ c Mê - Hà Giang. Tháng 2 năm 2009, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật tiến hành điều tra và ghi nhận được 104 loài chim phân bố tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê. Các loài chim phân bố ở hầu hết các dạng sinh cảnh trong khu vực và mô ̣t số loài sống đặc trưng tại khu vực rừng trên núi đá vôi. Trong số đó có 2 loài được ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ (1 loài ở nhóm IB và 1 loài ở nhóm IIB).

Có 1 loài được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) là Gà lôi trắng (Lophura nycthemera) ở bậc LR (Ít nguy cấp). Có 9 loài được ghi trong phụ lục II của Công ước CITES (2006). Tuy nhiên, từ năm 2009 đế n nay các công trình nghiên cứu nhằ m bổ sung thông tin về khu hê ̣ chim cho KBTTN Bắ c Mê còn rấ t ha ̣n chế. Do đó, cần có những công trình điều tra nghiên cứu một cách tỉ mỉ, quy mô hơn nhằm xác định rõ hiện trạng, phân bố cũng như những yếu tố đe dọa đến Khu hệ chim tại đây.

Bởi vậy, đây sẽ là những cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, các nhà bảo tồn có các chính sách, định hướng, hoạch định cụ thể nhằm bảo tồn đa dạng sinh học cũng như các loài chim quý hiếm có mặt tại KBTTN Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Chương 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2. Điều kiện tự nhiên 2. Vị trí địa lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê nằm trên địa bàn 3 xã: Thượng Tân, Minh Ngọc, Lạc Nông, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Trụ sở Ban quản lý khu BTTN Bắc Mê đặt tại trung tâm Thị trấn Bắc Mê, khu BTTN Bắc Mê tiếp giáp với các đơn vị hành chính sau: - Phía Bắc giáp xã Yên Phú, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Phía Nam giáp xã Thuý Loa, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. - Phía Đông giáp xã Yên Cường và xã Phiêng Luông, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Phía Tây giáp xã Yên Định huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Kết quả rà soát, quy hoạch 3 loại rừng theo theo Chỉ thị 38/2005/CT- TTg ngày 15/12/2005 của Thủ tướng Chính phủ, về việc rà soát quy hoạch 3 loại rừng (được UBND tỉnh Hà Giang phê duyệt tại Quyết định 2104/QĐ- UBND ngày 01 tháng 08 năm 2008). Tổng diện tích KBTTN Bắc Mê có 9. Trong đó chia ra các phân khu chức năng: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 8.298,9 ha; Phân khu phục hồi sinh thái 743,6 ha; không có phân khu dịch vụ hành chính. Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê nằm ở vùng lõm của cánh cung Sông Gâm về phía Đông Nam tỉnh Hà Giang, địa hình cao, dốc, mức độ chia cắt mạnh, có nhiều đỉnh cao trên 1000 m dọc theo các dãy cánh cung Sông Gâm, cao nhất là đỉnh Thải Giàng Phìn có độ cao 1.

Thấp nhất là khu vực hồ thuỷ điện Tuyên Quang có độ cao 120 m. Địa thế khu vực nghiêng dần từ Đông Bắc sang Tây Nam. Độ dốc bình quân 300, nhiều nơi có độ dốc trên 400. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Điều kiện khí hậu, thủy văn 2. Khí hậu Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng sâu sắc của khí hậu vùng núi cao phía Bắc Việt Nam. Mùa Hè có gió Đông Nam, Tây Nam kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10. Mùa Đông có gió mùa Đông Bắc kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.

Chế độ nhiệt: + Nhiệt độ trung bình năm: 22,60C - 230C. + Nhiệt độ trung bình cao nhất: 27,20C - 27,50C. + Nhiệt độ tối thấp trung bình: 1,50C. Các tháng 11,12 đến tháng 1, tháng 2 năm sau nhiệt độ xuống rất thấp, nhiều vùng nhiệt độ xuống dưới 00C, nhiều năm xuất hiện băng, tuyết.

- Lượng mưa bình quân trong năm từ 2.200 mm, tập trung vào các tháng 6,7,8,9 trong năm. Lượng mưa trong mùa hè và mùa thu chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm. Mùa đông lượng mưa rất nhỏ, thường dưới 50 mm/tháng, trong đó lượng bốc hơi lớn, gây nên khô hạn thiếu nước trong sinh hoạt và sản xuất. Thủy văn Do địa hình chia cắt mạnh, cho nên Bắc Mê có rất nhiều khe, suối.

Tất cả các suối này đều chảy ra con sông chính và chảy qua KBT đó là Sông Gâm. Tại huyện Na Hang - Tuyên Quang trên Sông Gâm đã xây dựng thuỷ điện Sông Gâm, một số nơi KBT Bắc Mê đã nằm trong khu vực lòng hồ của thuỷ điện này, điển hình là xã Thượng Tân. Tài nguyên đa dạng sinh học 2. Hệ thực vật Theo kết quả điều tra sơ bộ Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, đã xác định được 523 loài của 137 họ thực vật thuộc các ngành: Ngành Thông đất - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Lycopodiophyta; Ngành Mộc tặc - Equisetophyta; Ngành Dương xỉ - Polypodiophyta; Ngành Thông - Pinophyta và Ngành Mộc lan - Magnoliophyta.