Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang

Nghiên cứu đặc điểm khu hệ chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, góp phần bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học.

• Tác giả: Trần Văn Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Mê – Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu chim ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu chim nói chung ở Việt Nam
• 1.3. Phân loại chim
• 1.4. Nghiên cứu Khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê - Hà Giang
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Điều kiện khí hậu, thủy văn
• 2.1.2.1. Khí hậu
• 2.1.2.2. Thủy văn
• 2.2. Tài nguyên đa dạng sinh học
• 2.2.1. Hệ thực vật
• 2.2.2. Hệ động vật
• 2.2.2.1. Khu hệ thú
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Kế thừa tài liệu
• 3.4.2. Phương pháp phỏng vấn
• 3.4.3. Điều tra theo tuyến
• 3.4.4. Bẫy chim bằng lưới mờ
• 3.4.5. Phương pháp đánh giá các mối đe dọa đến Khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 3.4.6. Xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.1. Thành phần loài
• 4.1.2. Sự đa dạng các bậc taxon của Khu hệ chim
• 4.1.3. Đặc điểm phân bố theo sinh cảnh của các loài chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.3.1. Sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi (SC1)
• 4.1.3.2. Sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh trên núi đá vôi (SC2)
• 4.1.3.3. Sinh cảnh rừng lá rộng thường xanh trên núi đất (SC3)
• 4.1.3.4. Sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy (SC4)
• 4.1.3.5. Sinh cảnh làng bản, nương rẫy (SC5)
• 4.1.3.6. Sinh cảnh ao hồ, khe suối
• 4.1.4. Các loài chim quý hiếm và hiện trạng của chúng tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.4.1. Danh sách các loài chim quý hiếm trong khu vực
• 4.1.4.2. Tình trạng quần thể của một số loài chim quý hiếm và phân bố của chúng tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.5. Các mối đe dọa đến khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.5.1. Các mối đe dọa
• 4.1.5.2. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.1.6. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.6.1. Thực trạng công tác quản lý và bảo tồn khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• 4.1.6.2. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn khu hệ chim tại KBTTN Bắc Mê
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, Hà Giang, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao tại Việt Nam. Nghiên cứu khu hệ chim tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo tồn các loài chim quý hiếm. Theo tài liệu, khu vực này đã ghi nhận được 104 loài chim, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Việc nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có hệ sinh thái rừng thường xanh núi cao, với nhiều dạng sinh cảnh khác nhau. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài chim, đặc biệt là các loài quý hiếm như Gà lôi trắng (Lophura nycthemera).

1.2. Vai trò của khu hệ chim trong hệ sinh thái

Chim đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, tham gia vào quá trình phát tán hạt giống và kiểm soát côn trùng. Sự đa dạng của khu hệ chim tại Bắc Mê góp phần vào sự phong phú của hệ sinh thái rừng.

II. Thách thức trong việc bảo tồn khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có nhiều tiềm năng, nhưng khu hệ chim tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống do khai thác rừng, săn bắt và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính đe dọa đến sự tồn tại của các loài chim. Việc nhận diện và đánh giá các mối đe dọa này là rất cần thiết để có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Các mối đe dọa từ hoạt động khai thác rừng

Khai thác rừng không bền vững đã làm giảm diện tích môi trường sống của nhiều loài chim. Điều này dẫn đến sự suy giảm số lượng và đa dạng của khu hệ chim tại Bắc Mê.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ chim

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi trong điều kiện khí hậu và môi trường sống, ảnh hưởng đến sự sinh sản và phân bố của các loài chim. Nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá tác động này để có biện pháp ứng phó kịp thời.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Để nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê, các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích số liệu được áp dụng. Việc sử dụng bẫy chim bằng lưới mờ và phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin chính xác về sự phân bố và tình trạng của các loài chim. Phương pháp này không chỉ hiệu quả mà còn tiết kiệm thời gian và chi phí.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Điều tra hiện trường được thực hiện thông qua việc quan sát và ghi nhận các loài chim trong các dạng sinh cảnh khác nhau. Phương pháp này giúp xác định sự đa dạng và phân bố của các loài chim tại khu vực.

3.2. Phương pháp phỏng vấn người dân

Phỏng vấn người dân địa phương cung cấp thông tin quý giá về sự xuất hiện và tình trạng của các loài chim. Điều này giúp bổ sung dữ liệu cho nghiên cứu và nâng cao tính chính xác của kết quả.

IV. Kết quả nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê Hà Giang

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có sự đa dạng cao về loài chim. Đã ghi nhận được 104 loài chim, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị bảo tồn cao. Những thông tin này sẽ là cơ sở quan trọng cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững khu hệ chim tại đây.

4.1. Danh sách các loài chim được ghi nhận

Danh sách các loài chim tại Bắc Mê bao gồm nhiều loài quý hiếm như Gà lôi trắng (Lophura nycthemera) và Sả hung (Halcyon coromanda). Việc ghi nhận này cho thấy sự phong phú của khu hệ chim tại đây.

4.2. Tình trạng quần thể của các loài chim

Tình trạng quần thể của một số loài chim quý hiếm đang bị đe dọa. Cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể để duy trì và phục hồi quần thể của các loài này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê

Nghiên cứu khu hệ chim tại Bắc Mê, Hà Giang là một bước quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin về tình trạng và phân bố của các loài chim mà còn giúp định hướng cho các chính sách bảo tồn trong tương lai. Cần tiếp tục thực hiện các nghiên cứu sâu hơn để bảo vệ và phát triển bền vững khu hệ chim tại đây.

5.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ các loài chim quý hiếm và môi trường sống của chúng. Các biện pháp này cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả.

5.2. Tăng cường hợp tác nghiên cứu và bảo tồn

Hợp tác giữa các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn khu hệ chim tại Bắc Mê.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lược sử nghiên cứu chim ở Viêṭ Nam 1. Tình hình nghiên cứu chim nói chung ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu về chim ở Viê ̣t Nam đề u do các nhà khoa ho ̣c người nước ngoài thực hiên. ̣ Từ năm 1945 – 1954, do chiế n tranh nên các hoa ̣t đô ̣ng về nghiên cứu chim ở Viê ̣t Nam đề u bi ̣ gián đoa ̣n.

Cho đế n sau khi Bắ c Viê ̣t Nam giải phóng, mô ̣t số nhà khoa ho ̣c Viêṭ Nam mới bắ t đầ u nghiên cứu. Tiêu biể u nhấ t có công triǹ h nghiên cứu của tác giả Võ Quý, Trầ n Gia Huấ n 1960 - 1961; Võ Quý 1962 - 1966; Võ Quý, Đỗ Ngo ̣c Quang 1965; Võ Quý và Alogiava N. Ngoài ra còn có mô ̣t số công triǹ h nghiên cứu Fiso và Lê Diên Dực 1966 về chim miề n Bắ c Viê ̣t Nam. Năm 1971, Võ Quý đã tổ ng hơ ̣p kế t quả nghiên cứu về đời số ng của các loài chim phổ biế n ở miề n Bắ c Viêṭ Nam và xuấ t bản công triǹ h “Sinh ho ̣c các loài chim thường gă ̣p ở Viêṭ Nam”.

Trong sách tác giả có mô tả các đă ̣c điể m về thức ăn, nơi ở, đă ̣c điể m sinh sản và mô ̣t số tâ ̣p tiń h khác của gầ n hai trăm loài chim ở miề n Bắ c, đa số các loài này có ý nghiã kinh tế. Sau khi thố ng nhấ t đất nước, nghiên cứu chim ở các tỉnh phía Nam được tiếp tục bởi các nhà khoa học Việt Nam. Một số chương trình điều tra tổng hợp về tài nguyên sinh vật trong đó có chim đã được tiến hành như: Chương trình điều tra tổng hợp Tây Nguyên 1 và Tây Nguyên 2. Công trin ̀ h về chim trong giai đoạn này đáng chú ý là cuốn “Chim Viê ̣t Nam, Hình thái phân loa ̣i (Tâ ̣p I và II) của Võ Quý 1975 – 1981” là công triǹ h đầ u tiên nghiên cứu chim trên toàn lañ h thổ Viê ̣t Nam về mă ̣t hình thái và phân loa ̣i.

Kết thúc các đợt nghiên cứu này, Võ Quý và Nguyễn Cử (1995) đã xây dựng “Danh lu ̣c chim Viê ̣t Nam” gồ m 19 bô ̣, 81 ho ̣ và 828 loài chim. Với LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 mỗi loài các tác giả đề u dẫn các đă ̣c điể m về hiê ̣n tra ̣ng và vùng phân bố. Mô ̣t số loài chim quý hiế m, đă ̣c hữu đươ ̣c nghiên cứu và tái phát hiê ̣n như: Sế u cổ đỏ (Grus antigone), Gà lôi lam mào đen (Lophura imperialis), Gà lôi lam mào trắ ng (Lophura edwardsi), Gà so cổ hung (Arborphila davidi), Quắ m cánh xanh (Pseudibis davisoni), Mi núi bà (Crocias langbianus) và gầ n đây nhấ t loài Va ̣c hoa (Gorsachius magnificus). Mô ̣t số loài mới cho khoa ho ̣c đã đươ ̣c công bố : Gà lôi lam đuôi trắ ng (Lophura hatinhensis), Khướu ngo ̣c linh (Garrulax ngoclinhensis), Khướu vằ n đầ u đen (Actinodura sodangorum), Khướu Kon Ka Kinh (Garrulax kokakinhensis).

Cho đế n những năm gầ n đây, cùng với sự tích cực trong nỗ lực bảo tồn đa da ̣ng sinh ho ̣c của Chin ́ h phủ Viê ̣t Nam thì nhiề u dự án bảo tồ n đa da ̣ng sinh ho ̣c do các tổ chức: Bảo tồ n chim Quố c tế (Bird Life International); Tổ chức bảo vê ̣ đô ̣ng thực vâ ̣t Quố c tế (FFI); Hiê ̣p hô ̣i bảo tồ n thiên nhiên Quố c tế (IUCN); Quỹ Quố c tế bảo vê ̣ thiên nhiên (WWF), Ngân hàng thế giới (WB)…đã đươ ̣c triể n khai do vâ ̣y công tác bảo tồ n đa da ̣ng sinh ho ̣c của nước ta đươ ̣c thúc đẩ y ma ̣nh mẽ hơn. Công triǹ h nghiên cứu về chim gầ n đây nhất là cuố n “Chim Viê ̣t Nam” của tâ ̣p thể các tác giả Nguyễn Hữu Cử, Lê Tro ̣ng Trải, Karen Philipps (Năm 2000) tài liêụ này giới thiê ̣u hơn 500 loài chim trong tổ ng số gầ n 850 loài chim hiê ̣n có ở Viê ̣t Nam. Tóm lại các công trình nghiên cứu chim ở Việt Nam đang còn ở mức độ khiêm tốn. Tính cho đến nay, trên lãnh thổ Việt Nam đã tìm thấy 887 loài, thuộc 88 họ, 20 bộ (Nguyễn Lâm Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân, 2011).

Phân loại chim Quan điểm phân loại chim đến nay cơ bản vẫn sử dụng tên phổ thông tiếng Việt theo tài liệu của Võ Quý và Nguyễn Cử (1995), tên tiếng Anh và tên khoa học theo Inskipp et al, (1996). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Năm 2005, Nguyễn Cử, Lê Trọng Trải và Karen Phillips đã xuất bản cuốn Chim Việt Nam trên cơ sở kế thừa các tài liệu trước đây nhưng đã chuẩn hóa tên phổ thông Việt Nam, tên tiếng Anh cũng như mô tả hình thái của chúng và bổ xung thêm nguồn tài liệu và phân loại các loài chim hiện có. Tuy nhiên, tài liệu mà chúng tôi cập nhật nhất hiện nay theo phân loại của Nguyễn Lân Hùng Sơn và Nguyễn Thanh Vân (2011). Theo quan điểm phân loại này, ở Việt Nam hiện có 887 loài chim thuộc 88 họ và 20 bộ.

Nghiên cứu Khu hê ̣ chim ta ̣i KBTTN Bắ c Mê - Hà Giang. Tháng 2 năm 2009, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật tiến hành điều tra và ghi nhận được 104 loài chim phân bố tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê. Các loài chim phân bố ở hầu hết các dạng sinh cảnh trong khu vực và mô ̣t số loài sống đặc trưng tại khu vực rừng trên núi đá vôi. Trong số đó có 2 loài được ghi trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ (1 loài ở nhóm IB và 1 loài ở nhóm IIB).

Có 1 loài được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) là Gà lôi trắng (Lophura nycthemera) ở bậc LR (Ít nguy cấp). Có 9 loài được ghi trong phụ lục II của Công ước CITES (2006). Tuy nhiên, từ năm 2009 đế n nay các công trình nghiên cứu nhằ m bổ sung thông tin về khu hê ̣ chim cho KBTTN Bắ c Mê còn rấ t ha ̣n chế. Do đó, cần có những công trình điều tra nghiên cứu một cách tỉ mỉ, quy mô hơn nhằm xác định rõ hiện trạng, phân bố cũng như những yếu tố đe dọa đến Khu hệ chim tại đây.

Bởi vậy, đây sẽ là những cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, các nhà bảo tồn có các chính sách, định hướng, hoạch định cụ thể nhằm bảo tồn đa dạng sinh học cũng như các loài chim quý hiếm có mặt tại KBTTN Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Chương 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2. Điều kiện tự nhiên 2. Vị trí địa lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê nằm trên địa bàn 3 xã: Thượng Tân, Minh Ngọc, Lạc Nông, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Trụ sở Ban quản lý khu BTTN Bắc Mê đặt tại trung tâm Thị trấn Bắc Mê, khu BTTN Bắc Mê tiếp giáp với các đơn vị hành chính sau: - Phía Bắc giáp xã Yên Phú, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Phía Nam giáp xã Thuý Loa, huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. - Phía Đông giáp xã Yên Cường và xã Phiêng Luông, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Phía Tây giáp xã Yên Định huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Kết quả rà soát, quy hoạch 3 loại rừng theo theo Chỉ thị 38/2005/CT- TTg ngày 15/12/2005 của Thủ tướng Chính phủ, về việc rà soát quy hoạch 3 loại rừng (được UBND tỉnh Hà Giang phê duyệt tại Quyết định 2104/QĐ- UBND ngày 01 tháng 08 năm 2008). Tổng diện tích KBTTN Bắc Mê có 9. Trong đó chia ra các phân khu chức năng: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 8.298,9 ha; Phân khu phục hồi sinh thái 743,6 ha; không có phân khu dịch vụ hành chính. Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê nằm ở vùng lõm của cánh cung Sông Gâm về phía Đông Nam tỉnh Hà Giang, địa hình cao, dốc, mức độ chia cắt mạnh, có nhiều đỉnh cao trên 1000 m dọc theo các dãy cánh cung Sông Gâm, cao nhất là đỉnh Thải Giàng Phìn có độ cao 1.

Thấp nhất là khu vực hồ thuỷ điện Tuyên Quang có độ cao 120 m. Địa thế khu vực nghiêng dần từ Đông Bắc sang Tây Nam. Độ dốc bình quân 300, nhiều nơi có độ dốc trên 400. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Điều kiện khí hậu, thủy văn 2. Khí hậu Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng sâu sắc của khí hậu vùng núi cao phía Bắc Việt Nam. Mùa Hè có gió Đông Nam, Tây Nam kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10. Mùa Đông có gió mùa Đông Bắc kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.

Chế độ nhiệt: + Nhiệt độ trung bình năm: 22,60C - 230C. + Nhiệt độ trung bình cao nhất: 27,20C - 27,50C. + Nhiệt độ tối thấp trung bình: 1,50C. Các tháng 11,12 đến tháng 1, tháng 2 năm sau nhiệt độ xuống rất thấp, nhiều vùng nhiệt độ xuống dưới 00C, nhiều năm xuất hiện băng, tuyết.

- Lượng mưa bình quân trong năm từ 2.200 mm, tập trung vào các tháng 6,7,8,9 trong năm. Lượng mưa trong mùa hè và mùa thu chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm. Mùa đông lượng mưa rất nhỏ, thường dưới 50 mm/tháng, trong đó lượng bốc hơi lớn, gây nên khô hạn thiếu nước trong sinh hoạt và sản xuất. Thủy văn Do địa hình chia cắt mạnh, cho nên Bắc Mê có rất nhiều khe, suối.

Tất cả các suối này đều chảy ra con sông chính và chảy qua KBT đó là Sông Gâm. Tại huyện Na Hang - Tuyên Quang trên Sông Gâm đã xây dựng thuỷ điện Sông Gâm, một số nơi KBT Bắc Mê đã nằm trong khu vực lòng hồ của thuỷ điện này, điển hình là xã Thượng Tân. Tài nguyên đa dạng sinh học 2. Hệ thực vật Theo kết quả điều tra sơ bộ Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, đã xác định được 523 loài của 137 họ thực vật thuộc các ngành: Ngành Thông đất - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Lycopodiophyta; Ngành Mộc tặc - Equisetophyta; Ngành Dương xỉ - Polypodiophyta; Ngành Thông - Pinophyta và Ngành Mộc lan - Magnoliophyta.