Luận văn đánh giá giá trị bảo tồn khu hệ thú tại KBTTN Hữu Liên, Lạng Sơn của Lê Anh Tùng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá giá trị bảo tồn khu hệ thú, xác định tác nhân đe dọa và đề xuất giải pháp quản lý tại Lạng Sơn.

• Tác giả: Lê Anh Tùng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Đặng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Bảo Vệ Rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đánh giá giá trị bảo tồn khu hệ thú, xác định các tác nhân đe doạ và đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn khu hệ thú ở Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. VAI TRÒ CÁC KBTTN TRONG BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC
• 1.2. TÌNH TRẠNG BẢO TỒN THÚ HOANG DÃ Ở VIỆT NAM
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ - XÃ HỘI Ở KBTTN HỮU LIÊN
• 2.3.1. Vị trí địa lý
• 2.3.2. Địa hình
• 2.3.3. Khí tượng - Thuỷ văn
• 2.3.4. Hiện trạng tài nguyên thiên nhiên
• 2.3.4.1. Thảm thực vật

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giá Trị Bảo Tồn Khu Hệ Thú Tại Hữu Liên

Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn, là một trong những khu vực quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Với diện tích lên đến 10.640 ha, khu bảo tồn này không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi. Nghiên cứu về giá trị bảo tồn khu hệ thú tại đây giúp xác định các loài có giá trị bảo tồn cao và các tác nhân đe dọa đến sự tồn tại của chúng.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Khu Bảo Tồn Hữu Liên

Khu bảo tồn Hữu Liên có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loài thực vật và động vật quý hiếm. Đặc biệt, nơi đây là nơi sinh sống của hươu xạ, một loài động vật có giá trị bảo tồn cao. Hệ sinh thái rừng ở đây chủ yếu là rừng kín thường xanh trên đất đá vôi, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài động vật.

1.2. Vai Trò Của Khu Bảo Tồn Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học

Khu bảo tồn Hữu Liên không chỉ bảo vệ các loài động vật mà còn góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực. Việc bảo tồn các loài động vật hoang dã tại đây có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ nguồn gen và duy trì sự đa dạng sinh học cho các thế hệ tương lai.

II. Thách Thức Trong Công Tác Bảo Tồn Khu Hệ Thú Tại Hữu Liên

Công tác bảo tồn khu hệ thú tại Hữu Liên đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự gia tăng dân số và hoạt động khai thác tài nguyên rừng đã gây áp lực lên các quần thể động vật. Nạn săn bắt trái phép và sự suy thoái sinh cảnh là những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết để bảo vệ các loài động vật quý hiếm.

2.1. Tác Động Của Con Người Đến Khu Hệ Thú

Hoạt động khai thác rừng và săn bắt trái phép đã làm giảm đáng kể số lượng các loài động vật tại khu bảo tồn. Nhiều loài động vật quý hiếm như hươu xạ đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do áp lực từ con người.

2.2. Suy Thoái Sinh Cảnh Và Hệ Sinh Thái

Sự suy thoái sinh cảnh do khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của các loài động vật. Việc bảo vệ và phục hồi các sinh cảnh tự nhiên là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học tại khu bảo tồn.

III. Phương Pháp Đánh Giá Giá Trị Bảo Tồn Khu Hệ Thú

Để đánh giá giá trị bảo tồn khu hệ thú tại Hữu Liên, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc khảo sát, thu thập dữ liệu về số lượng và phân bố các loài động vật là rất quan trọng. Các phương pháp này giúp xác định các loài có giá trị bảo tồn cao và các yếu tố đe dọa đến sự tồn tại của chúng.

3.1. Khảo Sát Đặc Điểm Sinh Thái Của Các Loài Động Vật

Khảo sát đặc điểm sinh thái của các loài động vật giúp xác định nhu cầu sinh sống và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng. Việc này cũng giúp phát hiện các loài có nguy cơ tuyệt chủng cần được bảo tồn.

3.2. Phân Tích Tác Động Của Các Nhân Tố Đe Dọa

Phân tích các nhân tố đe dọa như săn bắt, khai thác tài nguyên và biến đổi khí hậu là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Việc hiểu rõ các tác động này sẽ giúp xây dựng các chiến lược bảo tồn phù hợp.

IV. Giải Pháp Quản Lý Bảo Tồn Khu Hệ Thú Tại Hữu Liên

Để nâng cao hiệu quả bảo tồn khu hệ thú tại Hữu Liên, cần triển khai các giải pháp quản lý bền vững. Các biện pháp này bao gồm tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng và xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Việc hợp tác với các tổ chức bảo tồn cũng rất quan trọng để đảm bảo sự thành công của các chương trình bảo tồn.

4.1. Tăng Cường Công Tác Tuyên Truyền Giáo Dục

Tuyên truyền giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn động vật hoang dã là rất cần thiết. Việc nâng cao nhận thức của người dân sẽ giúp giảm thiểu các hoạt động săn bắt và khai thác tài nguyên trái phép.

4.2. Xây Dựng Chính Sách Bảo Vệ Tài Nguyên

Xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và động vật hoang dã là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các chính sách này cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để bảo vệ các loài động vật quý hiếm.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu về giá trị bảo tồn khu hệ thú tại Hữu Liên sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà quản lý và các tổ chức bảo tồn. Việc áp dụng các giải pháp bảo tồn hiệu quả sẽ giúp bảo vệ các loài động vật quý hiếm và duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực này.

5.1. Thực Trạng Bảo Tồn Khu Hệ Thú

Thực trạng bảo tồn khu hệ thú tại Hữu Liên hiện nay cho thấy nhiều loài động vật đang bị đe dọa. Việc thực hiện các biện pháp bảo tồn kịp thời sẽ giúp cải thiện tình hình này.

5.2. Kết Quả Nghiên Cứu Và Đề Xuất Giải Pháp

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để đề xuất các giải pháp bảo tồn cụ thể cho khu hệ thú tại Hữu Liên. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng địa phương.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Bảo Tồn Khu Hệ Thú Tại Hữu Liên

Bảo tồn khu hệ thú tại Hữu Liên là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc thực hiện các giải pháp bảo tồn hiệu quả sẽ giúp bảo vệ các loài động vật quý hiếm và duy trì sự đa dạng sinh học. Tương lai của khu bảo tồn phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã

Bảo tồn động vật hoang dã không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần bảo vệ môi trường sống cho các loài khác. Việc này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển bền vững.

6.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Khu Bảo Tồn Hữu Liên

Hướng đi tương lai cho khu bảo tồn Hữu Liên cần tập trung vào việc phát triển các chương trình bảo tồn bền vững. Sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức bảo tồn sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của các chương trình này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những quốc gia có độ đa dạng sinh học cao trên thế giới với hơn 322 loài và phân loài thú, 828 loài chim và 458 loài bò sát. Tuy nhiên, áp lực từ phát triển kinh tế và khai thác quá mức đã khiến 882 loài sinh vật rơi vào tình trạng nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam. Nằm trong vùng núi đá vôi Đông Bắc, Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên thuộc tỉnh Lạng Sơn sở hữu tổng diện tích 10.640 ha, trong đó địa hình núi đá vôi chiếm tới 9.734 ha (tương đương 91% tổng diện tích) và diện tích rừng trên núi đá vôi đạt 9.082 ha (chiếm 93% diện tích Karst). Đây là nơi lưu giữ các sinh cảnh rừng mưa nhiệt đới núi thấp vô cùng độc đáo, giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn sông Thương.

Mặc dù có giá trị sinh thái đặc biệt, nguồn tài nguyên động vật rừng tại đây đang suy thoái nghiêm trọng do áp lực săn bắt thương mại, khai thác gỗ trái phép và sức ép sinh kế từ 612 hộ dân sinh sống ngay trong vùng lõi. Đề tài nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11 năm 2008 đến tháng 6 năm 2010 nhằm xác định cấu trúc thành phần loài, định danh các loài thú có giá trị bảo tồn cao, phân tích các tác nhân đe dọa trực tiếp và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý bền vững. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa then chốt trong việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm, đặc biệt là duy trì quần thể hươu xạ lớn nhất còn sót lại ở miền Bắc, đồng thời định hình giải pháp cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation) theo định hướng của Công ước Đa dạng sinh học năm 1992, nhấn mạnh việc bảo tồn nguyên vị các quần thể loài gắn liền với sinh cảnh tự nhiên đặc thù. Kết hợp với đó là khung lý thuyết phân loại thảm thực vật nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1970) nhằm phân định các kiểu phụ rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trên núi đá vôi và đất phi đá vôi. Hệ thống tiêu chí đánh giá mức độ nguy cấp được chuẩn hóa theo Khung phân hạng Danh lục Đỏ của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế IUCN (2009), Sách Đỏ Việt Nam (2007) và danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Các khái niệm trọng tâm xuyên suốt đề tài bao gồm:

• Khu hệ thú (Mammalian fauna): Toàn bộ các loài thú cùng sinh sống trong một sinh cảnh địa lý xác định, phản ánh cấu trúc tiến hóa và sinh thái của khu vực.
• Sinh cảnh núi đá vôi (Karst ecosystem): Môi trường sống đặc thù với độ dốc lớn từ 35 đến 50 độ, thảm thực vật phân tầng phức tạp và hệ thống hang động phong phú.
• Loài đặc hữu (Endemic species): Các loài động vật chỉ phân bố tự nhiên trong phạm vi địa lý hẹp tại Việt Nam hoặc bán đảo Đông Dương.
• Áp lực nhân sinh (Anthropogenic pressure): Tác động tổng hợp từ các hoạt động săn bắn, khai thác lâm sản và chăn thả gia súc làm biến đổi sinh cảnh tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đa dạng các nguồn dữ liệu thông qua điều tra thực địa, phỏng vấn xã hội học và phân tích mẫu vật lưu trữ. Dữ liệu thực địa được thu thập qua 4 tuyến khảo sát chính với tổng chiều dài 42,3 km đi qua các dạng sinh cảnh rừng núi đá vôi và trảng cây bụi: Tuyến 1 (Lân Đặt - Đèo Nhừ, dài 10 km), Tuyến 2 (Ba Mìn - Đèo Nhừ, dài 10 km), Tuyến 3 (Cốc Trong - Lân Co Há, dài 12,3 km) và Tuyến 4 (Lân Coóc - Lân Nà Lùng, dài 10 km). Phương pháp chọn mẫu điều tra theo tuyến kết hợp đặt bẫy thú nhỏ, quan sát trực tiếp qua ống nhòm và ghi nhận các dấu vết gián tiếp như dấu chân, phân, hang tổ.

Nguồn dữ liệu xã hội học sử dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) với cỡ mẫu 100 hộ gia đình tại 12 thôn bản thuộc xã Hữu Liên. Việc chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp phỏng vấn sâu nhóm thợ săn giàu kinh nghiệm giúp thu thập tri thức bản địa về tập tính thú và mức độ khai thác lâm sản. Mẫu vật lưu trữ tại cộng đồng và Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật được định loại chính xác dựa trên khóa phân loại của Đào Văn Tiến và Đặng Huy Huỳnh. Số liệu điều tra được xử lý bằng kiểm định Chi-Square ($\chi^2$) trên phần mềm SPSS 16.0 để kiểm tra tính độc lập giữa trình độ học vấn, thành phần dân tộc với nhận thức bảo tồn. Đồng thời, công nghệ GIS trên phần mềm MapInfo 9.0 được ứng dụng để số hóa ranh giới khu bảo tồn và thành lập bản đồ phân bố các loài thú quý hiếm. Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 5 giai đoạn từ ngày 15 tháng 11 năm 2008 đến ngày 30 tháng 6 năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra đã ghi nhận khu hệ thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên bao gồm 93 loài, thuộc 64 giống, 28 họ và 9 bộ. Trong đó, các đợt khảo sát thực địa đã trực tiếp quan sát và ghi nhận được 29 loài thú. Xét về cấu trúc phân loại, bộ Gặm nhấm (Rodentia) chiếm ưu thế lớn nhất với 29 loài (chiếm 31,18% tổng số loài), tiếp theo là bộ Ăn thịt (Carnivora) với 25 loài (chiếm 26,88%), bộ Dơi (Chiroptera) với 18 loài (chiếm 19,35%), bộ Linh trưởng (Primates) với 7 loài (chiếm 7,53%), bộ Móng guốc ngón chẵn (Artiodactyla) với 6 loài (chiếm 6,45%), bộ Ăn sâu bọ (Insectivora) với 5 loài, các bộ Cánh da, Nhiều răng và Tê tê mỗi bộ ghi nhận 1 loài.

Khu bảo tồn sở hữu giá trị đa dạng sinh học vượt trội với 33 loài thú quý hiếm có giá trị bảo tồn cao (chiếm 35,48% tổng số loài của khu hệ). Cụ thể:

• 28 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), chiếm 30,10% tổng số loài của khu hệ và chiếm 45,16% tổng số loài thú trong Sách Đỏ quốc gia, bao gồm 4 loài Cực kỳ nguy cấp (CR), 8 loài Nguy cấp (EN), 13 loài Sẽ nguy cấp (VU) và 3 loài Ít nguy cấp (LR).
• 25 loài được ghi danh trong Danh lục Đỏ IUCN (2009), chiếm 26,88% tổng số loài ghi nhận, với 3 loài cấp CR, 8 loài cấp EN, 12 loài cấp VU và 2 loài cấp LR.
• 29 loài được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP, gồm 15 loài thuộc Phụ lục IB và 14 loài thuộc Phụ lục IIB.
• 9 loài thú đặc hữu, trong đó có 8 loài đặc hữu khu vực Đông Dương (như Cu li nhỏ, Voọc đen má trắng, Cầy vằn bắc, Sơn dương) và 1 loài đặc hữu của Việt Nam là Cheo cheo nhỏ.

Nghiên cứu khẳng định sự hiện diện của 4 loài có giá trị bảo tồn đặc biệt cấp thiết: Hươu xạ (Moschus berezovskii), Gấu ngựa (Ursus thibetanus), Gấu chó (Ursus malayanus) và Báo hoa mai (Panthera pardus). Đáng chú ý, quần thể Hươu xạ - loài móng guốc cực kỳ quý hiếm - chỉ còn ghi nhận khoảng 3 đến 5 đôi sinh sống rải rác trên các đỉnh núi đá vôi cao trên 300 m tại các khu vực Lân Nặm, Lân Chầm, Coóc Trong, Nà Noọc và Lân Khoang, sụt giảm nghiêm trọng so với ước tính 83 đến 108 cá thể trong các giai đoạn trước.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh cấu trúc phân loại của Hữu Liên với các vườn quốc gia và khu bảo tồn khác tại miền Bắc, tính đa dạng của khu hệ thú nơi đây nổi bật rõ rệt. Với diện tích 10.640 ha, Hữu Liên ghi nhận 9 bộ và 28 họ thú, cao hơn Vườn quốc gia Tam Đảo (34.995 ha, 8 bộ, 25 họ, 70 loài), Vườn quốc gia Hoàng Liên (28.845 ha, 8 bộ, 23 họ, 56 loài) và Vườn quốc gia Ba Bể (7.200 ha, 5 bộ, 18 họ, 39 loài), đồng thời tiệm cận Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ (15.000 ha, 8 bộ, 27 họ, 96 loài). Sự trù phú này bắt nguồn từ địa hình Karst hiểm trở với 64,91% diện tích là rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới bị tác động nhưng vẫn duy trì cấu trúc vi khí hậu ổn định, cung cấp nguồn thức ăn dồi dào cho các loài thú ăn thịt và gặm nhấm.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh 6 nhóm tác nhân đe dọa nghiêm trọng lên khu hệ thú:

• Săn bắt và buôn bán trái phép: Diễn ra mạnh nhất từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau với mạng lưới thu gom thương mại tại chỗ (giá thịt hon 210.000 đồng/kg, thịt cầy 120.000 đồng/kg).
• Khai thác gỗ quý có chọn lọc: Tập trung vào các loài cây Nghiến, Trai lý, Hoàng đàn. Việc sử dụng cưa xăng công suất lớn cho phép một người khai thác 10 m3 gỗ/ngày, buộc lâm tặc phải xâm nhập sâu 15 đến 16 km vào rừng lõi thay vì cự ly 500 đến 1.000 m như trước đây.
• Quấy nhiễu sinh cảnh: Trung bình mỗi ngày có từ 1.000 đến 1.500 lượt người vào rừng khai thác lâm sản.
• Chăn thả gia súc tự do: 92% số hộ có chăn nuôi đại gia súc nhưng có tới 63,1% hộ chọn hình thức thả rông từ 4 đến 5 tháng/năm, gây cản trở tái sinh rừng và tăng nguy cơ lây nhiễm dịch bệnh cho thú hoang dã.
• Phá rừng làm nương rẫy: Dù không phổ biến nhưng các vụ cháy rừng nông nghiệp (như vụ cháy 0,25 ha năm 2005 và 0,145 ha năm 2008) để lại hậu quả phá hủy sinh cảnh nặng nề.

Nguyên nhân sâu xa của các tác động này xuất phát từ sức ép sinh kế khi tỷ lệ hộ nghèo tại xã Hữu Liên lên tới 33,17%. Thu nhập từ tài nguyên rừng chiếm tới 49,89% tổng thu nhập hàng năm của các hộ có khai thác lâm sản (đạt mức trung bình 25,42 triệu đồng/hộ/năm trên tổng thu nhập 41,58 triệu đồng). Kiểm định Chi-Square trên SPSS cho thấy trình độ học vấn trung bình của người dân chỉ đạt lớp 7 và có tới 70% người dân không nhận biết được ranh giới pháp lý của khu bảo tồn. Nhằm trực quan hóa các phát hiện này, cấu trúc đa dạng loài nên được thể hiện qua biểu đồ thanh phân cấp mối đe dọa (CR, EN, VU) và bản đồ chuyên đề GIS thể hiện sự chồng lấn giữa các điểm nóng săn bắt với vùng sinh cảnh cốt lõi của hươu xạ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả khu hệ thú và phục hồi sinh cảnh tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, các giải pháp đồng bộ cần được triển khai theo lộ trình cụ thể:

• Tăng cường thực thi pháp luật và tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt: Ban quản lý Rừng đặc dụng phối hợp với Hạt Kiểm lâm Hữu Lũng thành lập các chốt kiểm soát cơ động tại các cửa rừng xung yếu. Mục tiêu giảm 80% số vụ săn bắt bẫy thú và triệt phá 100% các lán trại khai thác gỗ trái phép trong giai đoạn 2011-2015. Thực hiện tịch thu triệt để cưa xăng và súng săn tự chế trong cộng đồng.
• Phân vùng và bảo tồn sinh cảnh trọng điểm: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lạng Sơn chỉ đạo khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt đối với 9.082 ha rừng trên núi đá vôi, đặc biệt là các phân khu Lân Chầm, Nà Noọc, Lân Luông và Lân Rằm - nơi cư trú của 3 đến 5 đôi hươu xạ và các loài thú ăn thịt lớn. Hoàn thiện việc cắm mốc ranh giới rõ ràng trên thực địa trước năm 2013 để giải quyết dứt điểm tình trạng 70% người dân không nắm rõ phạm vi bảo tồn.
• Chuyển đổi sinh kế và phát triển nông thôn bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Hữu Lũng kết hợp các tổ chức phát triển hỗ trợ 612 hộ dân xã Hữu Liên phát triển kinh tế vườn rừng, cải tạo năng suất 429,98 ha đất nông nghiệp hiện có và chuyển giao kỹ thuật trồng trọt lúa nước năng suất cao. Phấn đấu hạ tỷ lệ hộ nghèo từ 33,17% xuống dưới 15% vào năm 2015, từng bước giảm tỷ trọng phụ thuộc vào nguồn thu từ rừng (hiện chiếm 49,89%) và xóa bỏ hình thức thả rông gia súc của 63,1% số hộ thông qua mô hình nuôi nhốt tập trung.
• Nâng cao nhận thức cộng đồng và thể chế hóa hương ước bảo vệ rừng: Ủy ban nhân dân xã Hữu Liên phối hợp với Ban quản lý xây dựng các chương trình truyền thông môi trường, lồng ghép quy chế bảo vệ động vật hoang dã vào quy ước của 12 thôn bản. Nâng mức điểm nhận thức bảo tồn trung bình của người dân từ 10,85 điểm lên trên 13 điểm (thang điểm 14) vào năm 2014, đồng thời nghiêm cấm tuyệt đối hành vi tiêu thụ thịt thú rừng trong cán bộ và nhân dân địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp cơ sở dữ liệu chuyên sâu về tập tính phân bố của 93 loài thú và phương pháp định lượng các mối đe dọa sinh cảnh để xây dựng phương án tuần tra thông minh.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý bảo vệ rừng và Sinh thái học: Cung cấp bộ khung phương pháp luận chuẩn xác về điều tra động vật rừng, kết hợp kỹ thuật phân tích thống kê Chi-Square trên SPSS 16.0 và ứng dụng bản đồ GIS MapInfo trong quản lý tài nguyên.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn đa dạng sinh học (WWF, IUCN, ENV): Nguồn tư liệu thực chứng tin cậy để xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn khẩn cấp nguồn gen cho quần thể Hươu xạ (Moschus berezovskii) và các loài thú nguy cấp vùng núi đá vôi miền Bắc.
• Chính quyền địa phương và các nhà hoạch định chính sách kinh tế - xã hội: Căn cứ thực tế giúp thiết kế các chương trình xóa đói giảm nghèo vùng đệm, cân đối bài toán an sinh xã hội cho 3.431 nhân khẩu gắn liền với mục tiêu bảo vệ môi trường sinh thái đầu nguồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu hệ thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên có đặc trưng phân loại nổi bật nào? Khu hệ thú Hữu Liên có mức độ đa dạng cao với 93 loài thuộc 28 họ và 9 bộ, chiếm 28,30% số loài và 65,11% số họ thú của toàn Việt Nam. Bộ Gặm nhấm (29 loài) và bộ Ăn thịt (25 loài) chiếm ưu thế áp đảo, tạo nên cấu trúc chuỗi thức ăn hoàn chỉnh trên địa hình núi đá vôi Karst.

2. Quần thể hươu xạ tại Hữu Liên hiện đang đối mặt với nguy cơ gì lớn nhất? Hươu xạ (Moschus berezovskii) thuộc cấp Cực kỳ nguy cấp (CR) chỉ còn khoảng 3 đến 5 đôi sống rải rác trên độ cao trên 300 m. Loài này đối mặt nguy cơ tuyệt chủng do bị săn bắt lấy túi xạ dược liệu và sinh cảnh sống bị quấy nhiễu bởi 1.000 đến 1.500 lượt người vào rừng mỗi ngày.

3. Mức độ phụ thuộc kinh tế của người dân địa phương vào tài nguyên rừng Hữu Liên ra sao? Tại xã Hữu Liên, 33,17% hộ dân thuộc diện nghèo. Nguồn thu từ việc khai thác lâm sản trái phép và săn bắt chiếm tới 49,89% tổng thu nhập hàng năm (trung bình 25,42 triệu đồng/hộ/năm), khiến rừng trở thành nguồn cứu đói trực tiếp của cộng đồng khi giáp hạt.

4. Luận văn đã ứng dụng phương pháp thống kê nào để đánh giá nhận thức bảo tồn của người dân? Tác giả đã sử dụng kiểm định Chi-Square ($\chi^2$) trong phần mềm SPSS 16.0 để phân tích mối liên hệ tương quan giữa yếu tố thành phần dân tộc, trình độ học vấn với nhận thức bảo vệ tài nguyên trên cỡ mẫu khảo sát 100 hộ gia đình tại 12 thôn bản.

5. Đâu là giải pháp cấp bách nhất nhằm ngăn chặn suy giảm thú rừng tại Hữu Liên? Giải pháp then chốt là khoanh vùng bảo tồn tuyệt đối các sinh cảnh trọng điểm tại Lân Chầm và Nà Noọc, siết chặt quản lý cưa xăng công suất lớn để chống mất rừng, đồng thời hỗ trợ chuyển đổi phương thức chăn thả đối với 63,1% số hộ đang thả rông đại gia súc trong rừng.

Kết luận

• Luận văn đã thống kê và lập danh lục khoa học chuẩn xác cho 93 loài thú thuộc 64 giống, 28 họ, 9 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên.
• Xác định giá trị bảo tồn đặc biệt với 33 loài quý hiếm, gồm 28 loài trong Sách Đỏ Việt Nam, 25 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN và 9 loài đặc hữu.
• Đánh giá toàn diện 6 tác nhân đe dọa sinh thái và chứng minh tác động tương quan từ tỷ lệ nghèo đói 33,17% của cộng đồng dân cư vùng lõi.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý bền vững, kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật lâm sinh, thực thi pháp luật và chuyển đổi sinh kế giai đoạn 2011-2015.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác quy hoạch, kêu gọi các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu hành động khẩn cấp nhằm bảo tồn nguồn gen hươu xạ quý hiếm tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. VAI TRÒ CÁC KBTTN TRONG BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC Thiên nhiên Việt Nam rất giàu về đa dạng sinh học. Hiện nay, hệ thực vật đã thống kê được 11.178 loài có mạch bậc cao (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997).300 loài đã được nhân dân ta sử dụng làm lương thực, thực phẩm và nhiều công dụng khác. Hệ thực vật Việt Nam có tính đặc hữu cao (Thái Văn Trừng, 1970).

Nhiều loài thực vật mới đang còn được thống kê, mô tả. Những năm gần đây có thêm nhiều loài thực vật mới được phát hiện trong đó đáng chú ý là các loài lan quý trong đó có một loài đã từng bị coi là tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Hệ động vật Việt Nam rất phong phú, các nhà động vật học đã thống kế được 322 loài và phân loài thú, 828 loài chim, 458 loài bò sát, 162 loài ếch nhái, 547 loài cá nước ngọt, 2.000 loài côn trùng và hàng chục ngàn loài động vật không xương sống (Nguyễn Xuân Đặng và cs., 2009; Võ Quý, 1997; Nguyễn Văn Sáng và cs. Số dạng đặc hữu cũng rất phong phú với hơn 100 loài và phân loài chim, 78 loài và phân loài thú.

Rất nhiều loài có giá trị thực tiễn cao và ý nghĩa bảo tồn lớn. Cũng như thực vật, nhiều loài động vật vẫn đang tiếp tục được thống kê và mô tả mới cho Việt Nam và cho khoa học. Việt Nam rất đa dạng các hệ sinh thái, bao gồm nhiều kiểu rừng khác nhau từ kiểu rừng kín thường xanh đến kiểu rừng kín rụng lá ở các độ cao khác nhau và lập địa khác nhau. Tất cả đều giàu các loại động thực vật sinh sống.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Tuy nhiên do sự tàn phá của chiến tranh và việc khai thác sử dụng không hợp lý trong hiều thập kỷ qua mà tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam đã và đang bị giảm sút nghiêm trọng. Diện tích rừng suy giảm, một số loài động vật đã bị diệt vong. Nhiều loài động thực vật khác có nguy cơ bị tuyệt chủng. Sách Đỏ Việt Nam (2007) đã thống kế tới 882 loài 418 loài động vật và 464 loài thực vật của nước ta đang đứng trước nguy cơ diệt vong.

Tài nguyên đa dạng sinh học cần được bảo vệ để đáp ứng nhu cầu của xã hội ngày nay cúng như cho các thế hệ mai sau. Có 2 phương thức bảo tồn chính là: Bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ). Bảo tồn tại chỗ bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vệ các loài, các quần thể và các sinh cảnh, các hệ sinh thái trong điều kiện tự nhiên. Tuỳ theo đối tượng bảo tồn mà các hành động và cách thức quản lý thay đổi.

Thông thường bảo tồn nguyên vị được thực hiện bằng cách thành lập các khu bảo tồn và đề xuất các biện pháp quản lý phù hợp với từng điều kiện tự nhiên riêng có của khu vực ấy. Công ước Đa dạng sinh học (1992) mà Việt Nam là một thành viên đã xác nhận rằng thiết lập và quản lý hiệu quả hệ thống các khu bảo tồn thiên nhiên (trong đó có các RĐD) có hình thức bảo tồn đa dạng sinh học hữu hiệu nhất hiện nay và kêu gọi các nước thành viên của công ước phải thành lập hệ thống các khu bảo tồn thiên ở mỗi nước và thực hiện các biện pháp quản lý chúng một cách hiệu quả. Ở Việt Nam, khu RĐD đầu tiên của Việt Nam được thành lập ở Cúc Phương tỉnh Ninh Bình (Rừng cấm Cúc Phương, nay là VQG Cúc Phương) vào năm 1962. Cùng với sự phát triển của đất nước, công tác bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn ĐDSH đã được đảng và nhà nước ta rất chú trọng.

Cho đến năm 2008, hệ thống KBTTN của Việt Nam đã bao gồm 125 khu, chiếm diện tích trên 2.5 triệu ha, chiếm gần 7.5% diện tích cả nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TÌNH TRẠNG BẢO TỒN THÚ HOANG DÃ Ở VIỆT NAM Việt Nam được đánh giá là một trong những nước có tầm quan trọng cao nhất trong việc bảo tồn các loài thú. Cho đến nay đã có khoảng 310 loài đã được phát hiện và mô tả trên toàn bộ lãnh thổ, cả trên đất liền và ngoài biển khơi.

Đặc biệt, trong những năm 90 của thế kỷ 20, có 5 loài thú lớn tiếp tục được phát hiện gồm: Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), mang lớn (Muntiacus vuquangensis), mang Trường Sơn (Muntiacus truongsonensis), thỏ vằn (Nesolagus timminsii) và chà vá chân xám (Pygathryx cinera) đã thu hút hiều sự quan tâm của cộng đồng khoa học đối với khu hệ thú của Việt Nam. Tuy nhiên, cũng như các loài sinh vật khác, số lượng quần thể của các loài thú hoang dã ở Việt Nam đã và đang bị suy giảm nghiêm trọng từ các hiểm họa săn bắt, buôn bán, tiêu thụ và phá hủy hay làm phân mảnh sinh cảnh sống của chúng. Mặc dù trong những năm qua, Chính phủ Việt Nam đã có nhiều nỗ lực ngăn cản làn sóng suy giảm các loài sinh vật, nhưng do nhận thức của đại bộ phận công chúng về tầm quan trọng và sự cần thiết của việc bảo tồn các loài còn hạn chế, làm cho công việc của các cơ quan chức năng và những nhà bảo tồn còn gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, việc thực thi luật pháp còn chưa hiệu quả do việc thiếu những công cụ và tư liệu cần thiết cho việc nhận dạng chính xác các loài để có những quyết định đúng đắn có lợi cho việc bảo tồn.

Hiện nay, khu hệ thú Việt Nam có: + 94 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007); + 88 loài có tên trong danh lục đỏ IUCN (2009); + 62 loài có tên trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Công tác bảo tồn động vật hoang dã nói chung và thú nói riêng là một thách thức rất lớn. Mặc dù có tới 128 khu RĐD đã được thành lập, nhưng chưa được quản lý hiệu quả, chưa kết hợp giữa bảo tồn và phát triển. Các khu bảo tồn chưa thể hiện sự đóng góp cho nền kinh tế và cải thiện cuộc sống của LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 cộng đồng trong vùng vành đai.

Chính vì vậy, việc săn bắt, buôn bán trái phép động, thực vật hoang dã chưa thể ngăn chặn triệt để. Các loài quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng. Mặc dù nhiều quy định về bảo tồn động, thực vật hoang dã đã được thể hiện trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật, nhưng thực tế thì việc hoàn thiện cơ chế, chính sách và hệ thống tổ chức quản lý nhà nước cũng như việc ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện các quy định pháp luật vẫn còn chậm. Nhiều nơi trong chỉ đạo, điều hành chỉ chú trọng tới các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế mà coi nhẹ các yêu cầu bảo vệ môi trường, đặc biệt là việc bảo vệ các động vật hoang dã.

Thậm chí, có nơi còn có biểu hiện buông lỏng quản lý nhà nước. Điều này khiến cho công tác bảo vệ môi trường và động vật hoang dã gặp những thách thức lớn cho cả trước mắt và lâu dài. Theo báo cáo của Cục cảnh sát môi trường thì tính riêng trong năm 2008, có 15 vụ mua bán trái phép động, thực vật hoang dã bị phát hiện, trong đó, vụ buôn bán, vận chuyển động vật hoang dã với số lượng lớn nhất từ trước tới nay bị phát hiện tại Quảng Ninh có tổng giá trị lô hàng lên tới trên 70. Ước tính, số lượng động, thực vật hoang dã cung cấp cho thị trường Việt Nam khoảng 3.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU - Xác định thành phần loài và các loài có giá trị bảo tồn cao của khu hệ thú ở KBTTN Hữu Liên; - Xác định các nhân tố đe doạ đối với khu hệ thú tại KBTN Hữu Liên; - Đề xuất các giải pháp để quản lý có hiệu quả tài nguyên thú nói riêng và tài nguyên thiên nhiên nói chung tại KBTTN Hữu Liên. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2. Khu hệ thú (Mammalia) tại KBTTN Hữu Liên; 2.

Cộng đồng dân cư xã Hữu Liên, huyện Hữu Lũng tỉnh Lạng Sơn và những hoạt động có liên quan đến lớp thú trong khu vực. Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội ở KBTTN Hữu Liên 2. Điều kiện tự nhiên a) Vị trí địa lý Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Hữu Liên tỉnh Lạng Sơn bao gồm toàn bộ ranh giới tự nhiên của xã Hữu Liên và một phần ranh giới xã Yên Thịnh và Hoà Bình của huyện Hữu Lũng, một phần xã Vạn Linh huyện Chi Lăng và một phần xã Hữu Lễ huyện Văn Quan tỉnh Lạng Sơn. KBTTN Hữu Liên nằm ở phía tây nam tỉnh Lạng Sơn, phía bắc huyện Hữu Lũng, toạ độ địa lý: - Từ 63060' đến 64090' kinh độ đông; - Từ 24007' đến 23092' vĩ độ bắc; - Phía bắc giáp xã Trấn Yên huyện Bắc Sơn; - Phía Nam giáp xã Yên Thịnh huyện Hữu Lũng; LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 - Phía Đông giáp xã Vạn Linh huyện Chi Lăng; - Phía Tây giáp xã Hoà bình huyện Hữu Lũng và xã Nhất Tiến huyện Bắc Sơn, xã Hữu Lễ huyện Chi Lăng.

b) Địa hình KBTTN Hữu Liên nằm trên khu vực núi đá vôi với độ cao trung bình 300m so với mực nước biển, có nhiều đỉnh cao trên 500m cao nhất là đỉnh kheng cao 639m. Độ cao tuyệt đối trung bình cho toàn khu vực là 300m. Độ cao tương đối trung bình nằm trong khoảng 100m -150m. Độ dốc bình quân 350 - 500 có nhiều vách núi dốc dựng đứng.

Khu vực có địa hình tương đối hiểm trở, hiện tượng Karst diễn ra mạnh thể hiện ở việc trong KBTTN có rất nhiều suối cụt, suối ngầm và các hang động. Địa hình toàn khu vực có hình dạng như một lòng chảo, bao bọc xung quanh bởi các đỉnh và các dãy núi đá vôi, xen kẽ có các núi đất. Trung tâm của khu bảo tồn là một khu vực núi đất với độ dốc thấp. Đây là khu vực núi đá vôi chiếm ưu thế do đó địa hình gồ ghề độ dốc cao, nhiều chỗ bề mặt lởm chởm.

Đất thường có diện tích hẹp và thường xen với đá. Càng lên cao tỷ lệ đất càng ít và ngược lại. Đất trên núi đá vôi thường có thành phần cơ giới nặng từ loại thịt nhẹ đến trung bình, tầng đất mỏng thường không có cấu trúc tầng thứ rõ rệt trong mặt cắt vì chủ yếu đất hình thành do quá trình tích tụ vật chất.