Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, Hà Giang

Khám phá đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, Hà Giang qua luận văn thạc sĩ chi tiết và sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Đức Luận
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam
• 1.2. Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Phân bố linh trưởng Việt Nam
• 1.4. Tình trạng các loài linh trưởng Việt Nam
• 1.5. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú linh trưởng
• 1.6. Các nghiên cứu về khu hệ thú linh trưởng ở Phong Quang
• 1.7. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.7.1. Mục tiêu chung
• 1.7.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.7.3. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 1.7.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.7.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.7.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7.4.1. Phương pháp kế thừa
• 1.7.4.2. Phương pháp điều tra thành phần loài
• 1.7.4.3. Phân chia sinh cảnh và xác định phân bố của các loài
• 1.7.4.4. Xác định và đánh giá các mối đe doạ
• 1.7.4.5. Đánh giá tình trạng của thú linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 1.7.4.6. Xử lý số liệu
• 1.8. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.8.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.8.1.1. Vị trí địa lý
• 1.8.1.2. Địa hình, địa mạo
• 1.8.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 1.8.1.4. Khí hậu, thủy văn
• 1.8.1.5. Tài nguyên động thực vật
• 1.8.2. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 1.8.2.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 1.8.2.2. Thực trạng về kinh tế
• 1.8.2.3. Giao thông và cơ sở hạ tầng
• 1.9. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.9.1. Thành phần các loài thú linh trưởng tại KBTTN Phong Quang
• 1.9.2. Phân bố của các loài thú linh trưởng tại KBT
• 1.9.2.1. Phân bố theo sinh cảnh
• 1.9.3. Giá trị của các loài thú linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 1.9.3.1. Tính đặc biệt
• 1.9.3.2. Tính nguy cấp
• 1.9.3.3. Tính hữu dụng của động vật tại KBTTN Phong Quang
• 1.9.4. Đánh giá các mối đe dọa đến khu hệ thú linh trưởng và sinh cảnh của chúng tại KBTTN Phong Quang
• 1.9.5. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn thú linh trưởng tại KBTTN Phong Quang
• 1.9.5.1. Thực trạng công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên rừng ở KBT Phong Quang
• 1.9.5.2. Đề xuất một số giải pháp cho công tác quản lý và bảo tồn khu hệ thú linh trưởng
• 2. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang Hà Giang

Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, Hà Giang, là một trong những khu vực có khu hệ thú linh trưởng phong phú nhất tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm. Theo nghiên cứu, khu vực này có sự đa dạng sinh học cao, đặc biệt là các loài thú linh trưởng. Việc nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài động vật mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường sống.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang

Phong Quang có địa hình đa dạng với nhiều loại sinh cảnh khác nhau, từ rừng nguyên sinh đến rừng phục hồi. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của động vật hoang dã. Các loài thú linh trưởng tại đây chủ yếu sống trong các khu rừng tự nhiên, nơi có nguồn thức ăn phong phú và môi trường sống ổn định.

1.2. Tình trạng bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng tình trạng các loài thú linh trưởng vẫn đang gặp nhiều thách thức. Sự suy giảm diện tích rừng và áp lực từ con người là những yếu tố chính đe dọa đến sự tồn tại của các loài này.

II. Các thách thức đối với khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang

Khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Các mối đe dọa chính bao gồm mất môi trường sống và săn bắn trái phép. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn tác động tiêu cực đến toàn bộ hệ sinh thái.

2.1. Mất môi trường sống do khai thác rừng

Việc khai thác rừng để phục vụ cho nhu cầu phát triển kinh tế đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng diện tích rừng tự nhiên. Điều này làm giảm nơi sống của các loài thú linh trưởng, khiến chúng phải co cụm lại và dễ bị săn bắt hơn.

2.2. Săn bắn trái phép và buôn bán động vật hoang dã

Săn bắn trái phép là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể thú linh trưởng. Các loài như Voọc và Khỉ thường bị săn bắt để làm thực phẩm hoặc làm thú cưng, gây áp lực lớn lên quần thể của chúng.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang

Để nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang, các nhà khoa học đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này không chỉ giúp xác định số lượng và phân bố của các loài mà còn đánh giá tình trạng sức khỏe của chúng.

3.1. Phương pháp điều tra thành phần loài

Phương pháp điều tra thành phần loài được thực hiện thông qua việc quan sát trực tiếp và thu thập mẫu vật. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các kỹ thuật như bẫy ảnh để ghi lại hình ảnh của các loài thú linh trưởng trong tự nhiên.

3.2. Phương pháp phỏng vấn cộng đồng địa phương

Phỏng vấn cộng đồng địa phương là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về sự hiện diện và hành vi của các loài thú linh trưởng. Những thông tin này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và động vật hoang dã.

IV. Kết quả nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang có sự đa dạng cao về các loài thú linh trưởng. Nhiều loài trong số này đang ở tình trạng nguy cấp và cần được bảo vệ khẩn cấp. Việc hiểu rõ về tình trạng của các loài này là rất quan trọng để đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Thành phần các loài thú linh trưởng tại Phong Quang

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thú linh trưởng, trong đó có một số loài đặc hữu và quý hiếm. Các loài này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái của khu vực.

4.2. Tình trạng sức khỏe và quần thể của các loài

Tình trạng sức khỏe của các loài thú linh trưởng tại Phong Quang đang bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm mất môi trường sống và áp lực từ con người. Việc theo dõi sức khỏe quần thể là cần thiết để có những biện pháp bảo tồn kịp thời.

V. Giải pháp bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang

Để bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ các loài động vật mà còn góp phần vào việc bảo vệ môi trường sống của chúng.

5.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng

Cần có các biện pháp quản lý rừng chặt chẽ hơn để ngăn chặn việc khai thác rừng trái phép. Việc bảo vệ rừng tự nhiên là rất quan trọng để duy trì môi trường sống cho các loài thú linh trưởng.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Giáo dục cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn động vật hoang dã là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp giảm thiểu tình trạng săn bắn trái phép và bảo vệ các loài thú linh trưởng.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang

Khu hệ thú linh trưởng tại Phong Quang đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều cơ hội để bảo tồn và phát triển. Việc nghiên cứu và bảo vệ các loài động vật này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững cho khu vực.

6.1. Tầm quan trọng của bảo tồn khu hệ thú linh trưởng

Bảo tồn khu hệ thú linh trưởng không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các giá trị văn hóa và sinh thái của khu vực. Các loài thú linh trưởng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái.

6.2. Triển vọng phát triển bền vững cho khu vực

Với sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương, có thể xây dựng các chương trình bảo tồn hiệu quả. Điều này sẽ giúp bảo vệ khu hệ thú linh trưởng và phát triển bền vững cho khu vực Phong Quang.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới với 24 loài và phân loài linh trưởng thuộc 3 họ chính, trong đó sở hữu 4 loài đặc hữu và 5 loài nằm trong danh sách 25 loài nguy cấp nhất hành tinh. Tuy nhiên, hơn 80% các quần thể linh trưởng tự nhiên đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do áp lực mất sinh cảnh và săn bắt trái phép. Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, tỉnh Hà Giang có tổng diện tích tự nhiên 8.355,6 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên đạt 7.105,3 ha (chiếm 85%), nằm dưới chân Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn và liền kề các khu bảo tồn Khau Ca, Du Già. Mặc dù sở hữu hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi độc đáo với 1.119 loài thực vật bậc cao và 213 loài động vật có xương sống, dữ liệu chuyên sâu về khu hệ thú linh trưởng tại đây vẫn còn khoảng trống lớn.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Nguyễn Đức Luận, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Đồng Thanh Hải tại Trường Đại học Lâm nghiệp, được thực hiện nhằm mục tiêu: Đánh giá toàn diện thành phần loài, hiện trạng phân bố, cấu trúc quần thể linh trưởng và lượng hóa các tác động tiêu cực từ con người. Nghiên cứu được triển khai trên địa bàn 5 xã, phường thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang trong thời gian 8 tháng (từ tháng 8 năm 2013 đến tháng 3 năm 2014). Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu thực địa chuẩn xác cho 8 loài thú linh trưởng (chiếm 33,3% tổng số loài cả nước), cung cấp luận cứ khoa học để Ban quản lý tối ưu hóa mạng lưới tuần tra cho 1.064 hộ dân sống ven rừng, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 50% các vụ vi phạm lâm luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã và mối quan hệ phân tầng sinh cảnh của Thái Văn Trừng (1978), kết hợp với hệ thống phân loại học hiện đại của Groves (2004) phân chia khu hệ linh trưởng Việt Nam thành 3 họ: Họ Cu li (Loridae), Họ Khỉ (Cercopithecidae) và Họ Vượn (Hylobatidae). Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng mô hình đánh giá và lượng hóa các mối đe dọa đa dạng sinh học theo phương pháp của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên 3 tiêu chí cốt lõi: Diện tích ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết.

Khung phân tích của nghiên cứu xoay quanh 4 khái niệm trung tâm:

• Quần thể linh trưởng: Tập hợp các cá thể cùng loài cùng sinh sống trong một không gian sinh cảnh xác định tại vùng núi đá vôi.
• Sinh cảnh đặc trưng núi karst: Hệ sinh thái rừng tự nhiên thường xanh trên nền địa chất đá vôi hiểm trở, cung cấp nơi trú ẩn và nguồn thức ăn đặc thù.
• Mức độ bị đe dọa sinh học: Tình trạng nguy cấp của loài được chuẩn hóa theo Danh lục Đỏ IUCN 2013, Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Phân mảnh sinh cảnh: Hiện tượng sinh cảnh tự nhiên bị chia cắt bởi đất canh tác nương rẫy và đường giao thông, làm suy giảm khả năng giao phối cận huyết của quần thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tích hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo kiểm kê đa dạng sinh học của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật với dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp ngoài thực địa. Khảo sát xã hội học được thực hiện trên cỡ mẫu 65 người, bao gồm 5 cán bộ kiểm lâm địa bàn phụ trách 5 xã và 60 người dân, thợ săn giàu kinh nghiệm tại vùng đệm. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích và phân tầng được lựa chọn nhằm tối đa hóa độ tin cậy của thông tin về sự xuất hiện của các đàn thú, tập tính kiếm ăn và các điểm nóng săn bắn.

Về điều tra thực địa, tác giả thiết lập 5 tuyến điều tra có chiều dài từ 3,0 km đến 4,5 km (tổng chiều dài mạng lưới tuyến đạt 19,5 km) cắt ngang qua các sườn dốc hiểm trở có độ cao từ 400 m đến 1.100 m so với mực nước biển. Lý do lựa chọn phương pháp điều tra theo tuyến kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc là nhằm khắc phục triệt để địa hình núi đá vôi chia cắt phức tạp, cho phép quan sát trực tiếp các loài hoạt động ban ngày từ 5h30 đến 17h30 với tốc độ di chuyển 1,5–2,5 km/h, đồng thời soi đèn ban đêm để phát hiện các loài Cu li ăn đêm. Đợt điều tra thực địa trọng điểm diễn ra liên tục từ ngày 12/10/2013 đến ngày 09/11/2013. Mọi tọa độ phát hiện cá thể, dấu vết bẫy bắt và điểm cháy rừng đều được định vị bằng máy GPS Garmin và số hóa trên phần mềm MapInfo để xây dựng bản đồ chuyên đề.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã xác định và lập danh lục 8 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ sinh học tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang, chiếm 33,3% tổng số loài thú linh trưởng hiện có tại Việt Nam.

Thứ hai, quan sát thực địa trực tiếp đã ghi nhận 2 loài chủ chốt: Loài Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides) được bắt gặp 5 lần trên các tuyến số 1 và số 2 với khoảng 3 đàn riêng biệt, quy mô dao động từ 3 đến 15 cá thể mỗi đàn; loài Cu li lớn (Nycticebus coucang) được ghi nhận 4 lần trong các đợt rà quét ban đêm tại các tuyến số 3, 4 và 5 thuộc khu vực Lũng Chuối và Lũng Buông. Ngoài ra, điều tra phát hiện 1 cá thể Khỉ mặt đỏ bị nuôi nhốt từ năm 2009 tại một hộ dân ở thôn Lũng Buông.

Thứ ba, kết quả phân tích 65 phiếu phỏng vấn cho thấy tỷ lệ nhận biết của người dân đối với các loài có sự phân hóa rõ rệt: Khỉ mặt đỏ đạt tỷ lệ nhận diện cao nhất với 92,31% (60/65 ý kiến), tiếp theo là Cu li lớn và Cu li nhỏ đều đạt 87,69% (57/65 ý kiến), Khỉ vàng đạt 58,46%, Khỉ đuôi lợn đạt 44,62% và Khỉ mốc đạt 26,15%.

Thứ tư, hai loài đặc hữu có giá trị bảo tồn ngoại hạng là Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) và Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) không được người dân bắt gặp trong nhiều năm gần đây, cho thấy nguy cơ suy giảm số lượng cực kỳ nghiêm trọng hoặc đã di chuyển khỏi ranh giới khu bảo tồn.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của các loài linh trưởng phụ thuộc chặt chẽ vào 5 kiểu sinh cảnh chính. Sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700–1.100 m với cấu trúc 2 tầng tán, ưu hợp cây Nghiến và Trai lý, là nơi trú ẩn an toàn nhất cho các đàn Khỉ mặt đỏ và Khỉ mốc nhờ vách đá dựng đứng và các hang ngủ tự nhiên. Ngược lại, tại các sinh cảnh rừng thứ sinh núi đất và rừng phục hồi sau nương rẫy, linh trưởng thường xuyên bị xáo trộn bởi hoạt động của con người.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu tỷ lệ nhận diện loài của cộng đồng và bảng ma trận đối sánh sự phân bố không gian của 8 loài linh trưởng theo 5 dạng sinh cảnh. Bản đồ không gian GIS tích hợp các tọa độ định vị GPS đã chỉ rõ các điểm nóng khai thác gỗ Nghiến trái phép tại Suối Cụt 2 và các vạt nương ngô xâm lấn sát ranh giới rừng.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận như Na Hang (27.520 ha) hay Du Già (24.293 ha) cùng ghi nhận 8 loài linh trưởng (tỷ lệ 33,3%), Phong Quang có diện tích nhỏ hơn từ 3 đến 3,5 lần nhưng lại sở hữu mật độ thành phần loài tương đương. Điều này chứng minh giá trị sinh thái đặc biệt của khu vực. Tuy nhiên, mật độ dân số vùng đệm lên tới 643 người/km2 với 1.064 hộ dân sống phụ thuộc vào việc lấy củi, chăn thả gia súc và tập quán săn bắn bằng súng kíp, bẫy cơ học đã khiến các đàn khỉ trở nên vô cùng nhút nhát, luôn cảnh giác và phải co cụm vùng sống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập hệ thống tuần tra chuyên trách và tháo gỡ bẫy thú: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang chủ trì thành lập 5 tổ tuần tra kiểm lâm cơ động, tổ chức tối thiểu 12 đợt tuần tra thực địa mỗi tháng dọc theo 5 tuyến trọng điểm (Phìn Sảng, Hoàng Lỳ Pả, Lũng Chuối), đặt mục tiêu thu hồi 100% các loại bẫy kẹp, bẫy dây và súng săn tự chế của người dân vùng đệm trong giai đoạn 2014–2016.

2. Phục hồi và kết nối 1.250 ha sinh cảnh rừng thoái hóa: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hà Giang phê duyệt dự án khoanh nuôi tái sinh kết hợp trồng bổ sung các loài cây bản địa như Trai lý, Nghiến, Giổi xanh trên 1.250 ha rừng phục hồi sau nương rẫy, nâng độ tàn che của rừng tự nhiên lên trên 90% trước năm 2020 nhằm tái lập hành lang di chuyển an toàn cho các loài Cu li và Khỉ.

3. Triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn với sinh kế: Ủy ban nhân dân các huyện và xã vùng đệm thực hiện giao khoán bảo vệ rừng theo Quyết định 147/QĐ-TTg cho toàn bộ 1.064 hộ dân, hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng nông lâm kết hợp, đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân của hộ dân thêm 25% và giảm 80% tình trạng chặt phá rừng làm nương rẫy đến năm 2018.

4. Vận động tuyên truyền và thực hiện cứu hộ động vật hoang dã: Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức 15 hội nghị truyền thông cho 2.122 lao động sở tại, thực hiện vận động thu hồi và tái thả 100% các cá thể linh trưởng đang bị nuôi nhốt trái phép (điển hình như cá thể Khỉ mặt đỏ tại thôn Lũng Buông) về môi trường tự nhiên trong vòng 12 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban quản lý rừng đặc dụng và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp bản đồ phân vùng sinh cảnh, dữ liệu phân bố 8 loài linh trưởng và biểu đánh giá các mối đe dọa để ứng dụng trực tiếp vào việc lập kế hoạch tuần tra, phòng chống cháy rừng và ngăn chặn khai thác gỗ trái phép.

2. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Cung cấp khung phương pháp luận điều tra thực địa kết hợp theo tuyến ngày đêm, quy trình thiết kế 65 phiếu phỏng vấn bán cấu trúc và kinh nghiệm xử lý số liệu sinh thái học tại vùng núi đá vôi karst Đông Bắc.

3. Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương tỉnh Hà Giang: Sử dụng kết quả đánh giá kinh tế xã hội và thực trạng quy hoạch 3 loại rừng theo Chỉ thị 38/2005/CT-TTg để ban hành các chính sách giao đất giao rừng, lồng ghép chỉ tiêu bảo tồn động vật hoang dã vào chương trình phát triển nông thôn mới cho 1.064 hộ dân.

4. Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế và phi chính phủ: Nắm bắt số liệu thực chứng về nguy cơ tuyệt chủng cục bộ của Voọc mũi hếch và Voọc đen má trắng trên diện tích 8.355,6 ha để xây dựng các hồ sơ tài trợ và dự án bảo tồn linh trưởng khẩn cấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Quang có diện tích không lớn nhưng lại sở hữu độ đa dạng linh trưởng cao? Khu bảo tồn có diện tích 8.355,6 ha với tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên đạt 85% (7.105,3 ha), mang địa hình núi đá vôi hiểm trở ở độ cao từ 700 m đến 1.100 m. Hệ thực vật phong phú với các loài cây cổ thụ như Nghiến, Trai lý cung cấp nguồn thức ăn dồi dào và hang hốc tự nhiên, tạo điều kiện lý tưởng cho 8 loài linh trưởng sinh sống.

2. Phương pháp nào được áp dụng để phát hiện và định danh các loài Cu li hoạt động vào ban đêm? Tác giả đã thiết lập 5 tuyến điều tra với tổng chiều dài 19,5 km, tiến hành rà quét ban đêm bằng đèn pin đội đầu chuyên dụng từ bìa rừng đến các dải rừng thứ sinh. Nhờ kỹ thuật bắt ánh phản xạ từ mắt và đối chiếu kích thước cơ thể kết hợp tọa độ GPS, nghiên cứu đã ghi nhận 4 lần xuất hiện của Cu li lớn tại các tuyến 3, 4 và 5.

3. Hiện trạng quần thể loài Khỉ mặt đỏ tại khu bảo tồn được ghi nhận như thế nào? Khỉ mặt đỏ là loài chiếm ưu thế với 92,31% người dân khẳng định bắt gặp. Quá trình điều tra thực địa đã tiếp xúc 5 lần với 3 đàn khỉ có quy mô từ 3 đến 15 cá thể tại khu vực Phìn Sảng và Hoàng Lỳ Pả. Tuy nhiên, các cá thể đều biểu hiện tập tính rất cảnh giác do từng chịu áp lực săn bắn kéo dài.

4. Vì sao hai loài Voọc đen má trắng và Voọc mũi hếch không được phát hiện trong đợt điều tra này? Đây là hai loài linh trưởng có tính nhạy cảm sinh thái rất cao. Áp lực bẫy bắt trong quá khứ cùng với sự chia cắt sinh cảnh do nương rẫy đã làm số lượng cá thể suy giảm xuống mức cực kỳ thấp, hoặc đàn voọc đã chủ động di cư sang các dãy núi đá vôi lân cận ngoài tầm khảo sát.

5. Mối đe dọa lớn nhất đối với sinh cảnh sống của thú linh trưởng tại Phong Quang là gì? Mối đe dọa hàng đầu bắt nguồn từ áp lực dân số với 643 người/km2 và 1.064 hộ dân sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Tập quán phát đốt nương rẫy, khai thác gỗ Nghiến trái phép tại Suối Cụt 2 và chăn thả gia súc tự do đã làm suy thoái nghiêm trọng các dải sinh cảnh ven chân núi đá.

Kết luận

• Xác lập danh lục khoa học gồm 8 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ, chiếm 33,3% tổng số loài linh trưởng của Việt Nam trên diện tích 8.355,6 ha.
• Khẳng định sự hiện diện thực địa của 3 đàn Khỉ mặt đỏ (quy mô 3–15 cá thể/đàn) và 4 lần phát hiện Cu li lớn tại các sinh cảnh rừng tự nhiên.
• Làm rõ cấu trúc phân bố không gian của khu hệ thú linh trưởng gắn liền với 5 kiểu sinh cảnh rừng trên núi đá vôi và núi đất.
• Định lượng chính xác các tác động nhân sinh tiêu cực từ áp lực sinh kế của 1.064 hộ dân vùng đệm và tình trạng bẫy bắt động vật hoang dã.
• Hoàn thiện hệ thống 4 giải pháp quản lý bảo tồn toàn diện, kết hợp tuần tra thực địa với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Đức Luận là công trình nghiên cứu chuyên sâu, đóng góp bộ dữ liệu thực địa vô cùng giá trị cho công tác quản lý tài nguyên rừng tại tỉnh Hà Giang. Nhằm bảo tồn nguyên vẹn khu hệ thú linh trưởng quý hiếm trong giai đoạn 2015–2020, các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn cần nhanh chóng triển khai các khuyến nghị vào thực tế. Hãy chung tay hành động bảo vệ sinh cảnh tự nhiên và đẩy lùi nạn săn bắt linh trưởng ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam Bộ Linh trưởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xương sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú linh trưởng được đặc trưng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xương cẳng tay, xương cánh tay khớp động với xương bả vai và có thể quay quanh trục của nó.

Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xương đai ngực luôn có xương đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trước, một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trước giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tư thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não.

Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài, đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hướng về trước tạo nên kiểu nhìn lưỡng hình. Mũi ngắn; Thể tích hộp sọ tương đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ. Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá tiến bộ của thú linh trưởng.

Răng thú linh trưởng có 2 loại: răng sữa và răng chính thức (difiodonte). Răng cửa to, răng hàm có 4 nón tù. Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhưng thiên về thực vật (quả, lá). Số lượng răng của các loài linh trưởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc.

Thú linh trưởng ở con đực, có một đôi tinh hoàn luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng. Con cái có một đôi vú LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc hai sừng. Nhau của linh trưởng thuộc loại nhau tán, không rụng ở nhóm Leiur và rụng ở các loài khác. Thời gian mang thai dài, thường đẻ một con, con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài.

Phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam và đưa ra nhiều quan điểm phân loại thú linh trưởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và rất khác nhau giữa các tác giả (bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú linh trưởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; Trong khi đó Groves (2004) chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài thuộc 3 họ. Tuy có sự khác nhau về số lượng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam có 3 ho ̣ chính: Ho ̣ Cu li (Loridae), ho ̣ Khỉ (Cercopithecidae) và ho ̣ Vượn (Hylobatidae).1: Tổng kết về phân loại thú linh trưởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Trong đề tài này, việc sử dụng hê ̣ thố ng phân loại thú linh trưởng sẽ theo hệ thống phân loại của Groves (2004), vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Phân loại khu hệ thú linh trưởng Việt Nam theo Groves (2004) Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus 3 Khỉ cộc Macaca arctoides 4 Khỉ mốc Macaca assamensis 5 Khỉ đuôi lợn Macaca leonine 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis 8 Voọc xám Trachypithecus crepusculus 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc gec manh Trachypithecus germaini 11 Voọc đen má trắng Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng Trachypithecus poliocephalus 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus 15 Voọc mông trắng Trachypithecus delacouri 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 19 Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus 20 Vượn đen tuyền Nomascus concolor 21 Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Phân bố linh trưởng Viêṭ Nam Ở Viê ̣t Nam, thú linh trưởng phân bố hầ u khắ p các tỉnh có rừng trong cả nước, một số loài có vùng phân bố rộng như: Cu li nhỏ, Khỉ cô ̣c, Khỉ đuôi lơ ̣n, Khỉ vàng. Trong khi đó, một số loài có phân bố rất hẹp như Voọc Hà Tĩnh, Voọc Cúc Phương, Voọc Cát Bà và Voọc mũi hếch. Theo sách đỏ Việt Nam (2007), phân bố thú linh trưởng được tổng hợp trong bảng sau: Bảng 1.3: Phân bố thú linh trưởng theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 T Tên loài Phân bố T Cao Bằng (Ba Bể), Thái Nguyên (Chợ Đồn, Đình Cả, Chợ Rả), 1 Cu li lớn Lạng Sơn, Hòa Bình, Quảng Trị (Lao Bảo) Thừa Thiên Huế Có nhiều nơi: Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Hòa 2 Cu li nhỏ Bình, Hà Tây, Ninh Bình, Quảng Trị, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Phú Yên. Loài này phân bố từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào các tỉnh phía 3 Khỉ đuôi dài Nam Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Bắc Thái, Sơn La, Hòa 4 Khỉ đuôi lợn Bình, Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thên - Huế, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh.

Bắc Thái, Lạng Sơn, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Quảng Ninh, Ninh Bình, 6 Khỉ mốc Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. khỉ vàng phân bố khắp các tỉnh có rừng từ Gia Lai trở ra Bắc kể 7 Khỉ vàng cả các đảo gần bờ. 8 Chà vá chân nâu Từ Thanh Hóa (19030 độ vĩ bắc) dọc dãy Trường Sơn tới Gia Lai, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 T Tên loài Phân bố T Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé, Tây Ninh. 9 Chà vá chân xám Phiá Tây tin̉ h Quảng Nam và Tin̉ h Kon Tum Kontum (Sa Thầy), Đắc Lắc (Nam Ca), Lâm Đồng (Di Linh), thành phố Hồ Chí Minh, Vườn quốc gia Núi Chúa, Ninh Thuận 10 Chà vá chân đen và mới phát hiện một quần thể khá lớn ở núi Chứa Chan thuộc tỉnh Đồng Nai Tuyên Quang (Nà Hang, Chiêm Hóa), Cao Bằng , Lạng Sơn, 11 Vượn đen má trắng Quảng Ninh.

12 Vươ ̣n đen tuyề n Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) 13 Vượn đen Hải Nam Quảng Ninh, La ̣ng Sơn, Cao Bằ ng, Bắ c Ka ̣n Kon Tum, Gia Lai, Đắ c Lắ c, Lâm Đồ ng, Ninh Thuâ ̣n, Bình 14 Vượn má hung Thuâ ̣n, Đồ ng Nai, Bình Phước 15 Vượn siki Nghê ̣ An, Hà Tiñ h, Quảng Biǹ h, Thừa Thiên Huế 16 Voọc bạc Tây Nguyên, Đông Nam Bô ̣ 17 Voọc Hà Tĩnh Hà Tĩnh, Quảng Bình (Tuyên Hóa, Lệ Thủy, Bố Trạch). 19 Voọc mũi hếch Tuyên Quang (Chiêm Hóa, Nà Hang), Yên Bái (Trấn Yên). 21 Voọc đầu trắng Hải Phòng (đảo Cát Bà). Kon Tum, Gia Lai vào đến Tây Ninh và Đồng Nai, phía Nam 22 Voo ̣c bạc géc manh đồng bằng sông Cửu Long ở Kiên Giang và trên đảo Phú Quốc 23 Voọc gáy trắng Hà Tiñ h, Quảng Bình 24 Voọc đen tuyền Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) (Nguồn sách đỏ Việt Nam 2007) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Vùng phân bố của các loài thú linh trưởng Việt Nam đại đa số đang ngày càng thu hẹp chẳng hạn như Voọc mũi hếch trước kia từng phân bố ở Ba Bể - Bắc Kạn nhưng đến năm 2007 ở đây không còn sự phân bố của chúng.

Đối với Voọc má trắng trước kia phân bố ở hầu hết các tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam, tuy nhiên cho đến nay quần thể loài này chỉ giới hạn ở một số tỉnh như Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên với số lượng quần thể nhỏ và bị chia cắt (Nadler và cs, 2003). Tình trạng các loài linh trưởng Việt Nam Việt Nam có thể nói là trung tâm đa dạng thú linh trưởng của thế giới song hầu hết các loài ở đây đều đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng ngày càng cao, thể hiện bằng số lượng các loài có mặt trong sách đỏ các năm.4: Tình trạng các loài linh trưởng Việt Nam Phân theo cấp Sách đỏ năm STT LR Cấp V CR Cấp VU Cấp EN 1 1992 9 5 2 2000 9 7 3 2007 3 4 6 7 Qua bảng 1.4 ta thấy tình trạng của các loài thú linh trưởng Việt Nam dường như có xu hướng tăng về bậc xếp hạng trong Sách đỏ Việt Nam. Cụ thể, năm 1992 có 14 loài, đến năm 2007 tăng lên đến 20 loài. Một số loài ở cấp đe doạ ngày càng tăng như Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis), từ cấp V năm 1992 lên cấp EN năm 2000, Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) Chà vá chân đen từ cấp V năm 1992, 2000 lên cấp EN năm 2007, Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) từ cấp E năm 1992, 2000 lên cấp CR năm 2007, Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi poliocephalus) từ cấp EN năm 1992, 2000 lên cấp CR năm 2007.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú linh trưởng Mất nơi sống và săn bắt là hai mối đe dọa chính đối với khu hệ thú linh trưởng ở Việt Nam hiện nay (Phạm Nhật, 2002; Nadler và cộng sự, 2003; Đồng Thanh Hải 2009; Boonratana và Lê Xuân Cảnh, 2006). Khác với các nhóm động vật khác, thú linh trưởng sống chủ yếu ở rừng tự nhiên, chỉ một số loài vãng lai đi kiếm ăn trên các nương rẫy hoặc ven khe suối gần rừng. Vì vậy, mất rừng tự nhiên là mất hết tất cả các điều kiện sống cơ bản của chúng.

Theo Viện điều tra quy hoạch rừng (FIPI), thì diện tích rừng tự nhiên của Việt Nam năm 1943 có 14.3 triệu ha, so với năm 1990 chỉ có 8,43 triệu ha. Đến năm 2000 diện tích rừng tự nhiên có tăng lên 9.444 triệu ha, nhưng phần lớn là rừng phục hồi.