Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu hiện trạng quần thể vượn đen má trắng siki nomascus siki delacour 1951 tại khu bảo tồn thiên nhiên đề xuất khe nước trong huyện lệ thủy tỉnh quảng bình

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu hiện trạng quần thể vượn đen má trắng siki nomascus siki delacour 1951 tại khu bảo, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Đình Duy
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Ngọc Cần
• Trường học: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiện Trạng Quần Thể Vượn Đen Má Trắng Siki Nomascus siki (Delacour, 1951) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đề Xuất Khe Nước Trong, Huyện Lệ Thủy, Tỉnh Quảng Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vƣợn đen má trắng siki Nomascus siki (Delacour, 1951)
• 1.2. Sơ lược lịch sử nghiên cứu Vƣợn đen má trắng siki
• 1.3. Phân loại học
• 1.4. Sinh thái và tập tính
• 1.5. Tình trạng và phân bố toàn cầu
• 1.6. Tóm tắt về tình trạng và phân bố tại Việt Nam
• 1.7. Các ghi nhận Vƣợn đen má trắng siki tại Việt Nam
• 1.8. Tình trạng bảo tồn
• 2. ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Lý do lựa chọn khu vực nghiên cứu
• 2.3. Điều kiện tự nhiên
• 2.4. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.5. Thời gian nghiên cứu
• 2.6. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phƣơng pháp phỏng vấn
• 2.6.2. Phƣơng pháp điều tra theo tuyến
• 2.6.3. Phƣơng pháp điều tra theo điểm nghe
• 2.6.4. Phƣơng pháp xác định và đánh giá hiện trạng các đe dọa
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng quần thể Vƣợn đen má trắng siki tại KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong
• 3.2. Kích thƣớc quần thể của Vƣợn đen má trắng siki
• 3.3. Đặc điểm cấu trúc đàn của Vƣợn đen má trắng siki tại KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong
• 3.4. Phân bố của Vƣợn đen má trắng siki tại KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong
• 3.5. So sánh quần thể Vƣợn đen má trắng siki khu vƣ̣c điều tra với các khu vƣ̣c khác trong vùng Bắc Trung Bộ
• 3.6. Các mối đe dọa tới Vƣợn đen má trắng siki ở KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong
• 3.6.1. Săn bắt động vật hoang dã
• 3.6.2. Phá hủy sinh cảnh
• 3.6.3. Đánh giá mức độ đe dọa
• 3.7. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về quần thể vượn đen má trắng siki tại Khe Nước Trong

Nghiên cứu quần thể vượn đen má trắng siki (Nomascus siki) tại Khu bảo tồn Khe Nước Trong, Quảng Bình, là một chủ đề quan trọng trong bảo tồn động vật hoang dã. Loài vượn này được biết đến với tình trạng cực kỳ nguy cấp và chỉ phân bố trong một khu vực nhỏ hẹp. Khu bảo tồn Khe Nước Trong không chỉ là nơi sinh sống của loài này mà còn là một trong những khu vực đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam.

1.1. Đặc điểm sinh học của vượn đen má trắng siki

Vượn đen má trắng siki có thân hình thon nhẹ, với màu sắc đặc trưng. Con đực có màu đen toàn thân, trong khi con cái có màu vàng sẫm. Loài này chủ yếu sống trong rừng thường xanh nhiệt đới ẩm, nơi có độ cao từ 30-100m trên mực nước biển.

1.2. Tình trạng bảo tồn và phân bố của vượn

Vượn đen má trắng siki hiện đang bị đe dọa bởi sự săn bắn và mất môi trường sống. Tình trạng của loài này đã được xếp hạng là cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN. Khu vực Khe Nước Trong là một trong những nơi hiếm hoi còn lại của loài này.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn vượn đen má trắng siki

Bảo tồn vượn đen má trắng siki tại Khu bảo tồn Khe Nước Trong đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự săn bắn trái phép và sự suy giảm môi trường sống là những vấn đề chính. Các hoạt động phát triển nông nghiệp và khai thác gỗ cũng góp phần làm giảm diện tích sống của loài này.

2.1. Mối đe dọa từ săn bắn động vật hoang dã

Săn bắn động vật hoang dã là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể vượn đen má trắng siki. Các số liệu cho thấy số lượng cá thể bị săn bắn ngày càng tăng, gây áp lực lớn lên quần thể.

2.2. Suy giảm môi trường sống do phát triển

Sự phát triển nông nghiệp và khai thác gỗ đã làm thu hẹp môi trường sống của vượn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quần thể vượn mà còn đến toàn bộ hệ sinh thái trong khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu quần thể vượn đen má trắng siki

Nghiên cứu hiện trạng quần thể vượn đen má trắng siki tại Khe Nước Trong được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phỏng vấn, điều tra theo tuyến và điểm nghe, nhằm thu thập dữ liệu chính xác về số lượng và tình trạng của loài.

3.1. Phương pháp phỏng vấn cộng đồng địa phương

Phỏng vấn cộng đồng địa phương giúp thu thập thông tin về sự xuất hiện và hành vi của vượn. Đây là một phương pháp hiệu quả để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và loài vượn này.

3.2. Điều tra theo tuyến và điểm nghe

Phương pháp điều tra theo tuyến và điểm nghe cho phép xác định số lượng và phân bố của vượn trong khu vực. Các dữ liệu thu thập được sẽ giúp đánh giá tình trạng quần thể một cách chính xác.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể vượn đen má trắng siki tại Khe Nước Trong đang trong tình trạng báo động. Số lượng cá thể giảm sút nghiêm trọng do các mối đe dọa từ con người. Những phát hiện này sẽ được sử dụng để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

4.1. Đánh giá hiện trạng quần thể vượn

Kết quả đánh giá cho thấy quần thể vượn đen má trắng siki tại Khe Nước Trong đang giảm sút. Các số liệu cho thấy số lượng cá thể hiện tại chỉ còn rất ít, cần có các biện pháp khẩn cấp để bảo tồn.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Đề xuất các giải pháp bảo tồn như tăng cường quản lý khu bảo tồn, nâng cao nhận thức cộng đồng và thực hiện các chương trình bảo tồn cụ thể nhằm bảo vệ loài vượn này.

V. Kết luận và tương lai của quần thể vượn đen má trắng siki

Nghiên cứu về quần thể vượn đen má trắng siki tại Khe Nước Trong đã chỉ ra rằng loài này đang đối mặt với nhiều thách thức. Tuy nhiên, với sự quan tâm và nỗ lực từ cộng đồng và các cơ quan chức năng, có thể hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn cho loài vượn này.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn vượn

Bảo tồn vượn đen má trắng siki không chỉ có ý nghĩa đối với loài này mà còn đối với toàn bộ hệ sinh thái. Việc bảo vệ loài này sẽ góp phần duy trì sự đa dạng sinh học trong khu vực.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Cần có các nghiên cứu tiếp theo để theo dõi tình trạng quần thể và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã được thực hiện. Hợp tác giữa các tổ chức và cộng đồng địa phương là rất quan trọng trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vượn đen má trắng siki (Nomascus siki) là loài linh trưởng đặc hữu quý hiếm chỉ phân bố trong một phạm vi hẹp tại miền Trung Việt Nam và Nam Lào. Do các áp lực nghiêm trọng từ nạn săn bắt động vật hoang dã và sự suy thoái sinh cảnh rừng tự nhiên, loài này hiện được xếp ở mức Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, đồng thời thuộc Nhóm IB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Khu Bảo tồn thiên nhiên đề xuất Khe Nước Trong (nay thuộc Rừng phòng hộ Động Châu, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình) sở hữu diện tích 19.188 ha rừng nhiệt đới thường xanh đất thấp nguyên sinh giàu tính đa dạng sinh học. Tuy nhiên, tình trạng và quy mô quần thể vượn siki tại đây chưa từng có công trình nghiên cứu hệ thống nào đánh giá chi tiết.

Nghiên cứu được triển khai nhằm mục tiêu xác định hiện trạng kích thước quần thể, cấu trúc bầy đàn, đặc điểm phân bố sinh cảnh và nhận diện các mối đe dọa đối với loài Nomascus siki tại 13 tiểu khu trọng điểm với tổng diện tích 103,998 km². Quá trình thu thập dữ liệu thực địa diễn ra liên tục qua 04 đợt khảo sát với tổng thời gian 93 ngày trong giai đoạn từ tháng 4 năm 2016 đến tháng 8 năm 2017. Kết quả nghiên cứu không chỉ thiết lập bộ cơ sở dữ liệu khoa học thực chứng về một trong những quần thể vượn siki lớn nhất Việt Nam với mật độ 1,40 đàn/km² mà còn tạo luận cứ vững chắc thúc đẩy việc chuyển hạng khu vực thành Khu Bảo tồn Thiên nhiên chính thức, bảo vệ nguồn gen đặc hữu trước nguy cơ suy thoái cục bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần thể linh trưởng (Primate Population Ecology) và lý thuyết phân tầng sinh cảnh rừng nhiệt đới thường xanh đất thấp (Tropical Lowland Forest Stratification Theory). Trong sinh thái học linh trưởng, chi Nomascus sở hữu tập tính bầy đàn mang tính lãnh thổ nghiêm ngặt với bán kính hoạt động từ 15 đến 40 ha, sử dụng tiếng hót vào sáng sớm như một cơ chế giao tiếp nội đàn và đánh dấu ranh giới không gian sống. Hệ sinh thái Khe Nước Trong đặc trưng bởi kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới đất thấp dưới 600m với 5 tầng cấu trúc rõ rệt: tầng vượt tán (cây gỗ cao 20-25m, đường kính 40-80cm), tầng tán chính (cao 10-20m, độ tàn che 0,65-0,75), tầng dưới tán (cao 7-10m), tầng cây bụi (dưới 5m) và tầng thảm tươi.

Bên cạnh đó, mô hình điều tra âm học sinh thái (Bioacoustic Census Model) được áp dụng nhằm định lượng quần thể dựa trên đặc điểm phát thanh thanh học. Các khái niệm cốt lõi bao gồm: quần thể cục bộ (local population), cấu trúc đàn đơn phối (monogamous family group) hoặc đa thê (polygynous group), xác suất phát âm hàng ngày $p(1)$ và mật độ đàn trên một đơn vị diện tích sinh cảnh phù hợp ($km^2$).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai phương pháp điều tra âm học tại 30 điểm nghe cố định (gồm 23 điểm trực 3 ngày liên tục và 7 điểm trực 2 ngày) bố trí trên các dông, đỉnh núi với khoảng cách giữa các điểm khoảng 2,0 km nhằm bao phủ bán kính nghe âm thanh 1,5 km. Thời gian lắng nghe diễn ra từ 5h00 đến 9h00 sáng bởi 3 tổ điều tra độc lập. Song song với đó, 21 tuyến điều tra theo vết chân và lối mòn có chiều dài từ 2,0 đến 3,5 km được thiết lập trên tổng diện tích 103,998 km², thực hiện di chuyển với vận tốc 1-2 km/h trong khung giờ 7h00 - 17h00 để ghi nhận trực tiếp cấu trúc cá thể bằng ống nhòm, GPS và máy ảnh.

Để loại bỏ sai số do các vùng lắng nghe bị chồng lấn không gian, phương pháp tính xác suất hót hàng ngày của Jiang và cộng sự kết hợp với Hệ số hiệu chỉnh có trọng số ($WC = 0,870$) của Vũ Tiến Thịnh và Đồng Thanh Hải được lựa chọn làm giải pháp phân tích cốt lõi. Dữ liệu không gian được số hóa, phân tích diện tích vùng nghe và phân tầng sinh cảnh trên phần mềm MapInfo 11 và xử lý thống kê lượng hóa qua Microsoft Excel. Phương pháp ma trận xếp hạng rủi ro từ 1 đến 5 điểm theo 3 tiêu chí (diện tích ảnh hưởng, cường độ và tính nguy hại) được áp dụng để lượng hóa các mối đe dọa sinh cảnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích 251 đợt hót ghi nhận từ 30 điểm nghe đã xác định chính xác 103 đàn vượn đen má trắng siki phân bố bên trong 13 tiểu khu khảo sát (trên tổng số 106 đàn toàn vùng). Sau khi áp dụng Hệ số hiệu chỉnh có trọng số $WC = 0,870$ trên diện tích điều tra 84,87 km², số lượng đàn thực tế tại vùng khảo sát đạt khoảng 119 đàn. Ngoại suy trên toàn bộ 103,998 km² diện tích sinh cảnh phù hợp, tổng kích thước quần thể tại 13 tiểu khu ước tính đạt 146 đàn (tương đương khoảng 438 cá thể) với mật độ quần thể trung bình 1,40 đàn/km².

Về cấu trúc đàn, quan sát thực địa 12 lần trên 6 đàn riêng biệt xác định quy mô trung bình mỗi đàn là 3 cá thể. Kết quả ghi nhận 188 đợt hót đôi (chiếm 88,05%), 30 đợt hót đơn (chiếm 11,95%) và phát hiện 33 đợt hót ba của 12 đàn có từ 2 con cái trưởng thành sống cùng 1 con đực, minh chứng cho hiện tượng đa thê tồn tại rõ ràng trong quần thể. Hoạt động phát thanh diễn ra tập trung nhất trong khung giờ từ 5h00 đến 6h00 sáng với 196 đợt hót (chiếm 78,08%) và mở rộng tới 87,93% trong khung giờ 5h00 - 7h00, thời lượng hót bình quân kéo dài 9 phút 30 giây (dao động từ 5 đến 31 phút).

Về phân bố sinh cảnh, 95 trên 106 đàn (chiếm 89,6%) định cư tập trung trong sinh cảnh rừng kín lá rộng thường xanh nhiệt đới giàu, chỉ có 11 đàn (chiếm 10,4%) sinh sống tại các dải rừng trung bình. Tiểu khu 537 có mật độ cao nhất đạt 1,633 đàn/km² (16 đàn), tiếp theo là tiểu khu 536 đạt 1,591 đàn/km² (14 đàn), trong khi tiểu khu 533 thấp nhất chỉ đạt 0,202 đàn/km² (1 đàn).

Thảo luận kết quả

Dữ liệu quần thể được tổng hợp trực quan qua các bảng ma trận mật độ và biểu đồ tần suất phát thanh theo thời gian trong ngày, làm nổi bật tính ưu việt của sinh cảnh rừng nhiệt đới Khe Nước Trong. Khi so sánh với các khu vực bảo tồn trọng điểm khác trong vùng phân bố Bắc Trung Bộ, quần thể 103 đàn ghi nhận trực tiếp tại Khe Nước Trong vượt trội hoàn toàn so với Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (23 đàn trên 252 km²), khu vực U Bò thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (50 đàn trên 857,54 km²), Lâm trường Trường Sơn (10 đàn trên 401,56 km²) và Lâm trường Khe Giữa (4 đàn trên 1.500 km²).

Nguyên nhân cốt lõi giúp Khe Nước Trong duy trì mật độ đàn cao (1,40 đàn/km²) là nhờ sự toàn vẹn của thảm rừng giàu thường xanh đất thấp có cấu trúc tầng tán liên tục (độ che phủ 0,65 - 0,75), nguồn thức ăn quả mọng phong phú quanh năm và vị trí địa lý kết nối hành lang sinh thái tự nhiên với rừng phòng hộ phía Tây Quảng Trị và khu bảo tồn nước bạn Lào. Ngược lại, các tiểu khu có mật độ thấp như 528 (0,385 đàn/km²) và 533 (0,202 đàn/km²) phản ánh sự suy thoái sinh cảnh do lịch sử khai thác gỗ và sự gián đoạn của tầng tán rừng, buộc loài linh trưởng này phải hạn chế cư trú.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững quần thể vượn đen má trắng siki và sinh cảnh rừng đất thấp tại Khe Nước Trong, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Chuyển đổi quy chế pháp lý và thành lập khu bảo tồn chuyên dụng: Đẩy nhanh tiến độ phê duyệt đề án thành lập Khu Bảo tồn thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong với diện tích vùng lõi nghiêm ngặt trên 19.000 ha; cơ quan chủ quản là Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Bình và Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, hoàn thành các thủ tục chuyển đổi trong giai đoạn 2017 - 2018.
2. Triển khai hệ thống tuyến tuần tra và triệt phá bẫy bắt động vật: Thiết lập 10 tuyến tuần tra bảo vệ rừng cố định với tần suất 2 lần/tháng, tập trung vào các tiểu khu trọng điểm như 537, 536, 535 và 530; đặt mục tiêu tháo gỡ 95% bẫy thú cơ học và chấm dứt tình trạng mang súng săn vào rừng giai đoạn 2018 - 2020 do Đội Kiểm lâm cơ động và Ban quản lý rừng phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt thực hiện.
3. Thiết lập mạng lưới giám sát sinh thái dài hạn: Duy trì mạng lưới 30 điểm nghe định kỳ 2 đợt mỗi năm (vào tháng 3-5 và tháng 8-10) kết hợp sử dụng thiết bị thu âm tự động và định vị GPS để theo dõi chỉ số biến động quần thể, giao Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật chủ trì thực hiện từ năm 2018.
4. Hỗ trợ phát triển sinh kế cộng đồng và truyền thông giáo dục: Đầu tư chương trình khuyến nông lâm, chuyển giao kỹ thuật trồng rừng keo và cao su bền vững cho hơn 50 ha đất sản xuất của đồng bào dân tộc Vân Kiều tại xã Kim Thủy, giảm 80% áp lực khai thác lâm sản phụ và săn bắn trái phép đến năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu rộng cho các nhóm độc giả chuyên ngành:

• Các nhà nghiên cứu và chuyên gia động vật học: Khai thác phương pháp kiểm kê tiếng hót hiệu chỉnh trọng số không gian ($WC$) và bộ số liệu tham chiếu sinh thái học hành vi thanh âm chuẩn mực của loài vượn mào.
• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng khung phương pháp thiết kế điểm nghe, phân tích mật độ tiểu khu và quy trình xây dựng bản đồ phân bố sinh cảnh bằng MapInfo để áp dụng trực tiếp vào công tác kiểm kê linh trưởng tại đơn vị.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh học, Quản lý tài nguyên rừng: Tham khảo cấu trúc nghiên cứu học thuật chuẩn tắc, kỹ thuật xử lý dữ liệu định lượng và phương pháp đánh giá ma trận mối đe dọa sinh cảnh rừng.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế: Tiếp cận nguồn dữ liệu cơ sở xác thực làm căn cứ phân bổ nguồn vốn tài trợ bảo tồn loài nguy cấp, thẩm định các dự án bảo vệ hành lang đa dạng sinh học dải Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phương pháp điểm nghe âm học lại được ưu tiên trong khảo sát vượn siki? Vượn sống chủ yếu trên tầng tán cao từ 10 đến 25m và cực kỳ nhạy cảm với sự tiếp cận của con người, khiến việc quan sát bằng mắt rất khó khăn. Nhờ tập tính hót vang xa đến 1,5 km vào sáng sớm, phương pháp nghe tại 30 điểm giúp ghi nhận 251 đợt hót mà không gây xáo trộn tập tính tự nhiên của loài.

Ý nghĩa bảo tồn của quần thể vượn siki tại Khe Nước Trong lớn như thế nào? Với 103 đàn ghi nhận trực tiếp và quy mô ước tính đạt 146 đàn (khoảng 438 cá thể), Khe Nước Trong là nơi lưu giữ một trong những quần thể vượn siki lớn nhất toàn cầu, vượt xa các khu vực lân cận như Bắc Hướng Hóa (23 đàn) hay vùng U Bò Phong Nha - Kẻ Bàng (50 đàn).

Cấu trúc bầy đàn của vượn siki tại khu vực nghiên cứu có đặc điểm gì nổi bật? Mỗi đàn có bình quân 3 cá thể. Nghiên cứu phát hiện tập tính đa thê rõ nét với 12 đàn ghi nhận có từ 2 con cái trưởng thành sống cùng 1 con đực. Về thanh âm, các đợt hót đôi chiếm tỷ lệ áp đảo 88,05% so với hót đơn (11,95%).

Kiểu sinh cảnh nào đóng vai trò quyết định đến mật độ phân bố của vượn siki? Sinh cảnh rừng kín thường xanh nhiệt đới giàu là yếu tố then chốt, chiếm tới 89,6% số đàn phân bố. Độ tàn che 0,65 - 0,75 cùng tầng tán liên tục trên 20m cung cấp nguồn quả, hạt, chồi cây dồi dào và bảo đảm đường di chuyển chuyền cành của bầy vượn.

Những mối đe dọa lớn nhất đối với sự sinh tồn của loài tại Khe Nước Trong là gì? Áp lực lớn nhất đến từ hoạt động săn bắt động vật hoang dã trái phép và tình trạng phân mảnh sinh cảnh do khai thác gỗ trong quá khứ. Ngoài ra, việc các tiểu khu như 533 chỉ còn 1 đàn đơn lẻ đặt ra nguy cơ suy thoái di truyền nghiêm trọng.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành toàn diện việc định lượng hiện trạng quần thể loài Nomascus siki tại Khe Nước Trong với 103 đàn ghi nhận trực tiếp và ước tính đạt 146 đàn (khoảng 438 cá thể).
• Xác lập mật độ quần thể ấn tượng đạt 1,40 đàn/km² trên diện tích 103,998 km², khẳng định Khe Nước Trong là trung tâm sinh cảnh quan trọng bậc nhất của loài linh trưởng này tại Việt Nam.
• Khám phá chi tiết đặc trưng sinh thái với cấu trúc bầy đàn trung bình 3 cá thể, hiện diện tập tính đa thê và hoạt động phát âm đạt đỉnh điểm 78,08% trong khung giờ 5h00 - 6h00 sáng.
• Chứng minh mối tương quan chặt chẽ giữa mật độ phân bố của loài với sinh cảnh rừng nhiệt đới giàu nguyên sinh (chiếm 89,6% số đàn), đồng thời lượng hóa chi tiết các mối nguy cơ từ săn bắn và suy thoái rừng.
• Cung cấp cơ sở khoa học cốt lõi để các cơ quan quản lý chuyển đổi thành công Khe Nước Trong thành Khu Bảo tồn thiên nhiên và thiết lập 10 tuyến giám sát đa dạng sinh học định kỳ.

Các đơn vị quản lý tài nguyên và nhà khoa học hãy ứng dụng ngay bộ phương pháp điều tra âm học có trọng số của luận văn để nâng cao năng lực giám sát và bảo tồn các loài linh trưởng nguy cấp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Vƣợn đen má trắng siki Nomascus siki (Delacour, 1951) trƣớc kia đƣợc cho là phân loài của Vƣợn đen má trắng (Nomascus leucogenys Ogilby, 1840) [34, 36, 39, 65, 71, 72], sau này đƣợc tách ra thành loài độc lập [37, 69, 78, 81]. Đây là loài Linh trƣởng đặc hữu của Việt Nam và Lào [69]. Loài này chỉ phân bố trong một khu vực rất nhỏ ở miền Trung Việt Nam và miền Nam Lào [51, 69]. Sự thiếu hụt thông tin làm cho tình trạng của loại này là không rõ ràng nhất trong các loài Vƣợn ở Việt Nam [69].

Cùng với áp lực từ săn bắn và khu phân bố hạn chế, có thể loài này phù hợp với tình trạng Cực kỳ nguy cấp (CR) trong SĐVN [69]. Do các hoạt động khai thác gỗ , phá rừng lấy đất sản xuất và phát triển cơ sở hạ tầng đã làm cho môi trƣờng sống của các loài động vật hoang dã nói chung và Vƣợn đen má trắng siki nói riêng bị thu hẹp. Mặt khác, tình trạng săn bắt động vật hoang dã vẫn diễn ra dẫn đến quần thể loài ngày càng suy giảm [51]. Hiện nay loài này đƣợc phân hạng ở mƣ́c Nguy cấp (EN) trong Danh lục Đỏ IUCN (2008) [49], Phụ lục I của CITES (1975) [27], ở mƣ́c Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) [1] và thuộc nhóm IB trong Nghị Định 32/2006/NĐ-CP của Chí nh phủ Việt Nam [6].

Các nghiên cứu trong những năm gần đây cho thấy số lƣợng loài này rất hạn chế [56, 65, 69]. Loài này hiện nay có thể đƣợc xếp hạng “Cực kỳ nguy cấp” và đòi hỏi phải có sự đánh giá lại về tình trạng của nó trong Danh lục đỏ IUCN [49]. Ở phạm vi Quốc gia , giới hạn phân bố về phía Bắc của Vƣợn đen má trắng siki chƣa đƣợc biết rõ , có thể nằm ở gần KBTTN đề xuất Khe Nét , tỉnh Quảng Bình và KBTTN Kẻ Gỗ, tỉnh Hà Tĩnh; về phía Nam đến sông Thạch Hãn , tỉnh Quảng Trị [69]. KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong (hiện nay là Rừng Phòng hộ Động Châu) nằm ở huyện Lệ Thủy , phía Tây Nam tỉnh Quảng Bình.

Nằm trong khu vực đƣợc đánh giá là trung tâm đa dạng sinh học của Việt Nam và Thế giới [7]. KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong giáp với biên giới Việt Nam - Lào và KBTTN Bắc Hƣớng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Khu vực này có diện tí ch 19.188 ha, bao gồm chủ yếu là rừng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 nhiệt đới thƣờng xanh nằm trong vùng sinh thái Đất thấp miền Trung rộng lớn (khoảng 500.000 ha) kéo dài dọc biên giới Việt Nam - Lào từ huyện Minh Hóa nối liền với các huyện Bố Trạch , Quảng Ninh và Lệ Thủy tỉ nh Quảng Bình sang huyện Hƣớng Hóa tỉ nh Quảng Trị. Đây là một trong những diện tích rừng tự nhiên liên tục nhất ở Việt Nam.

Đặc biệt hơn, KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong còn bảo tồn đƣợc một diện tích lớn kiểu rừng nhiệt đới thƣờng xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp [7]. Nằm trong vùng phân bố của Vƣợn đen má trắng siki, sự hiện diện của loài ở KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong đã đƣợc đề cập trong nhiều năm gần đây [3, 4, 5, 30], tuy nhiên tình trạng của loài tại khu vực vẫn chƣa đƣợc biết rõ. Vì vậy, tôi đã lựa chọn thực hiện đề tài “Nghiên cứu hiện trạng quần thể Vƣợn đen má trắng siki Nomascus siki (Delacour, 1951) tại KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình”, với mục đích: 1. Xác định hiện trạng quần thể Vƣợn đen má trắng siki trong khu vực nghiên cứu.

Xác định các mối đe dọa đến tồn tại và phát triển của Vƣợn đen má trắng siki trong khu vực nghiên cứu. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiêu quả của công tác bảo tồn. Đây là nghiên cứu đầu tiên về Vƣợn đen má trắng siki ở KBTTN đề xuất Khe Nƣớc Trong. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn loài Linh trƣởng quý hiếm này, đồng thời góp phần khẳng định vai trò quan trọng của khu vực để sớm trở thành khu bảo tồn trong tƣơng lai.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vƣợn đen má trắng siki Nomascus siki (Delacour, 1951) 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu Vượn đen má trắng siki Các nghiên cứu về Vƣợn đen má trắng siki ở Việt Nam trƣớc đây chủ yếu về mặt phân loại (Groves 1972, 1993, 2001; Geissmann 1993, 1994, 1995; Geissmann et al., 2000, 2007; Roos 2004; Roos et al., 2007; Zhang 1997; Mootnick 2006; Van Ngoc Thinh et al.), các nghiên cứu về đặc điểm sinh thái chỉ thực sự đƣợc thực hiện từ năm 2007 đến nay.

Tuy nhiên, những nghiên cứu này khá rời rạc và chỉ tập trung vào xác định kích cỡ quần thể của loài ở một số khu bảo tồn. Nomascus siki có vùng phân bố nằm giữa N. leucogenys, trƣớc đây N. siki đƣợc xác định là phân loài của N.

gabriellae bởi Groves [44, 47], vì xƣơng dƣơng vật của N. siki dƣờng nhƣ giống với N. Tuy nhiên, điều này không thích hợp để xác định ái lực của N. siki, vì nó không đầy đủ và không phải của N.

siki mà là của N. Gần đây, các quan sát thấy rằng tiếng hót của N. siki tƣơng tự nhƣ của N. leucogenys nhiều hơn bất kỳ loài Vƣợn nào khác bao gồm cả N.

Tƣơng tự, trình tự DNA ty thể cho thấy rằng N. siki có liên quan chặt chẽ với N. leucogenys hơn so với N. Là bằng chứng bổ sung cho một mối quan hệ chặt chẽ giữa N.

siki, cần lƣu ý rằng những con cái cả hai dạng này đều giống nhau trong màu lông mà không có đặc điểm phân biệt nào đƣợc biết, trong khi cả hai đều khác biệt với con cái của N. Kết quả là, N. siki đã đƣợc công nhận là một phân loài của N. Groves & Zhang đã đề nghị tách N.

siki thành loài độc lập mặc dù cả hai tác giả đã nhận thức đƣợc sự gần gũi giữa các loài N. siki đƣợc tách ra thành loài độc lập [37, 79, 81, 82]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại học Vị trí phân loại của loài Vƣợn đen má trắng siki Bộ Linh trƣởng: - PRIMATES Linnaeus, 1758 Họ Vƣợn: - Hylobatidae Gray, 1871 Giống: - Nomascus Miller G., 1933 Loài: - Nomascus siki (Delacour, 1951) 1.

Hình thái - Thân hình thon nhẹ, chân tay dài. - Con đực có màu đen toàn thân, hai má lông màu trắng, mọc hƣớng lên trên, nhỏ, chỉ cao bằng nửa vành tai, nối nhau bằng vệt trắng dƣới cằm. - Con cái lông màu vàng sẫm, lông quanh mặt tủa ngang, đỉnh đầu màu xám hoặc tua đen. Vƣợn đen má trắng siki Nomascus siki Nguồn: Jonathan, 2016 [51] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Sinh thái và tập tính Các quần thể Vƣợn đen má trắng siki ở Việt Nam ƣa thích rừng thƣờng xanh nhiệt đới ẩm trên đất thấp, phân bố theo độ cao giới hạn từ khoảng 30-100m trên mực nƣớc biển [39]. Tuy nhiên đã ghi nhận đƣợc loài này ở độ cao 176-600 m trên mực nƣớc biển tại VQG Phong Nha-Kẻ Bàng [75] và lên đến 1,900 m trên mực nƣớc biển ở khu bảo tồn quốc gia Nakai-Nam Theun, Lào [69], điều đó cho thấy sự linh hoạt và khả năng tồn tại trong rừng thƣờng xanh trên núi. Cho đến nay hầu nhƣ chƣa có nghiên cứu nào về sinh thái hay tập tính của loài đƣợc thực hiện. Tƣơng tự nhƣ các loài Vƣợn mào khác ở Việt Nam, Vƣợn đen má trắng siki kiếm ăn trên cây cao, thức ăn là quả, hạt, lá, chồi cây, côn trùng, trứng chim.

Tuổi thành thục vào khoảng 8 - 9 tuổi, thời gian mang thai khoảng 200 - 214 ngày, mỗi năm đẻ một lứa, mỗi lứa đẻ một con. Sống thành từng đàn khoảng 3 cá thể nhƣ một gia đình. Hoạt động kiếm ăn ban ngày vào buổi sáng và chiều, di chuyển nhẹ nhàng nhanh nhẹn trên cây, ít khi xuống mặt đất (IUCN, 2008) [49]. Tình trạng và phân bố toàn cầu Vƣợn đen má trắng siki là loài đặc hữu của Việt Nam và Lào, chỉ xuất hiện tại một khu vực rất nhỏ ở miền Trung Việt Nam và miền Nam Lào, khu phân bố của chúng bị giới hạn bởi sông Mê Kông về phía Tây và khu vực nông nghiệp ven biển Việt Nam về phía Đông [39].

Tình trạng phân loại của Vƣợn đen má trắng siki đã đƣợc đánh giá khác rất khác nhau bởi các tác giả khác nhau, do đó cần thận trọng khi đánh giá các ghi nhận về loài này. Nomascus siki đầu tiên đƣợc coi nhƣ là loài phụ của N. concolor [29, 42] sau đó đƣợc phân loại lại là phân loài của N. gabriellae [47], sau đó đƣợc cho là phân loài của N.

Dựa vào các dữ liệu về di truyền và tiếng hót ghi nhận đƣợc trên toàn khu phân bố của giống Nomascus, khu phân bố của N. siki đã đƣợc sửa đổi và có sự cắt giảm đáng kể khu phân bố của loài này [82]. Loài này hiện nay có thể đƣợc xếp hạng “Cực kỳ nguy cấp” và đòi hỏi phải có sự đánh giá lại về tình trạng của nó trong danh lục đỏ IUCN [49]. siki tại Lào không đƣợc ƣớc tính vào quần thể toàn cầu mặc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 dù nó đƣợc cho rằng các quần thể này còn lớn hơn so với quần thể ở Việt Nam [31, 39].

Tất cả các quần thể đều bị đe dọa bởi hiện tƣợng săn bắn và sự suy thoái của môi trƣờng sống. siki đƣợc cho là xuất hiện từ Khu Bảo tồn quốc gia Nam Kading, phía Nam sông Kading về phía Bắc đến ít nhất là Khu Bảo tồn quốc gia Phou Xang He về phía Nam và có thể xa hơn về phía Nam đến tận Khu Bảo tồn quốc gia Dong Phou Vieng. Không có sự ƣớc lƣợng về số lƣợng nào đối với loài này ở Lào, tuy nhiên có một số quần thể quan trọng tại các khu vực có sự quản lý hiệu quả bao gồm Khu Bảo tồn quốc gia Nam Kading và Khu Bảo tồn Nakai-Nam Theun (mặc dù sự phân bố tại khu vực này là chƣa rõ ràng), và tại các khu vực đƣợc bảo vệ tốt bởi các điều kiện tự nhiên nhƣ các Khu Bảo tồn quốc gia Phou Hin Boun và Hin Nậm Nô [69]. siki phân bố tại 3 tỉnh là Quảng Bình, Hà Tĩnh và Quảng Trị trong đó chủ yếu phân bố ở Quảng Bình.

Có 6 khu vực đã ghi nhận đƣợc các quần thể là: KBTTN đề xuất là Khe Vẽ, Khu Dự trữ thiên nhiên Giang Màn, VQG Phong Nha-Kẻ Bàng, lâm trƣờng Trƣờng Sơn, lâm trƣờng Khe Giữa, KBTTN Bắc Hƣớng Hóa [69].