Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn Khau Ca, tỉnh Hà Giang

Nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn Khau Ca, Hà Giang, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

• Tác giả: Bùi Văn Đông
• Người hướng dẫn: TS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Thú Linh Trưởng Tại Khu Bảo Tồn Loài Và Sinh Cảnh Khau Ca, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm chung của bộ Linh trưởng (Primates)
• 1.2. Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.3. Phân bố Linh trưởng Việt Nam
• 1.4. Tình trạng các loài Linh trưởng Việt Nam
• 1.5. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú Linh trưởng
• 1.6. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Khau Ca
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Vị trí địa lý
• 2.3. Địa hình, địa chất và đất đai
• 2.4. Đặc điểm khí hậu
• 2.5. Đặc điểm địa lý, sinh vật
• 2.6. Đặc điểm thuỷ văn
• 2.7. Hệ thực vật
• 2.8. Hệ động vật
• 2.9. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 2.10. Dân số, dân tộc
• 2.11. Tình hình phát triển kinh tế
• 2.12. Nhà ở dân cư nông thôn
• 2.13. Kết cấu cơ sở hạ tầng
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu chung
• 3.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.3. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 3.4. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.5. Thời gian nghiên cứu
• 3.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3.7. Phương pháp điều tra thành phần loài
• 3.8. Phân chia sinh cảnh và xác định phân bố của các loài
• 3.9. Phương pháp xác định và đánh giá các mối đe dọa
• 3.10. Phương pháp đánh giá giá trị của thú Linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 3.11. Phương pháp nội nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần khu hệ thú Linh trưởng tại KBTLVSC Khau Ca
• 4.2. Phân bố thú Linh trưởng theo các dạng sinh cảnh trong khu vực nghiên cứu
• 4.3. Các dạng sinh cảnh chính trong khu vực nghiên cứu
• 4.4. Phân bố của các loài thú Linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Đánh giá giá trị của thú Linh trưởng trong khu vực nghiên cứu
• 4.6. Giá trị về sinh thái
• 4.7. Giá trị về bảo tồn
• 4.8. Đánh giá các mối đe dọa đối với khu hệ thú Linh trưởng trong khu vực nghiên cứu
• 4.9. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.10. Hiện trạng công tác quản lý và bảo tồn thú Linh trưởng tại KBTLVSC Khau Ca
• 4.11. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn khu hệ thú Linh trưởng tại KBTLVSC Khau Ca
• 4.11.1. Giải pháp khoanh vùng bảo vệ thú Linh trưởng
• 4.11.2. Giải pháp tịch thu các loại súng săn
• 4.11.3. Giải pháp mở rộng khu bảo tồn hoặc liên kết với KBTTN Du Già
• 4.11.4. Giải pháp quản lý và bảo vệ tài nguyên động vật
• 4.11.5. Giải pháp phục hồi sinh thái
• 4.11.6. Giải pháp nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học và các loài thú Linh trưởng
• 4.11.7. Nâng cao năng lực cán bộ và các giải pháp nhằm giảm thiểu các tác động tài nguyên thú Linh trưởng ở KBTLVSC Khau Ca
• 4.11.8. Nâng cao đời sống của người dân địa phương
• 4.11.9. Giải pháp về khoa học công nghệ và hợp tác quốc tế
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca Hà Giang

Khu bảo tồn Khau Ca, Hà Giang là một trong những khu vực quan trọng cho việc bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ có sự đa dạng về loài mà còn là môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động vật quý hiếm. Theo nghiên cứu, khu vực này có 25 loài thú thuộc 12 họ và 6 bộ, trong đó có 5 loài linh trưởng đặc hữu. Việc nghiên cứu và bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại đây là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ các loài đang có nguy cơ tuyệt chủng.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn Khau Ca

Khu bảo tồn Khau Ca có hệ sinh thái phong phú với nhiều dạng sinh cảnh khác nhau. Đặc điểm địa lý và khí hậu nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài động vật hoang dã. Hệ thực vật đa dạng cũng là nguồn thức ăn phong phú cho các loài linh trưởng.

1.2. Vai trò của khu hệ thú linh trưởng trong hệ sinh thái

Khu hệ thú linh trưởng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là một phần của chuỗi thức ăn mà còn góp phần vào việc phát tán hạt giống và duy trì sự đa dạng thực vật trong khu vực.

II. Thách thức trong việc bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca

Mặc dù khu bảo tồn Khau Ca có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn động vật hoang dã. Các hoạt động của con người như săn bắt trái phép, khai thác gỗ và phát triển nông nghiệp đã làm giảm diện tích sống của các loài linh trưởng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến số lượng loài mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống của chúng.

2.1. Mối đe dọa từ hoạt động săn bắt và buôn bán động vật hoang dã

Săn bắt trái phép là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể các loài linh trưởng. Nhu cầu tiêu thụ thịt và buôn bán động vật hoang dã đã tạo ra áp lực lớn lên các loài này.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ thú linh trưởng

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi môi trường sống tự nhiên của các loài linh trưởng. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể ảnh hưởng đến nguồn thức ăn và nơi ở của chúng, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cao hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca

Để hiểu rõ hơn về khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca, các phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Việc điều tra thành phần loài và phân bố của chúng là rất quan trọng để đánh giá tình trạng bảo tồn. Các phương pháp như quan sát trực tiếp, phỏng vấn cộng đồng và phân tích mẫu vật đã được sử dụng để thu thập dữ liệu.

3.1. Phương pháp điều tra thành phần loài

Phương pháp điều tra thành phần loài bao gồm việc ghi nhận các loài linh trưởng trong khu vực nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các kỹ thuật như đặt bẫy và quan sát trực tiếp để thu thập thông tin.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá tình trạng bảo tồn

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để đánh giá tình trạng bảo tồn của các loài linh trưởng. Việc này giúp xác định các loài cần được ưu tiên bảo tồn và các biện pháp cần thiết để bảo vệ chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn Khau Ca có sự hiện diện của 5 loài linh trưởng, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Sự phân bố của các loài này không đồng đều và phụ thuộc vào các yếu tố sinh thái như độ cao, độ che phủ thực vật và nguồn nước. Việc đánh giá giá trị sinh thái của các loài linh trưởng là rất cần thiết để có những biện pháp bảo tồn hiệu quả.

4.1. Thành phần và phân bố các loài linh trưởng

Nghiên cứu đã ghi nhận 5 loài linh trưởng tại khu bảo tồn, bao gồm Voọc mũi hếch và Khỉ mốc. Sự phân bố của các loài này chủ yếu tập trung ở các khu vực rừng nguyên sinh và rừng phục hồi.

4.2. Giá trị sinh thái của khu hệ thú linh trưởng

Khu hệ thú linh trưởng không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn có giá trị văn hóa và kinh tế. Chúng góp phần vào việc duy trì sự đa dạng sinh học và thu hút du lịch sinh thái.

V. Giải pháp bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca

Để bảo tồn khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp như khoanh vùng bảo vệ, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường quản lý tài nguyên là rất cần thiết. Việc hợp tác với các tổ chức bảo tồn quốc tế cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

5.1. Giải pháp khoanh vùng bảo vệ và quản lý tài nguyên

Khoanh vùng bảo vệ các khu vực có sự hiện diện của các loài linh trưởng là một trong những giải pháp quan trọng. Cần thiết lập các quy định nghiêm ngặt để quản lý tài nguyên và ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn

Nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của việc bảo tồn động vật hoang dã là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục và tuyên truyền sẽ giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị của khu hệ thú linh trưởng.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca

Khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững khu hệ này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức bảo tồn. Tương lai của khu hệ thú linh trưởng phụ thuộc vào những nỗ lực bảo tồn hiện tại và sự quan tâm của xã hội.

6.1. Triển vọng bảo tồn khu hệ thú linh trưởng

Với những nỗ lực bảo tồn hiện tại, khu hệ thú linh trưởng tại Khau Ca có triển vọng phát triển bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu và theo dõi tình trạng của các loài để có những biện pháp kịp thời.

6.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác quốc tế trong bảo tồn

Hợp tác với các tổ chức quốc tế sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn khu hệ thú linh trưởng. Việc chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực sẽ tạo ra những cơ hội mới cho công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới về khu hệ thú linh trưởng với khoảng 24 đến 25 loài và phân loài thuộc 3 họ chính. Tuy nhiên, áp lực từ các hoạt động nhân sinh đã đẩy toàn bộ các loài linh trưởng bản địa vào tình trạng bị đe dọa, trong đó có 4 loài ở mức cực kỳ nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam và 5 loài nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng nguy cấp nhất toàn cầu. Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh Khau Ca tại tỉnh Hà Giang được thành lập theo Quyết định số 3115/QĐ-UBND năm 2009 với tổng diện tích 2.024 ha, bao gồm 1.000 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Đây là nơi cư trú của quần thể Voọc mũi hếch lớn nhất hiện nay với khoảng 90 cá thể trên tổng số xấp xỉ 200 cá thể còn lại trên toàn thế giới.

Mặc dù có vị trí chiến lược, các công trình nghiên cứu từ năm 2006 trở lại đây tại khu vực này chủ yếu tập trung vào loài Voọc mũi hếch đơn lẻ mà chưa có sự đánh giá toàn diện về toàn bộ khu hệ thú linh trưởng. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố không gian theo các dạng sinh cảnh rừng núi đá vôi, đánh giá các mối đe dọa trực tiếp và đề xuất các giải pháp quản lý bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý của 3 xã Tùng Bá thuộc huyện Vị Xuyên cùng xã Minh Sơn và Yên Định thuộc huyện Bắc Mê trong giai đoạn thực địa từ tháng 2 năm 2013 đến tháng 9 năm 2013. Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa quan trọng với việc ghi nhận 6 loài linh trưởng, chiếm 25% tổng số loài toàn quốc, tạo tiền đề khoa học cho việc phân vùng bảo tồn và thực thi chính sách bảo vệ động vật hoang dã.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại học động vật linh trưởng của Groves năm 2004 kết hợp tài liệu chuyên ngành của Roos năm 2004 nhằm chuẩn hóa tên khoa học và quan hệ phát sinh của 3 họ: Họ Cu li (Loridae), Họ Khỉ (Cercopithecidae) và Họ Vượn (Hylobatidae). Về sinh thái học thảm thực vật, đề tài kế thừa khung phân loại các kiểu rừng nhiệt đới gió mùa của Thái Văn Trừng năm 1978 kết hợp hệ thống sinh cảnh rừng núi đá vôi của Lê Mộng Chân và Vũ Văn Dũng năm 1992 để nhận diện các dạng lập địa đặc trưng.

Đánh giá áp lực nhân sinh được xây dựng dựa trên mô hình đánh giá mối đe dọa sinh học của Margoluis và Salafsky năm 2001 thông qua 3 chỉ số định lượng cốt lõi: diện tích ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết. Các khái niệm học thuật then chốt được tích hợp xuyên suốt bao gồm: ổ sinh thái loài, phân mảnh sinh cảnh karst, bảo tồn tại chỗ và loài chỉ thị sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp xã hội học lâm nghiệp và điều tra thực địa theo tuyến cố định:

• Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu: Đề tài tiến hành phỏng vấn chuyên sâu 35 đối tượng bao gồm cán bộ kiểm lâm, nhân viên tuần rừng và người dân bản địa giàu kinh nghiệm đi rừng tại 3 xã vùng đệm theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích. Việc phỏng vấn sử dụng phiếu câu hỏi bán định hướng kết hợp tranh ảnh nhận dạng và ghi nhận mẫu vật lịch sử (da, xương, sọ).
• Điều tra thực địa theo tuyến: Thiết lập 5 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài 15.500 mét đi qua các sinh cảnh chính: Tuyến A dài 2.500 mét, Tuyến B dài 3.500 mét, Tuyến C dài 3.000 mét, Tuyến D dài hơn 3.000 mét và Tuyến H dài 3.500 mét. Nhóm khảo sát di chuyển với vận tốc trung bình 1,5 đến 2,5 km/h, thực hiện quan sát định kỳ 30 phút tại các đỉnh giông thoáng đãng trong khung giờ từ 5 giờ 30 sáng đến 17 giờ 30 chiều, đồng thời bố trí các đợt khảo sát ban đêm nhằm phát hiện các loài thú ăn đêm.
• Xử lý và phân tích dữ liệu: Dữ liệu tọa độ điểm bắt gặp trực tiếp và dấu vết gián tiếp (vết ăn, phân, tiếng kêu) được định vị bằng thiết bị GPS Garmin. Dữ liệu số lượng được phân tích thống kê trên phần mềm Excel, bình bản bản đồ phân bố bằng MapInfo và xử lý tư liệu ảnh qua Photoshop. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm tối ưu hóa khả năng phát hiện động vật trong điều kiện địa hình núi đá vôi hiểm trở có độ chia cắt lớn từ 600 mét đến 1.400 mét so với mực nước biển.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả tổng hợp từ quan sát thực địa, mẫu vật và phỏng vấn đã ghi nhận sự hiện diện của 6 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ tại Khu bảo tồn Khau Ca:

• Họ Cu li (Loridae): Ghi nhận Cu li lớn (Nycticebus coucang) và Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus) thông qua dấu vết mẫu vật và 11 phiếu phỏng vấn xác nhận của người dân địa phương.
• Họ Khỉ (Cercopithecidae): Ghi nhận 4 loài gồm Khỉ mặt đỏ (Macaca arctoides), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Khỉ mốc (Macaca assamensis) và Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus).
• Dữ liệu quan sát trực tiếp: Trực tiếp phát hiện đàn Khỉ mốc gồm 5 đến 7 cá thể vào ngày 5 tháng 7 năm 2013 tại tọa độ 0307121N/2527764E thuộc xã Tùng Bá ở cự ly 200 mét. Đối với loài Voọc mũi hếch, nhóm nghiên cứu đã quan sát trực tiếp 2 lần: lần thứ nhất bắt gặp đàn 9 cá thể có 1 con non đực tại tọa độ 0306818N/2529519E ở cự ly 100 mét trên Tuyến D ngày 2 tháng 7 năm 2013; lần thứ hai ghi nhận đàn lớn từ 30 đến 40 cá thể đang kiếm ăn tại Tuyến B ngày 5 tháng 7 năm 2013.
• Phân bố sinh cảnh: Rừng nguyên sinh trên núi đá vôi chiếm tỷ lệ ưu thế về diện tích và là nơi tập trung 100% các điểm ghi nhận Voọc mũi hếch và Khỉ mốc. Sinh cảnh rừng thứ sinh trên núi đá vôi ghi nhận sự xuất hiện của Khỉ mốc và dấu vết tìm kiếm thức ăn, trong khi sinh cảnh rừng phục hồi sau nương rẫy có độ tàn che thấp và độ đa dạng thành phần loài linh trưởng gần như bằng không.

Thảo luận kết quả

Sự tồn tại ổn định của quần thể khoảng 90 cá thể Voọc mũi hếch tại Khau Ca (chiếm gần 50% tổng số cá thể loài này trên toàn cầu) khẳng định giá trị sinh thái ngoại hạng của hệ sinh thái rừng đá vôi nguyên sinh nơi đây so với các khu vực đã bị tuyệt diệt cục bộ như Ba Bể thuộc tỉnh Bắc Kạn. Về mặt tập tính, nghiên cứu chỉ ra đặc điểm dễ bị tổn thương của loài Voọc mũi hếch: khi có tiếng súng săn, đàn voọc thường có phản xạ ngồi bất động thay vì tẩu thoát ngay lập tức, khiến chúng dễ bị săn bắn hàng loạt chỉ trong vài phút.

Dữ liệu phân bố không gian và mức độ đe dọa sinh học trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua bảng ma trận tương quan giữa 6 loài linh trưởng với 3 trạng thái rừng, kết hợp bản đồ chuyên đề GIS thể hiện các điểm nóng xung đột vùng đệm. Ma trận đánh giá mối đe dọa cho thấy áp lực săn bắt bằng súng tự chế và bẫy dây xếp vị trí cao nhất về tính cấp thiết, tiếp theo là tình trạng chuyển đổi đất rừng làm nương rẫy trồng ngô, sắn và chăn thả gia súc tự do của 3.120 hộ dân sinh sống tại 8 thôn bản giáp ranh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững khu hệ thú linh trưởng và bảo vệ sinh cảnh đặc hữu tại Khu bảo tồn Khau Ca, đề tài kiến nghị triển khai 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Hoàn thành cắm mốc ranh giới thực địa: Đẩy nhanh tiến độ phân định ranh giới rõ ràng trên thực địa cho toàn bộ 2.024 ha khu bảo tồn và 1.000 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt trong vòng 12 tháng. Chủ thể thực hiện là Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm Hà Giang và Ủy ban nhân dân hai huyện Vị Xuyên, Bắc Mê nhằm chấm dứt tình trạng lấn chiếm đất rừng.
• Thu hồi triệt để vũ khí và bẫy săn: Triển khai chiến dịch vận động và tịch thu 100% súng săn tự chế, súng kíp và các loại bẫy kẹp tại 8 thôn bản vùng đệm trong thời hạn 6 tháng do Công an huyện Bắc Mê, Hạt Kiểm lâm và chính quyền 3 xã Tùng Bá, Minh Sơn, Yên Định chủ trì.
• Thiết lập hành lang sinh thái liên kết: Xây dựng dự án quy hoạch hành lang đa dạng sinh học kết nối Khu bảo tồn Khau Ca với Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già trong lộ trình 2 đến 3 năm. Mục tiêu là mở rộng không gian sống liên tục, hạn chế suy thoái nguồn gen do giao phối cận huyết ở quần thể 90 cá thể Voọc mũi hếch.
• Cải thiện sinh kế và giảm áp lực tài nguyên: Hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển mô hình kinh tế nông lâm kết hợp bền vững nhằm giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 21,6% xuống dưới 15% trong vòng 3 đến 5 năm tại cộng đồng 6 dân tộc bản địa, đồng thời tăng cường tuần tra rừng dựa vào cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tiễn về kỹ thuật điều tra thực địa trên địa hình núi đá vôi, quy trình thiết lập tuyến khảo sát và ma trận lượng hóa các mối đe dọa nhân sinh phục vụ xây dựng kế hoạch quản trị rừng hằng năm.
• Nhà nghiên cứu sinh thái học và bảo tồn linh trưởng: Đóng vai trò là nguồn dữ liệu chuẩn xác về tập tính bầy đàn, phân bố ổ sinh thái của loài Voọc mũi hếch và cấu trúc quần xã thú linh trưởng vùng Đông Bắc Việt Nam.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế và phi chính phủ: Cung cấp cơ sở khoa học tin cậy để thẩm định, xây dựng các đề xuất tài trợ dự án bảo vệ loài nguy cấp và thành lập các hành lang sinh học kết nối liên vùng cảnh quan.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Là tài liệu nghiên cứu mẫu mực về phương pháp luận kết hợp giữa điều tra sinh học thực địa, xã hội học nông thôn và ứng dụng công nghệ thông tin địa lý (GIS) trong quản lý tài nguyên rừng.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn ghi nhận được bao nhiêu loài thú linh trưởng tại Khu bảo tồn Khau Ca? Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác 6 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ khác nhau, bao gồm Cu li lớn, Cu li nhỏ, Khỉ mặt đỏ, Khỉ vàng, Khỉ mốc và Voọc mũi hếch. Số lượng này chiếm tỷ lệ 25% tổng số loài và phân loài linh trưởng hiện có tại Việt Nam.

• Loài linh trưởng nào giữ vai trò quan trọng nhất trong công tác bảo tồn tại đây? Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) là loài có giá trị bảo tồn cao nhất do thuộc cấp cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ thế giới và là loài đặc hữu hẹp của Việt Nam. Khau Ca hiện là nơi cư trú an toàn cho quần thể lớn nhất thế giới với khoảng 90 cá thể.

• Phương pháp điều tra thực địa nào đã được tác giả áp dụng chủ yếu? Tác giả đã kết hợp điều tra trên 5 tuyến khảo sát cố định với tổng chiều dài 15.500 mét, thực hiện quan sát định kỳ vào các khung giờ kiếm ăn của thú kết hợp phỏng vấn sâu 35 người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm am hiểu địa bàn.

• Đâu là những mối đe dọa lớn nhất đối với các loài linh trưởng tại Khau Ca? Hai mối đe dọa hàng đầu được định lượng là hoạt động săn bắn trái phép bằng súng tự chế và tình trạng suy thoái, thu hẹp sinh cảnh do người dân địa phương phát dọn nương rẫy, khai thác gỗ cùng chăn thả gia súc tự do trong khu vực vùng lõi.

• Tại sao nghiên cứu đề xuất liên kết Khau Ca với Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già? Khau Ca có diện tích khá nhỏ (2.024 ha) và bị cô lập bởi đất sản xuất nông nghiệp. Việc thiết lập hành lang sinh học kết nối với Du Già sẽ giúp mở rộng sinh cảnh sống tự nhiên, tạo điều kiện trao đổi cá thể và ngăn ngừa nguy cơ suy thoái di truyền cận huyết.

Kết luận

• Xác lập danh mục khoa học gồm 6 loài thú linh trưởng thuộc 2 họ tại Khau Ca, đóng góp 25% vào bức tranh đa dạng linh trưởng của Việt Nam.
• Khẳng định giá trị sinh thái đặc biệt của khu rừng Khau Ca như một thành trì bảo tồn sinh cảnh quan trọng nhất cho khoảng 90 cá thể Voọc mũi hếch quý hiếm.
• Chứng minh mối tương quan chặt chẽ giữa sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi với mật độ xuất hiện và vùng hoạt động của các loài thú linh trưởng.
• Định lượng chính xác các áp lực nhân sinh then chốt, đặt trọng tâm cảnh báo vào nguy cơ săn bắt và tình trạng chia cắt sinh cảnh do canh tác nương rẫy.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện kết hợp chặt chẽ giữa quản lý hành chính, bảo vệ sinh thái liên vùng và phát triển kinh tế sinh kế cho 3.120 hộ dân địa phương.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là việc bổ sung nguồn dữ liệu thực địa chuẩn xác, khắc phục khoảng trống thông tin khoa học về toàn bộ khu hệ linh trưởng tại Khau Ca kể từ năm 2006. Bước tiếp theo cần triển khai ngay là tổ chức cắm mốc ranh giới thực địa trong 12 tháng tới và hoàn thiện đề án hành lang sinh học Du Già - Khau Ca trong vòng 2 năm. Các cấp chính quyền địa phương, ngành kiểm lâm và các tổ chức quốc tế cần tăng cường hợp tác, ưu tiên phân bổ nguồn lực tài chính để bảo tồn nguyên vẹn quần thể linh trưởng độc đáo này cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đặc điểm chung của bộ Linh trưởng (Primates) Bộ Linh trưởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật. Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xương sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú Linh trưởng được đặc trưng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xương cẳng tay, xương cánh tay khớp động với xương bả vai và có thể quay quanh trục của nó.

Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xương đai ngực luôn có xương đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trước một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo. Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trước giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tư thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não.

Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống. Hai hố mắt gần nhau, mắt hướng về trước tạo nên kiểu nhìn lưỡng hình. Thể tích hộp sọ tương đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ.

Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá tiến bộ của thú Linh trưởng. Răng thú Linh trưởng có 2 loại: răng sữa và răng chính thức (difiodonte). Răng cửa to, răng hàm có 4 nón tù. Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhưng thiên về thực vật (quả, lá).

Số lượng răng của các loài Linh trưởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc. Thú Linh trưởng ở con đực, có một đôi tinh hoàn và luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng. Con cái có một đôi vú ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc hai sừng. Nhau của Linh trưởng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 thuộc loại nhau tán, không rụng ở nhóm Leiur và rụng ở các loài khác.

Thời gian mang thai dài, thường đẻ một con. Con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài. Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam và đưa ra nhiều quan điểm phân loại thú Linh trưởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và khác nhau giữa các tác giả (bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú Linh trưởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; Roos (2004) cho rằng thú Linh trưởng Việt Nam bao gồm 24 loài và phân loài thuộc 3 họ.

Trong khi đó Groves (2004) chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài. Tuy có sự khác nhau về số lượng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam có 3 ho ̣ chính: Ho ̣ Cu li (Loridae), ho ̣ Khỉ (Cercopithecidae) và ho ̣ Vươ ̣n (Hylobatidae).1: Tổng kết về phân loại thú Linh trưởng ở VN theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Trong đề tài này, việc sử dụng hê ̣ thố ng phân loại thú Linh trưởng sẽ theo hệ thống phân loại của Groves (2004) vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. Theo hệ thống phân loại này, khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam được trình bày ở bảng 1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Phân loại khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus bengalensis 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus 3 Khỉ cộc Macaca arctoides 4 Khỉ mốc Macaca assamensis 5 Khỉ đuôi lợn Macaca leonine 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis 8 Voọc xám Trachypithecus crepusculus 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc gec manh Trachypithecus germaini 11 Voọc đen má trắng Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng Trachypithecus poliocephalus 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus 15 Voọc mông trắng Trachypithecus delacouri 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea 19 Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus 20 Vượn đen tuyền Nomascus concolor 21 Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove (2004)) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Phân bố Linh trưởng Viêṭ Nam Ở Viê ̣t Nam, thú Linh trưởng phân bố hầ u khắ p các tỉnh có rừng trong cả nước, một số loài có vùng phân bố rộng như: Cu li nhỏ, Khỉ cô ̣c, Khỉ đuôi lơ ̣n, Khỉ vàng. Trong khi đó, một số loài có phân bố rất hẹp như Voọc Hà Tĩnh, Voọc Cúc Phương, Voọc Cát Bà và Voọc mũi hếch. Sự phân bố các loài thú Linh trưởng của Việt Nam được trình bày ở bảng 1.3: Phân bố thú Linh trưởng ở Việt Nam TT Tên loài Phân bố Cao Bằng (Ba Bể), Thái Nguyên (Chợ Đồn, Đình Cả, 1 Cu li lớn Chợ Rả), Lạng Sơn, Hòa Bình, Quảng Trị (Lao Bảo) Thừa Thiên Huế Có nhiều nơi: Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Ninh Bình, Quảng Trị, Gia 2 Cu li nhỏ Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Phú Yên. Loài này phân bố từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào 3 Khỉ đuôi dài các tỉnh phía Nam Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Bắc Thái, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng 4 Khỉ đuôi lợn Bình, Thừa Thên - Huế, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh.

Bắc Thái, Lạng Sơn, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Quảng 6 Khỉ mốc Ninh, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. khỉ vàng phân bố khắp các tỉnh có rừng từ Gia Lai trở 7 Khỉ vàng ra Bắc kể cả các đảo gần bờ. Chà vá chân Từ Thanh Hóa (19030 độ vĩ bắc) dọc dãy Trường Sơn 8 nâu tới Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 TT Tên loài Phân bố Sông Bé, Tây Ninh. Chà vá chân Phía Tây tỉnh Quảng Nam và Tỉnh Kon Tum 9 xám Kontum (Sa Thầy), Đắc Lắc (Nam Ca), Lâm Đồng Chà vá chân (Di Linh), thành phố Hồ Chí Minh, Vườn quốc gia 10 đen Núi Chúa, Ninh Thuận và mới phát hiện một quần thể khá lớn ở núi Chứa Chan thuộc tỉnh Đồng Nai Vượn đen má Tuyên Quang (Nà Hang, Chiêm Hóa), Cao Bằng , 11 trắng Lạng Sơn, Quảng Ninh.

Vươ ̣n đen Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) 12 tuyề n Vượn đen Quảng Ninh, La ̣ng Sơn, Cao Bằ ng, Bắ c Ka ̣n 13 Hải Nam Vượn má Kon Tum, Gia Lai, Đắ c Lắ c, Lâm Đồ ng, Ninh Thuâ ̣n, 14 hung Bình Thuâ ̣n, Đồ ng Nai, Bình Phước 15 Vượn siki Nghê ̣ An, Hà Tiñ h, Quảng Bình, Thừa Thiên Huế 16 Voọc bạc Tây Nguyên, Đông Nam Bô ̣ Voọc Hà Hà Tĩnh, Quảng Bình (Tuyên Hóa, Lệ Thủy, Bố 17 Tĩnh Trạch). Voọc mũi Tuyên Quang (Chiêm Hóa, Nà Hang), Yên Bái (Trấn 19 hếch Yên). Voọc đầu Hải Phòng (đảo Cát Bà). 21 trắng Kon Tum, Gia Lai vào đến Tây Ninh và Đồng Nai, Voo ̣c bạc géc 22 phía Nam đồng bằng sông Cửu Long ở Kiên Giang và manh trên đảo Phú Quốc Voọc gáy Hà Tiñ h, Quảng Bình 23 trắng Voọc đen 24 Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) tuyền (Nguồn: Sách đỏ Việt Nam (2007), Phạm Nhật (2002)) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Vùng phân bố của các loài thú Linh trưởng Việt Nam phần lớn hiện nay đang ngày càng thu hẹp chẳng hạn như: Voọc mũi hếch trước kia từng phân bố ở Ba Bể - Bắc Kạn nhưng đến năm 2007 không còn sự hiện diện của chúng ở khu vực này.

Đối với Voọc má trắng trước kia phân bố ở hầu hết các tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam, tuy nhiên cho đến nay quần thể loài này chỉ giới hạn ở một số tỉnh như Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên với số lượng quần thể nhỏ và bị chia cắt (Nadler và cs, 2003). Tình trạng các loài Linh trưởng Việt Nam Việt Nam có thể nói là trung tâm đa dạng thú Linh trưởng của thế giới. Tuy nhiên, hầu hết các loài ở đây đều đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng ngày càng cao, thể hiện bằng số lượng các loài có mặt trong Sách đỏ qua các năm.4: Tình trạng các loài Linh trưởng Việt Nam theo thời gian Phân theo cấp (ĐVT: số loài) STT Sách đỏ năm LR VU EN CR 1 1992 9 5 2 2000 9 7 3 2007 3 6 7 4 Mức độ đe dọa các loài thú Linh trưởng ở Việt Nam ngày càng tăng lên cả về số lượng loài và cấp độ đe dọa trong Sách đỏ Việt Nam từ năm 1992 đến năm 2007. Số lượng loài Linh trưởng cần phải ưu tiên bảo tồn tăng lên thêm 6 loài sau 16 năm.

Không những vậy, cấp độ đe dọa của nhiều loài cũng ngày càng có xu hướng tăng lên. Chẳng hạn như năm 1992, loài Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis), Voọc mông trắng (Trachypithecus LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 delacouri) Chà vá chân đen có mức đe dọa cấp V trong Sách đỏ Việt Nam nhưng đến năm 2007 là cấp EN; Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) từ cấp E năm 1992, 2000 lên cấp CR năm 2007. Mức độ đe dọa tăng nhanh cả về số lượng loài và cấp độ của từng loài đã cảnh báo nguy cơ có thể con người sẽ không còn thấy xuất hiện sự có mặt của nhiều loài Linh trưởng quý hiếm trong tương lai nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú Linh trưởng 1.

Ở Việt Nam Mất nơi sống và săn bắt là hai mối đe dọa chính đối với khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam hiện nay (Phạm Nhật, 2002; Nadler và cộng sự, 2003; Đồng Thanh Hải, 2009; Boonratana và Lê Xuân Cảnh, 2006). Khác với các nhóm động vật khác, thú Linh trưởng sống chủ yếu ở rừng tự nhiên, chỉ một số loài vãng lai đi kiếm ăn trên các nương rẫy hoặc ven khe suối gần rừng. Vì vậy, mất rừng tự nhiên là mất hết tất cả các điều kiện sống cơ bản của chúng.