Nghiên Cứu Đa Dạng Khu Hệ Cá Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt, Tỉnh Nghệ An

Nghiên cứu tính đa dạng khu hệ cá tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Danh Cao Cường
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Khu Hệ Cá Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt, Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá trên thế giới
• 1.2. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá ở Việt Nam
• 1.3. Lược sử nghiên cứu cá ở khu vực KBTTN Pù Hoạt
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Tư liệu nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN PÙ HOẠT
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Đặc điểm địa hình địa thế
• 3.3. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 3.4. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 3.5. Đặc điểm khu hệ động-thực vật
• 3.6. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Đa dạng thành phần loài Cá ở khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 4.1.1. Cấu trúc thành phần taxon Cá ở KBTTN Pù Hoạt
• 4.1.2. Các ghi nhận mới của đợt điều tra
• 4.2. Phân bố của các loài cá tại KBTTN Pù Hoạt
• 4.2.1. Phân bố theo lưu vực sông thuộc khu vực nghiên cứu
• 4.2.2. Phân bố theo các xã thuộc khu vực nghiên cứu
• 4.2.3. Phân bố theo đai cao
• 4.3. Hiện trạng quần thể của một số loài Cá quan trọng tại KBT Pù Hoạt
• 4.4. Các nguyên nhân gây suy giảm nguồn lợi Cá tại KBTTN Pù Hoạt
• 4.5. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn đa dạng sinh học Cá tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 4.6. Phục hồi, tái tạo và phát triển nguồn lợi cá
• 4.7. Bảo tồn các loài cá và bảo vệ thủy vực sinh sống của chúng
• 4.8. Công tác nghiên cứu tiếp theo để bảo tồn đa dạng sinh học cá
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Đa Dạng Khu Hệ Cá Tại Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An, là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại Việt Nam. Việc đánh giá đa dạng sinh học khu hệ cá tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Nghiên cứu này nhằm xác định thành phần loài cá, hiện trạng quần thể và các mối đe dọa đến khu hệ cá.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Khu Hệ Cá Tại Việt Nam

Nghiên cứu về khu hệ cá ở Việt Nam đã có từ lâu, với nhiều công trình quan trọng được thực hiện. Các nghiên cứu này đã chỉ ra sự phong phú và đa dạng của các loài cá, đặc biệt là ở các khu vực như Pù Hoạt.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học

Đánh giá đa dạng sinh học không chỉ giúp bảo tồn các loài cá mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái. Việc này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Tồn Khu Hệ Cá Tại Pù Hoạt

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác quá mức và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài cá.

2.1. Nguyên Nhân Gây Suy Giảm Nguồn Lợi Cá

Các hoạt động khai thác không bền vững và ô nhiễm nguồn nước là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm nguồn lợi cá tại khu vực này. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết.

2.2. Tác Động Của Con Người Đến Hệ Sinh Thái Cá

Con người có tác động lớn đến hệ sinh thái cá thông qua các hoạt động như đánh bắt cá, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển nông nghiệp. Những tác động này cần được quản lý hiệu quả để bảo vệ khu hệ cá.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Khu Hệ Cá

Để thực hiện nghiên cứu, nhiều phương pháp đã được áp dụng nhằm thu thập dữ liệu chính xác về khu hệ cá tại Pù Hoạt. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân và phân tích mẫu cá.

3.1. Khảo Sát Thực Địa Và Thu Thập Mẫu

Khảo sát thực địa được thực hiện tại nhiều điểm khác nhau trong khu bảo tồn, nhằm thu thập mẫu cá và thông tin về môi trường sống của chúng. Điều này giúp xác định sự phong phú và đa dạng của các loài cá.

3.2. Phỏng Vấn Người Dân Địa Phương

Phỏng vấn người dân địa phương là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về thói quen đánh bắt cá và tình trạng nguồn lợi cá. Những thông tin này rất hữu ích cho việc đánh giá hiện trạng khu hệ cá.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Khu Hệ Cá Tại Pù Hoạt

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có sự đa dạng cao về thành phần loài cá. Nghiên cứu đã ghi nhận nhiều loài cá quý hiếm và có giá trị kinh tế, đồng thời chỉ ra các mối đe dọa đến quần thể cá.

4.1. Thành Phần Loài Cá Được Ghi Nhận

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài cá thuộc các họ khác nhau, cho thấy sự phong phú của khu hệ cá tại Pù Hoạt. Điều này khẳng định giá trị sinh học của khu bảo tồn.

4.2. Hiện Trạng Quần Thể Cá Quan Trọng

Một số loài cá quan trọng đang có nguy cơ suy giảm do các yếu tố môi trường và hoạt động khai thác. Việc theo dõi và bảo vệ các loài này là rất cần thiết.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Cá Tại Pù Hoạt

Để bảo tồn đa dạng sinh học cá tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, cần có các giải pháp cụ thể và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm quản lý nguồn lợi cá, phục hồi môi trường sống và nâng cao nhận thức cộng đồng.

5.1. Quản Lý Nguồn Lợi Cá Bền Vững

Cần thiết lập các quy định và chính sách quản lý nguồn lợi cá nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững. Việc này bao gồm kiểm soát hoạt động đánh bắt và bảo vệ các khu vực sinh sản của cá.

5.2. Phục Hồi Môi Trường Sống Của Cá

Phục hồi các môi trường sống tự nhiên cho cá là một trong những giải pháp quan trọng. Điều này có thể thực hiện thông qua việc trồng cây, cải tạo dòng chảy và giảm thiểu ô nhiễm.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Khu Hệ Cá Tại Pù Hoạt

Nghiên cứu về khu hệ cá tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho công tác bảo tồn. Tương lai của khu hệ cá phụ thuộc vào các nỗ lực bảo vệ và quản lý hiệu quả từ cộng đồng và các cơ quan chức năng.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đối Với Bảo Tồn

Nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về khu hệ cá mà còn đóng góp vào việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các chính sách bảo vệ môi trường.

6.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về khu hệ cá tại Pù Hoạt, đặc biệt là các loài cá quý hiếm và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cá là nguồn thực phẩm truyền thống lâu đời và đóng vai trò làm dược liệu trong y học phương Đông. Về mặt sinh thái học, cá là mắt xích thiết yếu trong chuỗi và lưới thức ăn tự nhiên; việc bảo tồn nhiều loài động vật hoang dã có quan hệ mật thiết với bảo tồn nguồn cá tự nhiên trong các thủy vực. Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Pù Hoạt nằm ở vùng Tây Bắc tỉnh Nghệ An, thuộc vùng đầu nguồn của hai hệ thống sông lớn là sông Chu (phía Bắc, chảy qua địa phận hai xã Thông Thụ, Đồng Văn với chiều dài hơn 64 km trước khi sang Thanh Hóa) và sông Hiếu (chiếm khoảng 30% diện tích khu bảo tồn với các nhánh Nậm Việc, Nậm Giải, Nậm Quàng). Đối với cộng đồng dân cư bản địa, đặc biệt là người Thái, cá suối là nguồn tài nguyên khai thác thường nhật gắn liền với văn hóa ẩm thực truyền thống.

Kể từ khi KBTTN Pù Hoạt được thành lập, chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nào điều tra toàn diện về khu hệ cá trong các hệ thống khe suối nội khu. Các tài liệu trước đây thường thực hiện trên phạm vi không gian rộng lớn của khu vực Tây Bắc Nghệ An hoặc lưu vực sông Lam và chỉ chọn lọc một số điểm khảo sát đơn lẻ. Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tính đa dạng khu hệ Cá tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An" do sinh viên Nguyễn Danh Cao Cường thực hiện nhằm cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cho công tác quản lý, bảo tồn và khai thác bền vững nguồn lợi này.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm:

1. Mục tiêu chung: Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học cá tại KBTTN Pù Hoạt.
2. Các mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá tính đa dạng về thành phần loài cá tại KBTTN Pù Hoạt.
   • Xác định hiện trạng quần thể của một số loài cá quan trọng tại KBTTN Pù Hoạt.
   • Định hướng giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học cá tại KBTTN Pù Hoạt.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định tương ứng:

1. Điều tra thành phần loài cá tại KBTTN Pù Hoạt.
2. Điều tra số lượng và thủy vực phân bố của một số loài cá quan trọng (có ý nghĩa kinh tế, quý, hiếm) tại KBTTN Pù Hoạt.
3. Điều tra các mối đe dọa và đề xuất giải pháp quản lý nguồn lợi cá tại KBTTN Pù Hoạt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài cá sinh sống trong các thủy vực khe suối tự nhiên tại khu bảo tồn.
• Phạm vi không gian: 20 tuyến suối với tổng chiều dài 68.242 m thuộc địa bàn 5 xã (Thông Thụ, Đồng Văn, Tiền Phong, Hạnh Dịch, Nậm Giải), nằm trong hai lưu vực sông Chu và sông Hiếu thuộc KBTTN Pù Hoạt.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa qua 3 đợt (tháng 5/2020, tháng 9/2020 và tháng 01/2021) với tổng cộng 31 ngày thực địa; thời gian phân tích mẫu vật nội nghiệp diễn ra từ tháng 2/2021 đến tháng 5/2021.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết phân loại học và hình thái học cá được xây dựng dựa trên hệ thống chỉ tiêu hình thái của Pravdin (1973) với 25 chỉ tiêu đo và 6 chỉ tiêu đếm, đo bằng thước kẹp điện tử Alpha-Tool độ chính xác 0,01 mm. Tài liệu tra cứu, khóa định loại và danh mục đối chiếu chính bao gồm các công trình của Mai Đình Yên (1978), Nguyễn Văn Hảo và Ngô Sỹ Vân (2001), Nguyễn Văn Hảo (2005a, 2005b), kết hợp tài liệu phân loại quốc tế của Kottelat (1990, 1996, 1998, 2001), Chu Xinluo và cộng sự (1989), Chen Yiyu và cộng sự (1998), Yue Peiqi và cộng sự (2000), Froese (2016), Rainboth (1996).

Tiêu chí xác định các loài cá quan trọng dựa trên:

1. Loài quý hiếm ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) hoặc Danh lục Đỏ IUCN (2020).
2. Loài có ý nghĩa kinh tế theo tài liệu của Mai Đình Yên (1969) và tài liệu "Hiện trạng và giải pháp phát triển nguồn lợi cá tự nhiên ở một số tỉnh phía Bắc Việt Nam".

Cấp độ nhiều (độ phong phú tương đối) của quần thể được xác định căn cứ vào tỷ lệ phần trăm số cá thể của loài trên tổng số mẫu thu được ($P%$):

• $P \ge 10%$: Rất nhiều (chiếm ưu thế, ký hiệu ++++).
• $1% \le P < 10%$: Nhiều (ký hiệu +++).
• $0,1% \le P < 1%$: Trung bình (ký hiệu ++).
• $P < 0,1%$: Ít (ký hiệu +).

Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm:

• Kế thừa tài liệu: Sử dụng dữ liệu thực địa năm 2020 từ đề tài của Ban quản lý KBTTN Pù Hoạt và bổ sung đợt khảo sát tháng 01/2021.
• Phỏng vấn và khảo sát chợ: Tiếp cận ngư dân địa phương bằng bộ câu hỏi bán định hướng, sử dụng ảnh màu đối chiếu tên gọi bản địa, thu mua mẫu cá tươi và đông lạnh tại chợ xã kèm định vị nguồn gốc đánh bắt trên bản đồ.
• Điều tra thực địa: Thực hiện theo tổ 5 người (chuyên gia, cán bộ kỹ thuật, kiểm lâm, 2 người dân bản địa) trang bị máy định vị GPS, cân đĩa, bể chụp ảnh. Thiết lập điểm quan trắc thu mẫu cách nhau khoảng 100 m dọc sông suối, tập trung vào ngã ba, cửa suối, bãi đẻ. Ngư cụ sử dụng đa dạng gồm lưới dính, chài, cần câu và kích điện tại các hang hốc hiểm trở.
• Xử lý và bảo quản mẫu vật: Cố định mẫu bằng dung dịch Formalin 5–8% (mẫu trên 0,5 kg tiêm Formalin 25% vào xoang bụng), căng vây chụp ảnh chuẩn trắc nghiệm, lưu trữ dài hạn trong Cồn 70%.

Nguồn dữ liệu phân tích gồm 686 mẫu cá thu thập thực tế, được định danh và lưu giữ tại Phòng tiêu bản Trung tâm Đa dạng sinh học và Quản lý rừng bền vững (Đại học Lâm nghiệp) cùng Phòng mẫu Động vật thuộc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu ngư loại học qua 3 thời kỳ trên thế giới: thời kỳ thứ nhất từ Aristotle (-384 đến -322 TCN) đến thế kỷ XVI; thời kỳ thứ hai từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX với đóng góp của P. Artedi, C. Linnaeus, G. Valenciennes, P. Bleeker; thời kỳ thứ ba từ đầu thế kỷ XX đến nay với công trình của D. Jordan, L. Berg, Nelson (1984), FishBase của Froese và Pauly (1995). Tại Việt Nam, nghiên cứu được phân kỳ trước năm 1954 (thời kỳ Pháp thuộc với công trình của Chevey và Lemasson năm 1937 ghi nhận 98 loài ở Bắc Bộ) và sau năm 1954 với các nghiên cứu phân vùng của Mai Đình Yên, Nguyễn Thái Tự, Nguyễn Hữu Dực, Võ Văn Phú, Nguyễn Văn Hảo. Tại khu vực Tây Bắc Nghệ An, các tác giả đi trước đã ghi nhận thành phần loài cá gồm Nguyễn Thái Tự (1983 - 157 loài sông Lam), Lê Văn Đức (2006 - 88 loài sông Hiếu) và Hoàng Xuân Quang cùng cộng sự (2008 - 103 loài), cho thấy chưa có nghiên cứu chuyên sâu riêng cho KBTTN Pù Hoạt.

Chương 2: Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết mục tiêu, nội dung, kế hoạch thời gian và mạng lưới 20 tuyến điều tra thu mẫu tại 5 xã. Tác giả tổng hợp cơ cấu 686 mẫu vật nghiên cứu thuộc 14 họ, trong đó họ Cá chép chiếm số lượng lớn nhất với 308 mẫu, tiếp theo là họ Cá chạch vây bằng với 189 mẫu. Chương này cũng mô tả các bước kỹ thuật đo 25 kích thước hình thái, đếm tia vây, vảy, quy trình chụp ảnh và công thức định lượng độ phong phú quần thể.

Chương 3: Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt

Chương này phân tích vị trí địa lý của khu bảo tồn nằm cách thành phố Vinh 150 km, trải dài từ $19^\circ 27'46''$ đến $19^\circ 59'55''$ vĩ Bắc và $104^\circ 37'46''$ đến $105^\circ 11'11''$ kinh Đông. Địa hình gồm 3 dạng: núi cao trên 1.700 m (đỉnh Pù Hoạt 2.452 m, chiếm 52% diện tích), núi trung bình và thấp từ 300–1.700 m (chiếm 40%), và thung lũng bằng thấp. Khí hậu có nhiệt độ trung bình năm $23,1^\circ\text{C}$, lượng mưa tập trung từ tháng 7 đến tháng 9, chịu tác động của gió mùa Đông Bắc và gió Tây Nam khô nóng. Thảm thực vật gồm 6 kiểu rừng chính và 2 kiểu phụ. Về xã hội, có 9.629 hộ với 44.965 nhân khẩu sống trong vùng lõi và đệm thuộc 9 xã huyện Quế Phong; người Thái chiếm 83,7%, H'Mông chiếm 7,3%, Khơ Mú chiếm 4,5%; 95% lao động làm nông lâm nghiệp.

Chương 4: Kết quả và phân tích kết quả

Chương 4 là phần nội dung trọng tâm, cung cấp danh lục 47 loài cá thuộc 39 giống, 14 họ, 5 bộ. Tác giả phân tích cấu trúc taxon, mô tả hình thái và công bố 6 loài ghi nhận mới cho khu vực Tây Bắc Nghệ An. Phân bố sinh thái được mổ xẻ theo 2 lưu vực sông, 5 đơn vị hành chính cấp xã và 2 đai cao (dưới 300 m và trên 300 m). Đánh giá hiện trạng quần thể của 18 loài cá quan trọng, chỉ ra 5 nhóm nguyên nhân trực tiếp gây suy thoái nguồn lợi thủy sản và xây dựng hệ thống giải pháp quản lý, phục hồi nguồn lợi.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã xác định danh lục thành phần loài cá tại hệ thống khe suối KBTTN Pù Hoạt gồm 47 loài thuộc 39 giống, 14 họ và 5 bộ (trong đó có 5 phênon định danh đến giống). Tỷ lệ các bậc phân loại được tổng hợp trong bảng sau:

STT	Tên bộ	Số họ	Tỉ lệ (%)	Số giống	Tỉ lệ (%)	Số loài	Tỉ lệ (%)
1	Bộ Cá chép (Cypriniformes)	2	14,29	19	48,72	25	53,19
2	Bộ Cá nheo (Siluriformes)	4	28,57	8	20,51	9	19,15
3	Bộ Cá mang liền (Synbranchiformes)	2	14,29	2	5,13	2	4,26
4	Bộ Cá vược (Perciformes)	5	35,71	9	23,08	10	21,28
5	Bộ Cá nhái (Beloniformes)	1	7,14	1	2,56	1	2,13
Tổng	5 bộ	14	100	39	100	47	100

So với toàn bộ khu hệ cá nước ngọt Việt Nam, khu hệ cá tại KBTTN Pù Hoạt chiếm 4,58% tổng số loài, 9,13% tổng số giống, 14,29% tổng số họ và 22,73% tổng số bộ.

Đóng góp mới về phân loại học là việc phát hiện và bổ sung 6 loài cá lần đầu tiên ghi nhận tại khu vực Tây Bắc Nghệ An:

1. Cá đục đanh chấm hải nam (Microphysogobio kachekensis Oshima, 1926): Thu 23 mẫu tại khe Nậm Cân và khe Nậm Tốt.
2. Cá chạch vây bằng vẩy lan cang (Balitora lancangjiangensis Zheng, 1980): Thu 3 mẫu tại khe Nậm Cân.
3. Cá chạch vây bằng vẩy bu-xây (Balitora brucei Gray, 1933): Thu 5 mẫu tại suối Pà và khe Nậm Việc.
4. Cá chạch vây bằng vẩy quảng tây (Balitora cf. kwangsiensis Kottelat & Chu, 1988): Thu 5 mẫu tại khe Nậm Cân.
5. Cá chiên thác bẹt (Oreoglanis cf. infulatus Nguyen & Freyhof, 2001): Thu 15 mẫu tại khe Nậm Tốt, Nậm Niên và Nậm Việc.
6. Cá chiên bẹt (Pareuchiloglanis cf. nebulifer Ng & Kottelat, 2000): Thu 7 mẫu tại suối Pà.

Kết quả phân tích phân bố không gian và đai cao:

• Theo lưu vực: Lưu vực sông Chu có tính đa dạng cao hơn với 40 loài (85,11%), lưu vực sông Hiếu ghi nhận 31 loài (65,96%). Có 7 loài chỉ xuất hiện ở sông Hiếu (như Cá đục ngộ, Cá chiên thác bẹt, Cá trê đen, Cá bống đá khe...) và 16 loài chỉ ghi nhận ở sông Chu (như Cá mương, Cá ngão, Cá trôi, Cá đo, Cá lăng chấm, Lươn đồng, Cá sóc...).
• Theo địa bàn xã: Xã Thông Thụ có số loài cao nhất với 33 loài (70,21%), Đồng Văn 24 loài (51,06%), Tiền Phong 21 loài (44,68%), Hạnh Dịch 20 loài (42,55%) và Nậm Giải thấp nhất với 7 loài (14,89%).
• Theo đai cao: Đai dưới 300 m tập trung 39 loài (82,98%), trong khi đai trên 300 m chỉ có 25 loài (53,19%).

Hiện trạng quần thể và giá trị bảo tồn:

• Xác định được 18 loài cá quan trọng (chiếm 38,29% khu hệ), bao gồm 3 loài quý hiếm và 17 loài có giá trị kinh tế. Về độ phong phú, phần lớn các loài ở mức "Nhiều" (+++) và "Trung bình" (++). Riêng loài Cá đục ngộ (Hemibarbus medius) đạt mức "Rất nhiều" (++++) tại các khe suối thuộc xã Hạnh Dịch.

Nguyên nhân gây suy giảm nguồn lợi gồm:

• Biến đổi chế độ thủy văn do biến đổi khí hậu và tác động ngăn dòng của các đập thủy điện (Hủa Na, Sao Va, Bản Mòng, Cửa Đạt).
• Ô nhiễm môi trường nước sinh hoạt từ các khu dân cư tập trung và hoạt động du lịch chưa xử lý nước thải (như bản Long Thắng, khu du lịch thác 7 tầng xả ra khe Nậm Việc; bản Na Chạng xả ra khe Nậm Niên).
• Áp lực khai thác cung cấp thực phẩm đặc sản cho vùng đô thị.
• Sử dụng phương tiện mang tính hủy diệt (kích điện, mìn nổ, bả độc, lưới mắt nhỏ).
• Suy giảm chất lượng rừng đầu nguồn, ý thức người dân còn hạn chế và sự kiểm soát của chính quyền địa phương chưa nghiêm ngặt.

Hệ thống giải pháp quản lý được đề xuất:

• Nhóm giải pháp phục hồi, tái tạo nguồn lợi: Điều chỉnh cường độ khai thác, ứng dụng sinh sản nhân tạo giống cá bản địa thả bổ sung vào tự nhiên, cải thiện chất lượng môi trường nước, nghiên cứu thuần hóa giống mới cho các hồ chứa thủy điện.
• Nhóm giải pháp bảo tồn và bảo vệ thủy vực: Thiết lập khu bảo tồn nội vi tại các khúc suối xung yếu (khe Nậm Cân - Thông Thụ; suối Pà, khe Hồi Mân - Đồng Văn; suối Lân - Hạnh Dịch), kết hợp nhân nuôi ngoại vi; nâng cao nhận thức cộng đồng qua tập huấn Luật Thủy sản; quy hoạch du lịch sinh thái gắn với văn hóa ẩm thực cá suối của người Thái; xây dựng mô hình nuôi cá suối cho các thôn bản vùng đệm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực hiện:

• Các thủy vực diện tích lớn, điển hình là các hồ chứa thủy điện nằm ngoài ranh giới lõi của KBTTN Pù Hoạt, chưa được khảo sát đầy đủ.
• Danh lục loài hiện tại mới tập trung vào các sinh cảnh khe suối tự nhiên và vẫn còn 5 dạng hình thái (phênon) mới dừng lại ở mức định danh đến giống (cf.).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả định hướng:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các thủy vực nước đứng quy mô lớn (hồ chứa thủy điện trên lưu vực sông Chu và sông Hiếu).
• Tiếp tục phân tích chuyên sâu về hình thái và sinh học phân tử để xác định chính xác danh tính của 5 taxon chưa định loại được đến loài.
• Triển khai các nghiên cứu theo dõi biến động quần thể dài hạn và thử nghiệm quy trình nhân giống nhân tạo đối với các loài cá bản địa có giá trị kinh tế cao.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên và học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh học thực nghiệm và Quản lý môi trường đang thực hiện các đề tài về đa dạng sinh học thủy vực.

Những nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn sâu gồm:

• Bản mô tả hình thái chi tiết và kích thước đo đếm thực tế của 6 loài cá mới ghi nhận cho khu hệ cá Tây Bắc Nghệ An.
• Bộ dữ liệu về vị trí tọa độ VN-2000, độ cao và chiều dài khảo sát của 20 tuyến khe suối tại 5 xã vùng sâu huyện Quế Phong.
• Phương pháp phối hợp giữa điều tra phân loại học hình thái với phỏng vấn điều tra ngư cụ thực địa và chợ địa phương tại các vùng rừng đặc dụng miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận ghi nhận tổng cộng bao nhiêu loài cá tại KBTTN Pù Hoạt và nhóm nào chiếm ưu thế?

Nghiên cứu đã ghi nhận 47 loài cá thuộc 39 giống, 14 họ và 5 bộ. Bộ Cá chép (Cypriniformes) chiếm ưu thế lớn nhất về số loài (25 loài, chiếm 53,19%) và số giống (19 giống, chiếm 48,72%). Xét riêng cấp họ, họ Cá chép (Cyprinidae) dẫn đầu với 14 giống (35,89%) và 15 loài (31,91%).

Có bao nhiêu loài cá được ghi nhận mới cho khu vực Tây Bắc Nghệ An qua đợt khảo sát này?

Có 6 loài lần đầu tiên được ghi nhận bổ sung cho khu vực Tây Bắc Nghệ An, bao gồm: Cá đục đanh chấm hải nam (Microphysogobio kachekensis), Cá chạch vây bằng vẩy lan cang (Balitora lancangjiangensis), Cá chạch vây bằng vẩy bu-xây (Balitora brucei), Cá chạch vây bằng vẩy quảng tây (Balitora cf. kwangsiensis), Cá chiên thác bẹt (Oreoglanis cf. infulatus) và Cá chiên bẹt (Pareuchiloglanis cf. nebulifer).

Thành phần loài cá phân bố giữa lưu vực sông Chu và lưu vực sông Hiếu khác biệt ra sao?

Lưu vực sông Chu ghi nhận độ phong phú cao hơn với 40 loài (85,11% tổng số loài), trong khi lưu vực sông Hiếu chỉ ghi nhận 31 loài (65,96%). Có 7 loài chỉ xuất hiện ở lưu vực sông Hiếu mà không có ở sông Chu, và 16 loài chỉ bắt gặp tại lưu vực sông Chu.

Hiện trạng quần thể của các loài cá quan trọng tại khu bảo tồn được đánh giá như thế nào?

Đề tài xác định 18 loài cá quan trọng (3 loài quý hiếm và 17 loài có giá trị kinh tế). Hầu hết các loài này xuất hiện ở mức độ nhiều là "Nhiều" (+++) và "Trung bình" (++). Duy nhất loài Cá đục ngộ (Hemibarbus medius) đạt mức độ "Rất nhiều" (++++) tại các khe suối thuộc địa bàn xã Hạnh Dịch.

Những hoạt động nhân vi nào được xác định là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm nguồn cá suối tại Pù Hoạt?

Các nguyên nhân trực tiếp gồm: việc xây dựng và vận hành các đập thủy điện làm chia cắt dòng chảy và cản trở đường di cư sinh sản; nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý từ các bản làng và khu du lịch (như thác 7 tầng) xả thẳng ra khe suối; áp lực khai thác cá đặc sản tăng cao; và tình trạng sử dụng phổ biến các ngư cụ mang tính hủy diệt như kích điện, mìn nổ, bả độc và lưới mắt nhỏ.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Danh Cao Cường đã cung cấp dẫn liệu thực địa toàn diện đầu tiên về khu hệ cá suối tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt với 47 loài được ghi nhận, trong đó bổ sung 6 loài mới cho khu vực Tây Bắc Nghệ An. Công trình đã phản ánh rõ nét mối liên hệ giữa điều kiện sinh thái vùng đầu nguồn với đặc tính phân bố không gian và mức độ dồi dào của các quần thể cá. Đồng thời, nghiên cứu phân tích xác đáng các áp lực sinh kế, khai thác hủy diệt và tác động thủy điện lên nguồn lợi thủy sản, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn nội vi kết hợp phát triển kinh tế cộng đồng có tính thực tiễn cao cho đơn vị quản lý khu bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU 1. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá trên thế giới Lịch sử nghiên cứu cá có từ thời Aristode những năm -384 – 322 (Tr CN). Từ đó đến nay có rất nhiều nhà khoa học nổi tiếng cùng với nhiều công trình khoa học vô cùng quý giá của họ như: Aristode; C. Nhìn chung lược sử nghiên cứu cá trên thế giới có thể chia làm 3 thời kỳ như sau: * Thời kỳ thứ nhất (từ Aristode -384 – 322 TrCN đến thế kỷ XVI): Aristode – “Historia animalum” đã giới thiệu 115 loài cá với những dẫn liệu phân bố, sinh sản, di cư…Thế kỷ XVI sau thời kỳ phục hưng của Châu Âu, ngư loại học cùng với các môn khoa học tự nhiên khác mới phát triển một cách mạnh mẽ.

Thời kỳ này có các nhà Ngư loại học người Pháp nổi tiếng như: P. Belon (1518 - 1564) đã giới thiệu 110 loài cá; G. Rondelt (1506 - 1557) giới thiệu 197 loài ở địa Trung Hải; C. Gasneri (1516 - 1565) đã gợi ý cách đặt tên hai chữ cho loài cá mà sau này C.

Linneaus đã sử dụng. * Thời kỳ thư hai (từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX): nghiên cứu về cá bắt đầu tích lũy những dẫn liệu khác nhau, nhất là về phân loại, địa lý phân bố và khu hệ cá các vùng nước khác nhau. Thời kỳ này có nhiều nhà ngư loại học nổi tiếng với công trình nghiên cứu như: P. Artedi (1705 - 1734) người Thủy Điển với 5 cuốn sách nổi tiếng: Bibliotheca Ichthylogica, Philosophia ichthylogica, Genera piscium, Species piscium, Synonymia piscium; C.

Linneaus (1707 - 1778) người Thủy Điển với cuốn sách Systema nature (1735) đã đề ra cách gọi tên cá hai chữ và giới thiệu 2600 loài cá; G. Valenciennes – Historie Naturelle des Poissons gồm 21 tập xuất bản trong 20 năm (1828 - 1848); P. Bleeker (1819 - 1878) người Hà Lan – Atlas Ichthyologiques Indes Orientales of the Neserlandaises gồm 9 tập; A. Tóm lại có rất nhiều tập sách về phân loại, sinh lý và sinh thái cá của các nhà khoa học đến nay vẫn còn rất giá trị.

* Thời kỳ thứ ba (từ đầu thế kỷ XX đến nay): những nghiên cứu về cá tăng lên rất nhanh và toàn diện, trong đó có phân loại cá, sinh lý, sinh thái cá đóng vai trò là bước tiên phong để phát triển bền vững nghề cá. Thời kỳ này có các nhà khoa học nổi tiếng như: D. Jordan (1854 - 1931) đã giới thiệu các loài cá ở Nam Mỹ và Trung Mỹ; G. Boulenger (1851) với 15 tập giới thiệu các loài cá ở bảo tàng Anh; L.

Berg (1876 - 1950) người Liên Xô, đã giới thiệu hệ thống ngư loại; M.de Beaufort người Hà Lan đã công bố 10 tập sách về các loài cá ở Châu Úc (1911 - 1953); K. Matsubara người Nhật Bản đã viết cuốn sách “Hình thái và bảng tra cá”; F. Day đã viết về các loài cá Ấn ðộ… và rất nhièu nhà ngư loại khác của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác đã góp phần thúc đẩy ngành Ngư loại học phát triển. Phần nửa sau những năm thế kỷ XX cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền khoa học công nghệ, ngư loại học cũng được chú ý phát triển hơn.

Theo thống kê của Nelson, 1984 hiện trên thế giới có khoảng 30.000 loài cá sống ở các thủy vực; R. Frose và D Pauly, 1995 – Fishbase a Biological Database on Fish trên đĩa CD đã tổng hợp giới thiệu trên trái đất hiện có khoảng 50.000 loài cá sinh sống trong các thủy vực. Ngày nay, Ngư loại học đã đi sâu nghiên cứu chi tiết hơn và phân chia các vùng nghiên cứu, các khu hệ và phân bố địa lý. Các nước các châu lục đều có các nhà Ngư loại nghiên cứu.

Điển hình: Pravdin, P. Bănărescu, Chu Xinluo, Chen Yinrui, R. Tyson, Kottelat, Walter Rainboth, Mai Đình Yên… Đặc biệt trong những năm gần đây do sự giảm sút về chất lượng môi trường, khai thác không hợp lý…làm cho một số động vật quý hiếm trong đó một số loài cá bị diệt vong và đang có nguy cơ bị diệt vong. Vì vậy, ngành Ngư học lại càng có trách nhiệm nặng nề hơn trong công tác bảo vệ tính đa dạng sinh học.

Tóm lại, ngành ngư học thế giới đang phát triển vượt bậc cả về số lượng và chất lượng, đã nghiên cứu sâu về khu hệ, tính đa dạng sinh học, nghiên cứu 10 sinh học cá thể và quần thể…đang đảm đương trọng trách của mình trong điều kiện hiện nay. Lược sử nghiên cứu khu hệ cá ở Việt Nam Lược sử nghiên cứu cá ở Việt Nam có thể chia làm 3 thời kỳ như sau: * Thời kỳ Pháp thuộc (trước năm 1954): thời kỳ này chủ yếu là các nhà ngư loại người Pháp, có thêm các nhà ngư loại người Anh, Mỹ và Trung Quốc… Việc nghiên cứu về ngư loại cá được thực hiện rất sớm, từ năm 1881 đã có Sauvage, sau đó là Tirant (1883), Vallant (1891), Pellegrin (1905; 1906)… Nhưng mãi tới năm 1937 mới có một nghiên cứu về khu hệ cá của Chevey và Lemasson với công trình “Góp phần nghiên cứu các loài cá nước ngọt Bắc Bộ Việt Nam”. Kết quả của nghiên cứu đã công bố miền Bắc Việt Nam có 98 loài thuộc 71 giống, 17 họ và 10 bộ. Đây là công trình nghiên cứu lớn nhất và có giá trị nhất về khu hệ cá Việt Nam thời kỳ này.

* Thời kỳ sau kháng chiến chống Pháp (1954 trở lại đây): đã có những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Khu hệ cá miền Bắc Việt Nam: có công trình “Định loại cá nước ngọt các tỉnh phía Bắc Việt Nam” của Mai Đình Yên (1978) gồm 201 loài thuộc 27 họ và 11 bộ. Khu hệ cá nước ngọt các tỉnh miền Trung: có các công trình sau: “Khu hệ cá lưu vực sông Lam” do Nguyễn Thái Tự công bố (1983) gồm 157 loài thuộc 45 họ và 14 bộ. Tác giả đã ghi rõ ranh giới của nhiều loài cá nước ngọt, sự di cư của nhiều loài cá có nguồn gốc từ biển vào nước ngọt và địa lý phân bố của chúng. Khu hệ cá nước ngọt Nam Trung Bộ: có công trình luận án Phó Tiến sĩ Sinh học của Nguyễn Hữu Dực (1995), tác giả đã thống kê khu hệ cá Nam Trung Bộ có 134 loài thuộc 81 giống, 31 họ và 10 bộ.

Tác giả chia khu hệ cá Nam Trung Bộ thành ba nhóm địa đông vật: nhóm phía Bắc, nhóm phía Nam và nhóm đặc hữu. Khu hệ cá nước ngọt Tây Nguyên: có công trình của Nguyễn Thị Thu Hè (2000) trên cơ sở khảo sát 3 lưu vực sông (Mê Kông, sông Ba và sông Đồng Nai), tác giả đã thống kê 160 loài thuộc 70 giống, 28 họ và 10 bộ. Công trình nghiên cứu 11 khu hệ cá hệ thống sông Ba của Nguyễn Minh Ty (2010) thống kê mới nhất có 182 loài thuộc 111 giống, 55 họ và 15 bộ. Khu hệ cá nước ngọt Nam Bộ, có các công trình nghiên cứu sau: Khu hệ cá nước ngọt Nam Bộ của Mai Đình Yên và công sự (1992), các tác giả đã thống kê khu hệ cá nước ngọt Nam Bộ gồm 225 loài thuộc 193 giống, 43 họ và 14 bộ.

Khu hệ cá đồng bằng sông Cửu Long của Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993), gồm 137 loài thuộc 99 giống, 39 họ và 13 bộ. Biến động thành phần loài cá trước và sau khi thành lập hồ Dầu Tiếng của Tống Xuân Tám, Nguyễn Hữu Dực (2009), đã xác định được 139 loài thuộc 30 họ và 10 bộ. Khu hệ cá cửa sông ven biển, có các công trình sau: Khu hệ cá đầm phá Thừa Thiên Huế của Võ Văn Phú (1998), gồm 163 loài thuộc 60 họ và 17 bộ. Khu hệ cá vùng triều ven biển Việt Nam của Phạm Thược và cộng sự (1994), gồm có 258 loài thuộc 140 giống, 70 họ.

Khu hệ cá cửa sông ven biển của Vũ Trung Tạng (1994) gồm 580 loài thuộc 110 họ, 25 bộ. Nghiên cứu cấu trúc quần xã cá rạn san hô trong khu bảo tồn vịnh Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa của tác giả Nguyễn Văn Quân (2010), gồm 420 loài thuộc 198 giống, 77 họ. Các tài liệu chuyên khảo về cá nước ngọt Việt Nam: có các công trình sau: Nguồn lợi thủy sản Việt Nam của Bộ thủy sản (1996), thống kê thành phần cá nước ngọt gồm 554 loài thuộc 228 giống, 57 họ và 18 bộ. Danh mục các loài cá nước ngọt đã biết của Mai Đình Yên, Đặng Ngọc Thanh và cộng sự (2002), tác giả đã chỉnh sửa và đưa ra danh sách khu hệ cá nước ngọt Việt Nam gồm 546 loài thuộc 226 giống, 57 họ và 18 bộ.

Trong tài liệu “Cá nước ngọt Việt Nam” của Nguyễn Văn Hảo và Ngô Sỹ Vân (2001) và Nguyễn Văn Hảo (2005a, 2005b), tác giả đã thống kê hệ thống cá nước ngọt Việt Nam có 1.027 loài và phân loài thuộc 427 giống, 98 họ và 22 bộ. Bộ sách được xem là cẩm nang về khu hệ cá nước ngọt ở nước ta bao gồm cả khóa định loại, mô tả các loài và sự phân bố cũng như đặc điểm sinh học, sinh thái của những loài phổ biến. Lược sử nghiên cứu cá ở khu vực KBTTN Pù Hoạt Đã có một số nghiên cứu về thành phần loài cá ở khu vực Tây Bắc Nghệ An, như: Năm 1983, Nguyễn Thái Tự nghiên cứu về khu hệ cá sông Lam đã thống kê được 157 loài; trong đó khu vực sông Hiếu Tây Bắc Nghệ An có 4 loài. Năm 2006, Lê Văn Đức nghiên cứu đa dạng sinh học cá sông Hiếu Tây Bắc Nghệ An đã ghi nhận 88 loài Cá thuộc 54 giống, 16 họ, 5 bộ; trong đó đã lần đầu tiên phát hiện giống cá Esomus ở khu vực Bắc Trung Bộ với mẫu vật thu được tại Quế Phong.

Năm 2008, trong báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước: “Đánh giá đa dạng sinh học cá, lưỡng cư, bò sát khu vực Tây Bắc Nghệ An và đề xuất các giải pháp bảo tồn”; Hoàng Xuân Quang đã lập danh lục nhóm Cá có 103 loài thuộc 60 giống, 18 họ và 05 bộ (Hoàng Xuân Quang và cộng sự, 2008). Rõ ràng nghiên cứu về khu hệ Cá ở KBTTN Pù Hoạt chưa được tiến hành một cách đầy đủ; các nghiên cứu trước có vùng nghiên cứu rộng hơn và chỉ lựa chọn một số điểm điều tra thuộc KBTTN Pù Hoạt hiện nay. 13 Chương 2 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung: Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học Cá tại KBTTN Pù Hoạt 2.