Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Các vấn đề liên quan đến phát triển kinh tế nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới 1.1 Các khái niệm liên quan đến phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình xây dựng nông thôn mới 1. Kinh tế nông thôn a. Nông thôn Khái niệm nông thôn: (theo Từ điển tiếng Việt của Trung tâm Từ điển học VIETLEX và Sổ tay hướng dẫn xây dựng Nông thôn mới).
Nông thôn là khu dân cư tập trung chủ yếu làm nghề nông; là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã. Từ khái niệm trên, nông thôn có các đặc trưng cơ bản sau: + Về điều kiện địa lý: Đây là khu vực rộng lớn nằm ngoài địa bàn các huyện, thị xã, thị trấn. + Về kinh tế: Nông thôn là địa bàn sản xuất nông nghiệp là chủ yếu (Nông nghiệp ở đây bao gồm chăn nuôi, trồng trọt, lâm nghiệp và ngư nghiệp), cùng các ngành sản xuất, kinh doanh dịch vụ khác có vai trò chủ yếu phục vụ nông nghiệp. + Về tính chất xã hội: Đây là địa bàn chiếm phần lớn là các hộ nông dân, lao động làm nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn; mật độ dân cư thấp hơn ở thành thị; là địa bàn cư trú của các dòng họ có phong tục tập quán chung, có quan hệ “tình làng, nghĩa xóm” khăng khít, nhưng có khác nhau ở các làng, xã về phong tục tập quán.
+ Về kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội: Đường xá, điện, nước, trường học, bệnh viện, phương tiện thông tin liên lạc…. còn nhiều hạn chế. Đặc biệt kết cấu hạ tầng nông thôn miền Núi còn nhiều khó khăn, yếu kém. + Về văn hóa: Nông thôn là địa bàn lưu giữ, duy trì và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc và đặc trưng của mỗi vùng miền.
Hiện nay, do giao lưu văn hóa giữa các địa bàn, vùng miền, giữa nông thôn và thành thị, giữa văn hóa hiện đại và văn hóa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 truyền thống, văn hóa khu vực nông thôn có nhiều biến đổi, tuy nhiên những nét đặc trưng văn hóa truyền thống về trang phục truyền thống, lễ hội, quan hệ dòng tộc, nét sinh hoạt, kiến trúc nhà ở….vẫn còn được bảo tồn và duy trì. Các dân tộc ở vùng nông thôn miền Núi vẫn duy trì phong tục tập quán, tiếng nói, chữ viết riêng và những bản sắc riêng của dân tộc mình. (Nguyễn Văn Bích, 2007) + Về Môi trường thiên nhiên: Nông thôn là địa bàn bảo tồn và phát triển cân đối hơn các yếu tố môi trường thiên nhiên, đó là các yếu tố về đất đai, nguồn nước, khí hậu, không khí; là nơi hòa hợp và gần gũi hơn giữa con người và các yếu tố môi trường thiên nhiên. Tuy nhiên, do tác động của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa môi trường của nông thôn hiện nay xuất hiện nhiều yếu tố mất cân đối, ảnh hưởng xấu đến môi trường.
+ Về an ninh: Nông thôn là địa bàn sống thanh bình và an toàn hơn, những vấn đề tiêu cực, tai tệ nạn xã hội tuy có tác động đến địa bàn nông thôn, nhưng ít hơn so với địa bàn thành thị. Điều đó do đặc trưng văn hóa nông thôn, văn hóa làng, xã, tính cộng đồng cao trong dân cư nông thôn đóng vai trò quan trọng, chính cộng đồng là yếu tố quan trọng nhất để đề kháng các yếu tố tác động từ bên ngoài. + Về phương diện quản lý: Địa bàn nông thôn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở đó là Ủy ban nhân dân cấp xã. Nghiên cứu đặc trưng về nông thôn để có góc nhìn tổng thể về địa bàn, từ đó có các giải pháp thực hiện phát triển kinh tế nông thôn trong quá trình xây dựng nông thôn mới trên cơ sở phát triển hài hòa các yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội.
Kinh tế nông thôn và cơ cấu kinh tế nông thôn * Kinh tế nông thôn: Kinh tế nông thôn là một phức hợp những nhân tố cấu thành lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông, lâm, ngư nghiệp, cùng với các ngành tiểu thủ công nghiệp truyền thống, các ngành tiểu- thủ công nghiệp chế biến và phục vụ nông nghiệp, các ngành thương nghiệp và dịch vụ…., tất cả có quan hệ hữu cơ với nhau trong kinh tế vùng, lãnh thổ và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Từ khái niệm trên cho ta thấy kinh tế nông thôn rộng hơn kinh tế nông nghiệp, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 kinh tế nông nghiệp chỉ là một bộ phận của kinh tế nông thôn. Kinh tế nông thôn là bộ phận của nền kinh tế quốc dân. *Cơ cấu kinh tế Nông thôn Kinh tế nông thôn là bộ phận của nền kinh tế quốc dân, có đầy đủ các yếu tố của nền kinh tế.
Cơ cấu kinh tế nông thôn là các bộ phận cấu thành kinh tế nông thôn, các bộ phận đó có mối liên hệ mật thiết, hữu cơ với nhau. Trong cơ cấu kinh tế nông thôn cũng bao gồm: cơ cấu ngành; cơ cấu thành phần kinh tế; cơ cấu vùng và lãnh thổ. + Cơ cấu ngành: Nói đến cơ cấu ngành trong kinh tế nông thôn, trước hết phải nói đến ngành nông nghiệp- ngành kinh tế chủ yếu ở địa bàn nông thôn (Nông nghiệp ở đây bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và ngư nghiệp). Nông nghiệp có nhiệm vụ sản xuất và đảm bảo nhu cầu lương thực, thực phẩm nuôi sống con người và gia súc, đảm bảo nguyên liệu cho các ngành công nghiệp, nhất là công nghiệp chế biến.
Nông nghiệp sản xuất ra các sản phẩm hàng hóa phục vụ tiêu dùng, sinh hoạt và nâng cao đời sống cho xã hội. Nông nghiệp, đối với những nước đang phát triển, như nước ta đây là ngành tạo tiền đề để thực hiện quá trình công ghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước. Ngoài nông nghiệp, kinh tế nông thôn có ngành công nghiệp như: Công nghiệp chế biến, công nghiệp cơ khí sửa chữa máy móc nông nghiệp, thủy lợi; sản xuất các loại nguyên vật liệu phục vụ cho kinh tế nông thôn như sắt, thép, xi măng, gạch, ngói…., công nghiệp nông thôn còn bao gồm bộ phận tiểu thủ công nghiệp với nhiều trình độ khác nhau, sản xuất hàng hóa đáp ứng nhu cầu trong nước, trước hết là thị trường nông thôn và tham gia xuất khẩu như: Mộc, chạm, khảm, sơn mài, thêu… Kinh tế nông thôn còn bao gồm ngành dịch ngành dịch vụ như: Thương nghiệp, tín dụng, khoa học và công nghệ, đó là những bộ phận cấu thành kinh tế nông thôn. Sự phát triển cân đối, mạnh mẽ, hợp lý của các bộ phận đó biểu hiện trình độ phát triển của kinh tế nông thôn và trình độ của phân công lao động xã hội ở nông thôn.
Mỗi bộ phận kinh tế ngành ở nông thôn đều có tính độc lập tương đối, song nó có mối quan hệ chặt chẽ với các bộ phận khác, thúc đẩy hoặc kìm hãm nhau trong quá trình phát triển. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tích cực phải thể hiện ở tỷ lệ nông LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 nghiệp giảm đi nhưng tỷ trọng tuyệt đối tăng lên và tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ trong cơ cấu kinh tế phải tăng lên. + Cơ cấu thành phần kinh tế: Cơ cấu nông thôn nước ta hiện nay là cơ cấu nhiều thành phần. Các thành phần cơ cấu kinh tế tồn tại trong kinh tế nông thôn cũng là các thành phần kinh tế tồn tại trong nền kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên cũng có đặc điểm riêng: - Kinh tế Nhà nước trong kinh tế nông thôn được tổ chức dưới các hình thức nông trường quốc doanh, các trạm, trại kỹ thuật nông nghiệp. Kinh tế Nhà nước trong kinh tế nông thôn được mở rộng ra toàn bộ các ngành nghề cơ bản như nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, tín dụng, ngân hàng, dịch vụ. Nhiều cơ sở của kinh tế nhà nước trong kinh tế nông thôn chỉ là một bộ phận đại diện của kinh tế Nhà nước nói chung như chi nhánh ngân hàng, các trạm, trại nông nghiệp… nhưng lại gắn bó chặt chẽ với kinh tế nông thôn từng vùng, từng địa phương như là bộ phận cấu thành bên trong của nó. - Kinh tế tập thề (tổ hợp tác và HTX) trong kinh tế nông thôn có ở nhiều ngành, nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, tín dụng, tiểu thủ công nghiệp … Các hình thức kinh tế hợp tác được phát triển từ thấp đến cao tùy thuộc vào trình độ sản xuất hàng hóa của người nông dân theo từng vùng.
- Kinh tế cá thể, tiểu chủ trong kinh tế nông thôn còn ở nhiều ngành nghề như nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, dịch vụ… trong nông thôn, được biểu hiện cụ thể ở các mô hình kinh tế hộ gia đình, tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề truyền thống, trang trại nông nghiệp, kinh tế tiểu chủ trong công nghiệp, thương nghiệp, dịch vụ… Tỷ trọng của kinh tế cá thể, tiểu thủ trong nông thôn nước ta hiện nay còn tương đối lớn. Kinh tế nông thôn có thành phần kinh tế tư bản tư nhân, tư bản nhà nước và vốn 100% nước ngoài là tất yếu khách quan khi thực hiện phát triển kinh tế nông thôn theo hướng sản xuất hàng hóa và đưa kinh tế nông thôn từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn. Tuy nhiên, do nhiều điều kiện khách quan và chủ quan mà thành phần kinh tế này chậm phát triển ở nông thôn, nhất là trong lĩnh vực sản xuât nông – lâm – ngư nghiệp. Các thành phần kinh tế tồn tại trong kinh tế nông thôn đều có tính hai mặt là tích LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cực và hạn chế song trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn các thành phần kinh tế đều có khả năng giải phóng sức lao động ở nông thôn, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho dân cư nông thôn.
Do đó, chúng ta phải đẩy nhanh sự phát triển các thành phần kinh tế, tạo ra môi trường hợp tác và cạnh tranh lành mạnh giữa các thành phần kinh tế. + Về cơ cấu kinh tế vùng sinh thái và lãnh thổ: Nước ta là một quốc gia có điều kiện địa lý khí hậu tự nhiên đa dạng phong phú, trình độ dân trí và kinh tế - xã hội giữa các vùng rất khác nhau. Mỗi vùng có một đặc điểm thế mạnh riêng.