Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1. Cơ sở lý luận về ngân sách xã 1. Khái niệm về ngân sách xã Các nước trên thế giới có hệ thống chính quyền từ cấp Trung ương đến cấp xã và phân cấp quản lý NSNN thì ngân sách xã (NSX) là một bộ phận của chính quyền Nhà nước cấp xã và là một cấp của hệ thống NSNN. Điều 4, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 định nghĩa: Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
Đối với nước ta, từ khi cấp xã, phường, thị trấn được công nhận là một cấp chính quyền trong hệ thống chính quyền từ trung ương đến cấp cơ sở của Nhà nước pháp quyền thì NSX cũng được xác nhận là một cấp của hệ thống NSNN, là một bộ phận của chính quyền cấp xã. Ngân sách xã được Nhà nước ta quy định bằng các văn bản pháp luật cụ thể. NSX được quy định cụ thể trong Luật NSNN năm 2002, năm 2015. Ngoài ra, NSX cũng được quy định cụ thể tại một số văn bản quy phạm khác của Chính Phủ, Bộ Tài chính.
Theo quy định NSX là một bộ phận, là một cấp của NSNN; NSX là cấp NS địa phương cuối cùng trong hệ thống NSNN. Nói một cách cụ thể: NSX là toàn bộ các khoản thu, chi được quy định trong dự toán của một năm do Hội đồng nhân dân xã quyết định và giao cho Uỷ ban nhân dân xã chấp hành nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền xã. Tuy NSX là một phần của NSNN, khi xem xét khái niệm NSX không được tách rời NSNN, nhưng cũng không thể coi khái niệm về NSNN là khái niệm NSX. Từ quan điểm này, chúng ta có thể thấy được cơ quan quyết định ngân sách và cơ quan chấp hành ngân sách mà chưa thể thấy được hết mối quan hệ lợi ích chứa đựng trong NSX.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Các mối quan hệ bao gồm: Thứ nhất: quan hệ giữa chính quyền cấp xã với chính quyền cấp trên. Đây là mối quan hệ được thể hiện trong việc xác định nguồn thu, nhiệm vụ chi cho cấp xã. Thứ hai: quan hệ chính quyền cấp xã với các tổ chức Đảng, tổ chức chính trị, xã hội trong xã. Đó là việc tạo lập các khoản chi cho hoạt động của các tổ chức này.
Thứ ba: quan hệ giữa chính quyền xã với các tổ chức kinh tế, các hợp tác xã trên địa bàn xã. Đây là việc thực hiện thu nộp từ các tổ chức này. Thứ tư: quan hệ giữa chính quyền xã với dân cư trong xã. Đây là việc thực hiện việc thu từ dân, hộ kinh doanh theo quy định vào NSX hoặc những khoản chi từ ngân sách xã để phục vụ trực tiếp cho những nhu cầu của dân.
Đây là một mối quan hệ vô cùng phức tạp, nó thể hiện sự đảm bảo công bằng trong các vấn đề về tài chính. Thứ năm: quan hệ giữa chính quyền Nhà nước cấp trên với dân cư trong xã. Mối quan hệ này thường thông qua các chương trình quốc gia, các chương trình mục tiêu, chương trình dự án,…từ cấp trên, từ các tổ chức. Tóm lại Ngân sách xã vừa là kế hoạch tài chính, vừa là quỹ tiền tệ của xã được hình thành từ các nguồn thu và các khoản chi phân giao của xã.
Nó phản ánh những mối quan hệ kinh tế giữa một bên là chính quyền xã với một bên là các chủ thể thông qua sự vận động của các nguồn tài chính nhằm đảm bảo thực hiện chức năng nhiệm vụ của chính quyền xã trên mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh trật tự và văn hoá, xã hội. Vai trò của chính quyền cấp xã và ngân sách xã 1. Vai trò của chính quyền cấp xã Theo Hiến pháp nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam năm 1992 quy định các đơn vị hành chính nước ta được phân định : Nước chia thành LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Tỉnh chia thành huyện, thành phố thuộc tỉnh, thị xã; thành phố trực thuộc trung ương chia thành quận, huyện và thị xã.
Huyện chia thành xã, thị trấn; thành phố thuộc tỉnh, thị xã chia thành phường và xã; quận chia thành phường. Mỗi đơn vị hành chính có một cơ quan quyền lực từ trung ương đến địa phương (Quốc hội, HĐND cấp tỉnh, HĐND cấp huyện, HĐND cấp xã) và một cơ quan hành chính tương ứng (Chính Phủ, UBND cấp tỉnh, UBND cấp huyện, UBND cấp xã). Bên cạnh đó ở nước ta Đảng Cộng sản Việt nam là cơ quan lãnh đạo cao nhất, lãnh đạo toàn diện đất nước. Chính quyền cấp xã là cấp chính quyền cơ sở do nhân dân trong xã bầu ra, nó có một vị trí, vai trò đặc biệt trong hệ thống chính quyền Nhà nước của nước ta; là cấp chính quyền tiếp xúc trực tiếp với dân trong địa phương.
Vì thế chính quyền cơ sở có vững mạnh thì nhân dân mới tin tưởng, chính quyền thực hiện tốt chủ trương đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ban hành. Do vậy, chính quyền cấp xã có một vai trò hết sức to lớn trong hoạt động Nhà nước mà đặc biệt trong công cuộc phát triển nông thôn, xoá đói giảm nghèo thực hiện tốt sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Vai trò của chính quyền cấp xã được thể hiện cụ thể: Thứ nhất: Chính quyền cấp xã là nơi đóng vai trò trực tiếp, gần nhất đối với người dân địa phương về việc tổ chức thực hiện Hiến pháp và pháp luật, các chủ trương, đường lối của Đảng, các chính sách, pháp luật của Nhà nước. Chính quyền xã thay mặt Nhà nước quan hệ trực tiếp với người dân, nó còn thể hiện tính cộng đồng, dòng họ, huyết thống, tình làng, nghĩa xóm, truyền thống văn hoá mang đậm bản sắc dân tộc.
Những công việc được giải quyết không chỉ theo chính sách pháp luật mà còn phải thể hiện được thấu tình đạt lý, phù hợp với điều kiện thực tế. Thứ hai: Chính quyền cấp xã còn có một vai trò quan trọng đó là quản lý hành chính Nhà nước về các mặt chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh quốc phòng trên khu vực địa phương. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Về mặt chính trị: Chính quyền cấp xã là nền tảng cơ sở cho hệ thống hành chính, bảo vệ và phát triển hệ thống chính trị cấp cơ sở. Tổ chức thực hiện, phổ biến các đường lối chủ trương của Đảng và Nhà nước trong quần chúng nhân dân.
- Về mặt kinh tế: Chính quyền cấp xã thể hiện vai trò quản lý, giám sát về mặt pháp luật đối với các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình sản xuất kinh doanh, định hướng cho sản xuất kinh doanh của địa phương, tạo cơ hội, điều kiện cho phát triển sản xuất kinh doanh. Bên cạnh đó chính quyền xã còn góp phần tạo điều kiện về hành lang pháp lý, thực hiện quyền lợi hợp pháp cho mọi hoạt động sản xuất kinh doanh của người dân trên địa bàn. Thực hiện việc xây dựng các cơ sở hạ tầng, các công trình như điện, đường, trường, trạm, bến bãi, thông tin liên lạc, quản lý đất đai khu dân cư,… - Về mặt văn hoá xã hội: Chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức các hoạt động văn hoá xã hội, văn hoá truyền thống, các hoạt động thể dục thể thao quần chúng; thực hiện các chương trình kế hoạch hoá gia đình, xoá nạn mù chữ, giáo dục cộng đồng, bảo vệ chăm sóc sức khoẻ cộng đồng, phòng chống các tệ nạn xã hội trong nhân dân,… - Về an ninh, quốc phòng, trật tự an toàn xã hội: Chính quyền cấp xã là nơi giải quyết các vấn đề nảy sinh về an ninh trật tự địa phương, quản lý hộ tịch, hộ khẩu, giữ gìn trật tự, huấn luyện dân quân tự vệ; là nơi trực tiếp tham gia xây dựng lực lượng quốc phòng trên khu vực dân cư, tổ chức tuyển quân cho quân đội. Vai trò của ngân sách xã NSX là một cấp ngân sách, là một bộ phận cấu thành của ngân sách nhà nước, chính vì vậy mà NSX thể hiện đầy đủ vai trò của NSNN; NSX cũng là một bộ phận của bộ máy chính quyền cấp xã, vì vậy nó còn có những vai trò riêng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Trong nền kinh tế thị trường định hướng theo Chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay, ngân sách xã cơ bản có vai trò chung của NSNN. Tuy nhiên có những đặc thù và vai trò riêng biệt được thể hiện: Thứ nhất: NSX cung cấp các phương tiện vật chất, tiền tài vật lực cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp xã. Để đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy chính quyền cấp xã thì chỉ có nguồn tài chính từ NSNN. Như vậy mọi chi phí cho bộ máy cấp xã phải do NSX đảm đương.
Thứ hai: NSX là một công cụ tài chính quan trọng để chính quyền cấp xã quản lý một cách toàn diện mọi hoạt động kinh tế, xã hội trên địa bàn xã trong lĩnh vực được phân cấp, được thể hiện thông qua: - Hoạt động thu ngân sách: từ thu ngân sách đã tạo lập ra quỹ NSX, từ đó có điều kiện để hoạt động và có thể còn có đầu tư cho mục đích phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Qua hoạt động thu còn giúp chính quyền xã thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát và điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh đi theo đúng hướng, đúng khuôn khổ của pháp luật. Thu ngân sách còn góp phần thực hiện các chính sách về công bằng xã hội,…Việc thực hiện chế độ thu phạt vi phạm đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm không những tạo nguồn thu cho ngân sách mà còn góp phần răn đe, giáo dục và buộc phải chấp hành đúng chính sách pháp luật, giữ gìn an ninh trật tự xã hội. Các khoản thu ngân sách xã theo quy định hiện hành: + Các khoản thu ngân sách xã hưởng 100% là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn ngân sách bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển.