phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung được triển khai thành ba chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề chung liên quan đến đề tài Chƣơng 2: Cảm hứng đạo lý trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu Chƣơng 3: Phát huy giá trị đạo lý trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu trong thời kì hội nhập. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái quát chung về giá trị đạo lý truyền thống của dân tộc 1. Giá trị và giá trị đạo lý Giá trị là khái niệm chỉ ý nghĩa của những hiện tượng vật chất hay tinh thần có khả năng thoả mãn nhu cầu tích cực của con người, là những thành tựu góp phần vào sự phát triển xã hội.
Giá trị có tính lịch sử khách quan, nghĩa là sự xuất hiện, tồn tại hay mất đi của một giá trị nào đó không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người mà do yêu cầu của từng thời đại lịch sử, trong đó con người sống và hoạt động. Giá trị đóng vai trò rất quan trọng trong cuộc sống của con người. Nó là cơ sở con người dựa vào để xác định mục đích, phương hướng cho hoạt động của mình, là cái mà con người mong muốn được theo đuổi. Giá trị là cơ sở của các chuẩn mực, quy tắc xác định cách thức hành động của con người.
Nói cách khác, cách thức và hành động của con người trong xã hội được chỉ đạo bởi các giá trị - người ta dựa vào giá trị được xã hội chấp nhận để lựa chọn cách thức suy nghĩ và hành động phù hợp nhất. Giá trị là động cơ thúc đẩy hoạt động của con người vì các nguyện vọng và mục đích của cá nhân đều được đối chiếu với các giá trị nằm trong cấu trúc của nhân cách. Nhìn chung, nói đến giá trị tức là muốn khẳng định mặt tích cực, mặt chính diện, nghĩa là đã bao hàm quan điểm coi giá trị gắn liền với cái đúng, cái tốt, cái hay, cái đẹp; là nói đến cái có khả năng thôi thúc con người hành động và nỗ lực vươn tới. Giá trị được chia thành giá trị vật chất (thỏa mãn nhu cầu vật chất của con người) và giá trị tinh thần (thỏa mãn nhu cầu tinh thần của con người).
Trong đó, giá trị tinh thần được chia thành các loại giá trị cơ bản như: giá trị khoa học (cái chân lý), giá trị đạo đức (cái tốt, cái thiện), giá trị thẩm mỹ (cái đẹp), giá trị chính trị (cái chính nghĩa, cách mạng), giá trị pháp luật (cái hợp pháp). Giá trị khoa học gắn với quá trình con người vươn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lên nắm bắt bản chất, quy luật của hiện thực khách quan để ngày càng làm chủ những điều kiện sinh hoạt tự nhiên và xã hội của mình. Giá trị thẩm mỹ gắn với nhu cầu thưởng thức, đánh giá, hưởng thụ và sáng tạo cái đẹp trong cuộc sống và trong nghệ thuật. Giá trị đạo đức gắn với nhu cầu điều chỉnh quan hệ giữa cá nhân và xã hội theo hướng tạo nên sự thống nhất hài hoà giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội.
Giá trị đạo lý Để hiểu giá trị đạo lý là gì? Trước hết cần đi cắt nghĩa từ khái niệm “đạo đức”. Trong tiếng Việt, nghĩa của từ “đạo đức” và “luân lý” gần giống nhau. Theo Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, đạo đức bao gồm “Nguyên lý tự nhiên là đạo, được vào trong lòng người là đức - Cái lý pháp người ta nên noi theo” [1, tr. Theo Từ điển tiếng Việt thì “đạo đức” là “những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội.
Theo nghĩa hẹp, đạo đức là phẩm chất tốt đẹp của con người do tu dưỡng theo những tiêu chuẩn đạo đức mà có. Còn từ “luân lý” có nghĩa là “những quy tắc về quan hệ đạo đức giữa người với người trong xã hội” [30, tr. Chúng ta thường hay nói tới đạo đức của cá nhân cụ thể, đó là những phẩm chất tốt đẹp của con người do tu dưỡng theo những tiêu chuẩn đạo đức mà có. Trên thế giới đạo đức là một điểm chung nhưng biểu hiện đạo đức ở mỗi nơi cũng có nhiều khác biệt.
Ngay trong một đất nước, có những hành vi đạo đức chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định, khi không còn phù hợp nữa thì nó sẽ bị xã hội đào thải. Nhưng ngược lại, cũng có những hành vi đạo đức ngày càng phát huy được vai trò, vị trí của nó trong xã hội. Khi đó nó trở thành đạo lý. Cho nên, đạo lý là tài sản tinh thần vô giá đã được xã hội thừa nhận và nó góp phần tạo nên sức mạnh to lớn, vững bền của một quốc gia.
Như vậy, giá trị đạo lý là những cái được con người lựa chọn và đánh giá như việc làm có ý nghĩa tích cực, tiến bộ, nhân văn đối với đời sống xã hội và con người, được lương tâm đồng tình và dư luận biểu dương. Các giá trị đạo lý là kết quả của các mối quan hệ giữa người và người trong những hoàn cảnh xã hội nhất định, là sản phẩm của những điều kiện lịch sử cụ thể. Các giá trị đạo lý 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiện rõ rệt trong các chuẩn mực đạo đức có vai trò to lớn trong việc hình thành nhân cách của con người, thúc đẩy sự phát triển tiến bộ của xã hội. Khái quát về cảm hứng đạo lý trong văn học Việt Nam 1.
Đạo lý trong văn học dân gian Với 12 thể loại khác nhau, văn học dân gian là bộ phận văn học của người dân, sáng tác và lưu truyền bằng hình thức truyền miệng, nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần của người bình dân và chứa đựng những bài học quý về đạo lý làm người. Điểm nổi bật trong đạo lý làm người theo tư tưởng của người bình dân là sống có đạo đức, trọng đạo lý, trọng nghĩa tình. Đạo lý trong văn học dân gian trước hết được thể hiện ở chữ Nhân. Nhân là lòng yêu thương con người.
Từ xa xưa, cha ông ta lấy tình yêu thương làm cơ sở cho cách xử thế. Cho nên mới có câu “Một bồ cái lí không bằng một tí cái tình”, tình nghĩa trước sau, tình sâu nghĩa nặng. Trước hết, đối với những người thân trong gia đình thì thương yêu là một tình cảm hết sức tự nhiên: con cái hiếu thảo, kính trọng, nuôi nấng bố mẹ khi về già: Đói lòng ăn hột chà là Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng Và ngược lại, cha mẹ cũng luôn hết lòng vì con cái: Sinh con ai nỡ sinh lòng, Sinh con ai chẳng vun trồng cho con. Tình cảm vợ chồng cũng vậy, vợ chồng ăn ở với nhau như bát nước đầy: Thương chồng nên phải gắng công, Nào ai xương sắt, da đồng chi đây.
Tình cảm anh em cũng luôn được coi trọng: Anh em như thể chân tay Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần. Sau nữa, đối với các mối quan hệ xã hội bên ngoài, con người Việt Nam cũng luôn có truyền thống yêu thương, đùm bọc lẫn nhau nhất là trong những hoàn cảnh khó khăn, hoạn nạn: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhiễu điều phủ lấy giá gương, Người trong một nước phải thương nhau cùng Đặc biệt, con người Việt Nam rất coi trọng tình nghĩa thủy chung, trước sau như một, trọn nghĩa vẹn tình: - Phải trái phân minh, nghĩa tình trọn vẹn. - Nói lời phải giữ lấy lời. Đừng như con bướm đậu rồi lại bay.
Tinh thần đoàn kết cũng luôn được cha ông ta từ xưa hết sức coi trọng: Một cây làm chẳng nên non Ba cây chụm lại nên hòn núi cao Đạo lý trong văn học dân gian còn được thể hiện ở chữ Nghĩa. Chữ Nghĩa trong văn học dân gian là truyền thống trọng nghĩa, trọng tình trong văn hóa của người Việt Nam: Rủ nhau xuống bể mò cua Đem về nấu quả mơ chua trên rừng Em ơi chua ngọt đã từng Non xanh nước biếc ta đừng quên nhau Văn học dân gian cũng nói về đức Trung: - Ong kiến còn có vua tôi, Huống chi loài người chẳng có nghĩa ư? - Làm tôi thì ở cho trung, Chớ ở hai lòng mà hóa dở dang. Cảm hứng đạo lý trong văn học dân gian được thể hiện ở sự ngợi ca tình nghĩa, đạo lý con người. Dân tộc Việt Nam xưa kia được sinh ra trong bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ.
Vì thế mà từ ngàn đời nay, con người Việt Nam luôn sống với nhau trọn vẹn nghĩa tình, luôn nhắc nhau phải luôn giữ trọn đạo lý làm người. Nét đẹp nghĩa tình ấy được dân gian gửi gắm qua các tác phẩm dân gian: Sử thi Đăm Săn, truyện cổ tích Chử Đồng Tử. Ở Sử thi Đăm Săn có thể thấy, việc Đăm Săn chiến thắng Mtao Mxây là bắt nguồn từ danh dự của một người anh hùng khi bị kẻ thù lăng nhục, nhưng sự quyết chiến ấy còn được tạo nên từ nghĩa tình chung thủy với vợ là Hơ Nhị, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng nghĩa tình sâu nặng với buôn làng. Chàng đã làm tròn đạo lý của một người chồng, làm vẹn nghĩa với một người tù trưởng khi sự bình yên của buôn làng mình bị uy hiếp.
Lời ngợi ca người anh hùng còn được cất lên khi chàng có nghĩa cử vô cùng cao đẹp với dân làng của Mtao Mxây, chàng đã kêu gọi họ đi theo mình. Hành động ấy không chỉ thể hiện tấm lòng bao dung của Đăm Săn mà còn làm sáng lên đạo lý “thương người như thể thương thân” trong con người lừng lẫy ấy. Và rồi Đăm Săn được thưởng công xứng đáng, buôn làng ngày càng thịnh vượng, giàu có mà chàng còn trở thành một tù trưởng tiếng tăm lừng lẫy, được mọi người kính nể. Đến với thế giới cổ tích, truyện cổ tích Chử Đồng Tử xúc động lòng người ở vẻ đẹp đạo làm con, ở tấm lòng hiếu thảo trong lòng chàng trai nghèo.
Trao đi cái nghĩa tình cho cha ấy để rồi cuối cùng Chử Đồng Tử lại nhận được về đủ đầy những tình nghĩa mặn nồng - ấy là tình yêu của nàng công chúa Tiên Dung sinh ra từ trong nhung lụa, lớn lên trong bạc vàng châu báu nhưng lại quyết gửi gắm cuộc đời của mình cho chàng trai nghèo nơi bến sông. Họ sống với nhau dù cuộc sống lao động đầy khổ cực nhưng luôn ngập tràn tình yêu thương, nghĩa tình sâu nặng.