Đánh giá hiện trạng các loài thú quan trọng tại khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp, tỉnh Sơn La

Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng các loài thú quan trọng tại khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp, tỉnh Sơn La, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

• Tác giả: Phan Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: Ts. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Hiện Trạng Các Loài Thú Quan Trọng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Sốp Cộp, Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ở KBT Sốp Cộp
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI
• 2.1. Giới thiệu về khu BTTN Sốp Cộp
• 2.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của khu BTTN Sốp Cộp
• 2.2.1. Đặc điểm địa hình
• 2.2.2. Địa chất, thổ nhưỡng
• 2.2.3. Đặc điểm khí hậu – thủy văn
• 2.2.4. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 2.2.5. Đặc điểm về kinh tế , xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu chung
• 3.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp điều tra
• 3.5.1. Phương pháp phỏng vấn
• 3.5.2. Điều tra thực địa
• 3.5.3. Phương pháp nội nghiệp
• 3.5.4. Tài liệu sử dụng trong phân loại và đánh giá
• 3.5.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần các loài thú quan trọng trong Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp
• 4.2. Danh lục các loài thú quan trọng trong KBT
• 4.3. Danh lục các loài thú quan trọng có giá trị bảo tồn
• 4.4. Thông tin về tình trạng quần thể các loài thú quan trọng trong Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp
• 4.4.1. Cu li lớn (Nycticebus bengalensis), Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus)
• 4.4.2. Vượn đen má trắng (Nomascus leucogenis)
• 4.5. Đặc điểm phân bố của các loài thú quan trọng trong khu BTTN Sốp Cộp
• 4.5.1. Đặc điểm phân bố của thú Linh trưởng trong khu BTTN Sốp Cộp
• 4.5.2. Đặc điểm phân bố của thú ăn thịt trong khu BTTN Sốp Cộp
• 4.5.3. Đặc điểm phân bố của thú ăn cỏ trong khu BTTN Sốp Cộp
• 4.6. Đánh giá các mối đe dọa
• 4.6.1. Các mối đe dọa đối với các loài thú trong khu vực
• 4.6.2. Phân hạng các mối đe dọa
• 4.7. Đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn cho các loài thú quan trọng nói riêng và đa dạng sinh học nói chung cho KBT
• 4.7.1. Hiện trạng, những khó khăn trong công tác quản lý tại KBT
• 4.7.2. Đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn các loài thú quan trọng nói riêng và đa dạng sinh học nói chung cho Khu bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về hiện trạng các loài thú tại khu bảo tồn Sốp Cộp

Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp, tỉnh Sơn La, là một trong những khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn các loài thú quan trọng. Theo nghiên cứu, khu bảo tồn này chứa đựng nhiều loài thú có giá trị kinh tế và bảo tồn, góp phần duy trì cân bằng sinh thái trong khu vực.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng sinh học của khu bảo tồn

Khu bảo tồn Sốp Cộp có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại thực vật và động vật. Đặc điểm địa hình và khí hậu tại đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài thú. Nghiên cứu cho thấy khu vực này có sự hiện diện của nhiều loài thú quý hiếm, trong đó có một số loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

1.2. Vai trò của các loài thú trong hệ sinh thái

Các loài thú tại khu bảo tồn Sốp Cộp đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là những loài động vật có giá trị kinh tế mà còn là những thành phần thiết yếu trong chuỗi thức ăn tự nhiên, góp phần kiểm soát quần thể động vật khác.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn các loài thú tại Sốp Cộp

Mặc dù khu bảo tồn Sốp Cộp có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong công tác bảo tồn. Các hoạt động khai thác tài nguyên, săn bắn trái phép và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thú. Việc nhận diện và đánh giá các mối đe dọa này là rất cần thiết để có những biện pháp bảo vệ hiệu quả.

2.1. Các mối đe dọa từ con người

Hoạt động khai thác rừng và săn bắn trái phép là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể các loài thú tại khu bảo tồn. Những hành động này không chỉ làm giảm số lượng loài mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc sinh thái của khu vực.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong môi trường sống của các loài thú. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi thói quen sinh sản và sinh trưởng của chúng, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cao hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá hiện trạng các loài thú

Để đánh giá hiện trạng các loài thú tại khu bảo tồn Sốp Cộp, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, phỏng vấn người dân địa phương và phân tích dữ liệu từ các nghiên cứu trước đó. Việc sử dụng các phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình trạng quần thể các loài thú.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa là một trong những phương pháp quan trọng nhất trong nghiên cứu động vật. Qua việc khảo sát trực tiếp, các nhà nghiên cứu có thể thu thập thông tin về số lượng, phân bố và tình trạng sức khỏe của các loài thú trong khu bảo tồn.

3.2. Phương pháp phỏng vấn và thu thập dữ liệu

Phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin quý giá về các loài thú, thói quen sinh sống và các mối đe dọa mà chúng phải đối mặt. Dữ liệu này rất hữu ích trong việc xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu bảo tồn Sốp Cộp có sự hiện diện của nhiều loài thú quan trọng, trong đó có một số loài đang bị đe dọa. Những thông tin này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của các loài thú mà còn hỗ trợ cho công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại khu vực.

4.1. Tình trạng quần thể các loài thú quan trọng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng một số loài thú tại khu bảo tồn đang có xu hướng giảm số lượng. Việc theo dõi thường xuyên tình trạng quần thể là cần thiết để có những biện pháp bảo vệ kịp thời.

4.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn các loài thú quan trọng, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả như tăng cường công tác tuần tra, giáo dục cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn bền vững. Những giải pháp này sẽ giúp bảo vệ tài nguyên động vật và duy trì đa dạng sinh học tại khu bảo tồn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của bảo tồn thú tại Sốp Cộp

Việc bảo tồn các loài thú tại khu bảo tồn Sốp Cộp là một nhiệm vụ cấp thiết. Những nỗ lực trong công tác nghiên cứu và bảo tồn sẽ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì cân bằng sinh thái. Tương lai của các loài thú tại đây phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà nghiên cứu.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay tổ chức mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Việc bảo vệ các loài thú quan trọng sẽ góp phần duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái.

5.2. Hướng đi cho tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và cập nhật thông tin về các loài thú tại khu bảo tồn. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng cũng cần được triển khai để tạo ra sự đồng thuận trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong 16 quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới với hơn 310 loài thú, trong đó có 94 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 đứng trước các nguy cơ tuyệt chủng khác nhau. Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp thuộc tỉnh Sơn La được thành lập theo Quyết định số 3440/QĐ-UBND ngày 11/11/2002 của Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La, sở hữu tổng diện tích tự nhiên 18.709,0 ha. Khu vực này giữ vai trò là hành lang sinh thái xung yếu phòng hộ đầu nguồn lưu vực sông Mã và là nơi lưu giữ các hệ sinh thái rừng đặc trưng của vùng núi Tây Bắc.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng suy giảm nghiêm trọng của các quần thể động vật hoang dã dưới áp lực săn bắt trái phép, mất sinh cảnh sống và thiếu hụt nguồn dữ liệu điều tra cập nhật định kỳ. Mục tiêu cụ thể của luận văn là xây dựng danh lục các loài thú quan trọng, xác định hiện trạng quần thể, đặc điểm phân bố không gian sinh thái và nhận diện có hệ thống các mối đe dọa đối với khu hệ thú tại khu bảo tồn.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trọn vẹn trên diện tích 18.709,0 ha của Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp, trải dài trên địa bàn các xã Huổi Một, Mường Cai, Dồm Cang, Púng Bánh, Nậm Mằn và Sốp Cộp ở độ cao từ 800m đến 1.940m. Toàn bộ quá trình thu thập và hoàn thiện dữ liệu được thực hiện năm 2013. Luận văn đóng góp hệ thống cơ sở dữ liệu nền tảng gồm 37 loài thú quan trọng, hỗ trợ tối ưu hóa hiệu quả tuần tra kiểm lâm trên 9 tuyến trọng điểm và cung cấp luận cứ khoa học để quy hoạch 5.149 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Sinh thái học Quần thể (Population Ecology) và Lý thuyết Phân bố Sinh thái Cảnh quan (Landscape Ecology). Các mô hình này giải thích mối tương quan giữa sự phân mảnh sinh cảnh, độ cao địa hình và kích thước quần thể của các loài thú quý hiếm. Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng Mô hình Đánh giá Giảm thiểu Mối đe dọa (Threat Reduction Assessment - TRA) do Margoluis và Salafsky phát triển năm 2001 nhằm định lượng hóa mức độ rủi ro sinh thái.

Khung lý thuyết luận văn tập trung vào 4 khái niệm chuyên ngành then chốt:

1. Loài thú quan trọng (Priority Mammal Species): Các loài có giá trị bảo tồn nguồn gen, giá trị kinh tế hoặc ý nghĩa nghiên cứu khoa học, bị đe dọa bởi tác động nhân sinh.
2. Tính dễ bị tổn thương sinh học (Biological Vulnerability): Nguy cơ suy giảm số lượng cá thể khi sinh cảnh bị chia cắt mạnh.
3. Sinh cảnh then chốt (Core Habitat): Các dải rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới có độ tàn che từ 0,7 đến 0,9.
4. Phân hạng bảo tồn: Tiêu chuẩn xếp loại nguy cấp theo Danh lục đỏ IUCN năm 2010, Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu sơ cấp thu thập qua các đợt thực địa và dữ liệu thứ cấp từ trạm khí tượng thủy văn Sông Mã giai đoạn 1962-2010 cùng các báo cáo điều tra đa dạng sinh học giai đoạn 1998-2003.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn có chọn lọc 25 đến 30 người gồm thợ săn giàu kinh nghiệm, người dân đi rừng lâu năm và cán bộ kiểm lâm địa phương. Điều tra thực địa được tổ chức thành 3 đợt với 9 tuyến khảo sát chính có chiều dài 4-5 km mỗi tuyến, tổng chiều dài khảo sát đạt khoảng 40 km, phủ khắp các sinh cảnh từ đai cao 900m đến đỉnh núi 1.940m.

Phương pháp phân tích dựa trên ghi nhận dấu vết gián tiếp (dấu chân bằng giấy mica, vết cào, vết cọ sát thân cây, mẫu phân, lông, tổ) kết hợp lắng nghe tiếng kêu đặc trưng vào khung giờ 5h30 đến 17h30 và các đợt khảo sát ban đêm. Lý do lựa chọn phương pháp gián tiếp kết hợp máy định vị GPS là vì mật độ thú rừng hiện tại rất thấp, tập tính lẩn tránh cao và địa hình chia cắt phức tạp với độ dốc trung bình 26-35 độ. Dữ liệu không gian được xử lý trên phần mềm MapInfo để lập bản đồ phân bố, và phần mềm Microsoft Excel được sử dụng để phân tích thống kê mối đe dọa theo 3 tiêu chí TRA gồm phạm vi, cường độ và tính cấp thiết.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận được tổng cộng 37 loài thú quan trọng thuộc 7 bộ và 15 họ sinh sống tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp. Trong tổng số 37 loài ghi nhận, có tới 36 loài (chiếm 97,30%) có giá trị bảo tồn cao cần ưu tiên bảo vệ đặc biệt. Đánh giá theo các danh mục bảo tồn cho thấy: 29 loài có tên trong Danh lục đỏ IUCN năm 2010 (chiếm 78,38%), 31 loài được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 (chiếm 83,78%) và 30 loài thuộc danh mục quản lý của Nghị định số 32/2006/NĐ-CP (chiếm 81,08%).

Cơ cấu thành phần loài phân hóa rõ rệt: Bộ Ăn thịt (Carnivora) chiếm ưu thế tuyệt đối với 19 loài (chiếm 51,35%), Bộ Linh trưởng (Primates) có 8 loài (chiếm 21,62%), Bộ Gặm nhấm (Rodentia) có 4 loài (chiếm 10,81%), Bộ Guốc chẵn (Artiodactyla) có 3 loài (chiếm 8,11%), các bộ Voi (Proboscidea), Cánh da (Dermoptera) và Tê tê (Pholidota) mỗi bộ ghi nhận 1 loài (chiếm 2,70% mỗi bộ).

Về hiện trạng quần thể các loài nguy cấp, nghiên cứu ghi nhận 1 đàn sói đỏ khoảng 5-6 cá thể tại khu vực Huổi Hưa thuộc xã Mường Cai; 1 cá thể báo gấm nặng 15 kg bị săn bắt tại đỉnh Pu Căm vào tháng 2/2013; loài voi châu Á còn khoảng 1-2 cá thể di chuyển qua lại khu vực Mường Cai giáp biên giới Lào vào mùa thu hoạch ngô tháng 8-9 hàng năm. Đối với loài hổ, không còn ghi nhận dấu vết thực địa thường xuyên, khả năng cao đã bị tuyệt chủng cục bộ trong khu bảo tồn.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của các loài thú tập trung chủ yếu tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt Pu Cọp Mương (2.801 ha) và Pu Căm (2.348 ha) ở độ cao trên 700m đến 1.937m, nơi còn duy trì kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp ít bị tác động. Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm của khu hệ thú bắt nguồn từ áp lực sinh kế của 33 hộ dân (192 nhân khẩu) sống tại vùng lõi với thu nhập bình quân chỉ 1,1 - 1,3 triệu đồng/người/năm, dẫn tới tình trạng săn bắn động vật và khai hoang nương rẫy làm phân mảnh sinh cảnh.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại Sốp Cộp giai đoạn 1998-2003 (chỉ ghi nhận 32 loài thú thông thường), nghiên cứu này đã bổ sung và định danh chính xác 37 loài thú quý hiếm. Xu hướng suy giảm của các loài linh trưởng và thú móng guốc tại Sốp Cộp tương đồng với thực trạng được ghi nhận tại Vườn quốc gia Pù Mát và Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên.

Các dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua hệ thống bảng phân hạng bảo tồn chi tiết và sơ đồ GIS phân bố không gian cho từng nhóm loài riêng biệt: nhóm linh trưởng, nhóm thú ăn thịt lớn và nhóm thú ăn cỏ lớn. Cách tiếp cận hiển thị dữ liệu qua bản đồ chuyên đề giúp ban quản lý nhanh chóng khoanh vùng các điểm nóng bị xâm hại để bố trí nguồn lực bảo vệ kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên thú rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Điều chỉnh và mở rộng ranh giới quy hoạch bảo tồn: Tiến hành sáp nhập toàn bộ diện tích rừng cấm Sài Khao (khoảng 500 ha thuộc xã Mường Cai) vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của khu bảo tồn. Mục tiêu bảo vệ an toàn 100% sinh cảnh sống của quần thể Vượn đen má trắng quý hiếm trong giai đoạn 2014-2016. Cơ quan chủ trì thực hiện là Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

2. Nâng cao năng lực giám sát và thực thi pháp luật lâm nghiệp: Thiết lập hệ thống tuần tra định kỳ trên 9 tuyến trọng điểm với tần suất tối thiểu 2 đợt mỗi tháng, tập trung tháo gỡ bẫy bắt và xóa bỏ 100% các điểm săn bắn trái phép tại khu vực Khe Sanh và đỉnh Pu Căm trước năm 2015. Chủ thể thực hiện là Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp kết hợp Hạt Kiểm lâm Sốp Cộp - Sông Mã.

3. Thực hiện chương trình tái định cư và chuyển đổi sinh kế bền vững: Triển khai phương án di dời 18 hộ dân (120 nhân khẩu) tại bản Phiêng Piềng ra khỏi phân khu bảo vệ nghiêm ngặt về trung tâm xã Mường Cai. Mục tiêu nâng thu nhập bình quân của người dân từ 1,3 triệu đồng lên trên 3,0 triệu đồng/người/năm vào năm 2018 thông qua các mô hình nông lâm kết hợp. Chủ thể chịu trách nhiệm là Ủy ban nhân dân huyện Sông Mã và Ban Quản lý dự án di dân tái định cư.

4. Tăng cường truyền thông giáo dục và quản lý dựa vào cộng đồng: Tổ chức ký cam kết bảo vệ rừng với 100% hộ dân thuộc các xã vùng đệm gồm Dồm Cang, Huổi Một, Mường Cai và Púng Bánh; tích hợp quy ước bảo vệ thú rừng vào hương ước thôn bản giai đoạn 2014-2015. Đơn vị thực hiện là Ban Quản lý khu bảo tồn phối hợp với chính quyền các xã sở tại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia vùng Tây Bắc: Cung cấp tài liệu thực tiễn để xây dựng đề án quy hoạch phân khu chức năng, thiết kế mạng lưới tuyến tuần tra rừng và áp dụng thang đo TRA trong lượng hóa mối đe dọa sinh cảnh.

2. Cán bộ quản lý ngành Lâm nghiệp và Chi cục Kiểm lâm: Sử dụng các số liệu thực tế về phân bố loài và hiện trạng kinh tế - xã hội vùng lõi để xây dựng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, hoạch định kế hoạch di dời tái định cư và phòng chống săn bắt động vật hoang dã.

3. Các nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học: Cung cấp khung tham chiếu về phương pháp điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn dân cư, kỹ thuật nhận diện dấu vết gián tiếp và phương pháp xử lý dữ liệu không gian bằng MapInfo.

4. Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng, Khoa học Môi trường: Tài liệu học thuật chuẩn mực giúp tham khảo cấu trúc phân tích luận văn thạc sĩ, phương pháp lập danh lục phân loại học và các chỉ số thống kê bảo tồn theo tiêu chuẩn quốc tế và quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp hiện ghi nhận bao nhiêu loài thú có giá trị bảo tồn cao? Nghiên cứu đã ghi nhận 37 loài thú quan trọng thuộc 7 bộ và 15 họ, trong đó có tới 36 loài mang giá trị bảo tồn cao. Danh lục ghi nhận 29 loài thuộc Danh lục đỏ IUCN năm 2010, 31 loài trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 và 30 loài thuộc nhóm bảo vệ của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Hiện trạng quần thể loài Vượn đen má trắng tại khu vực nghiên cứu ra sao? Loài Vượn đen má trắng thuộc bậc Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục đỏ IUCN. Hiện tại trong vùng lõi khu bảo tồn không ghi nhận dấu hiệu trực tiếp, nhưng một quần thể vượn vẫn sinh sống an toàn tại khu rừng cấm Sài Khao giáp ranh thuộc xã Mường Cai nhờ được người dân bảo vệ theo luật tục.

Loài hổ và thú ăn thịt lớn có còn phân bố tại Khu bảo tồn Sốp Cộp không? Theo kết quả điều tra và phỏng vấn, loài hổ nhiều khả năng đã bị tuyệt chủng cục bộ trong khu bảo tồn, dấu vết ghi nhận năm 2012 được nhận định là cá thể vãng lai từ Lào. Ngược lại, một số loài ăn thịt lớn vẫn tồn tại như đàn sói đỏ 5-6 con và loài báo gấm.

Những áp lực chính nào đang đe dọa quần thể thú hoang dã tại đây? Áp lực lớn nhất là nạn săn bắn trộm và mất sinh cảnh do nương rẫy. Đời sống của 33 hộ dân vùng lõi còn rất khó khăn với mức thu nhập bình quân chỉ 1,1 - 1,3 triệu đồng/người/năm, khiến người dân phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên rừng để bù đắp thực phẩm.

Phương pháp TRA được áp dụng đánh giá mối đe dọa như thế nào trong luận văn? Phương pháp TRA đánh giá các mối đe dọa dựa trên 3 tiêu chí định lượng gồm: phạm vi ảnh hưởng trong tổng diện tích 18.709 ha, cường độ phá hủy đa dạng sinh học và mức độ cấp thiết về mặt thời gian, từ đó cho điểm tổng hợp để xếp hạng ưu tiên xử lý.

Kết luận

• Xác định thành công danh lục 37 loài thú quan trọng thuộc 7 bộ, 15 họ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sốp Cộp, trong đó có 36 loài thuộc diện quý hiếm được bảo tồn cấp quốc gia và quốc tế.
• Bộ Ăn thịt và Bộ Linh trưởng chiếm tỷ lệ cao nhất trong cấu trúc khu hệ thú với lần lượt 19 loài (51,35%) và 8 loài (21,62%), đóng vai trò quan trọng trong cân bằng sinh thái vùng đầu nguồn sông Mã.
• Tình trạng quần thể nhiều loài thú lớn như hổ, voi, gấu và linh trưởng đang suy giảm nghiêm trọng hoặc đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ do hoạt động săn bắn và thu hẹp sinh cảnh.
• Cung cấp cơ sở khoa học định lượng bằng phương pháp TRA và bản đồ phân bố GIS, chứng minh sự cấp thiết của việc mở rộng diện tích bảo tồn sang khu rừng cấm Sài Khao.
• Đề xuất lộ trình đồng bộ từ tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt 9 tuyến trọng điểm đến di dời 18 hộ dân vùng lõi nhằm phục hồi sinh cảnh tự nhiên trong giai đoạn 2014-2018.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện bộ dữ liệu điều tra thực địa toàn diện về khu hệ thú quý hiếm tại Sốp Cộp, lấp đầy khoảng trống thông tin khoa học tồn tại suốt hơn một thập kỷ qua. Các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý được khuyến khích khai thác bộ cơ sở dữ liệu này nhằm hoạch định các chương trình hành động bảo tồn đa dạng sinh học kịp thời và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam những tài liệu về thú rừng đã có từ lâu. Ngay từ thế kỷ 18, đã có các công trình nghiên cứu như: “Vân đài loại ngữ” , “Phủ biên tập lục” của Lê Quý Đôn (1726-1784) và “Đại Nam thống nhất trí” (1864-1875) của các nhà bác học triều Nguyễn ghi chép, mô tả một số loài thú địa phương cho các sản phẩm quý như ngà voi, sừng tê giác, mật gấu, nhung hươu, xạ hương…Tuy nhiên, đấy chưa phải là những công trình nghiên cứu khoa học. Từ thế kỷ 19, nghiên cứu thú ở Việt Nam đã có sự chuyển biến.

Các nhà khoa học tự nhiên nước ngoài bắt đầu khảo sát tài nguyên thiên nhiên Việt Nam trong đó có thú. Đáng kể là các công trình của Milne – Edwards (1867 – 1874), Morice (1875), Billet (1896 -1898), Boutan (1900- 1906), De Pousargues (1904), Ménégaux (1905 -1906). Thời kỳ này có các đoàn khảo sát quy mô lớn như đoàn Pavie (1879 – 1895) hoạt động ở Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam và các mẫu thú đoàn thu được đã được De Pousargues phân tích và công bố; Đoàn khoa học thường trú bắc Bộ do Boutan đứng đầu (1900-1906) thu thập các tiêu bản thú gửi về Paris do Ménégaux (1905- 1906) phân tích; Đoàn Delacour (1925-1933) đã tiến hành khảo sát trên diện rộng và thu mẫu tiêu bản trên toàn quốc. Các tiêu bản thú được Thomas (1925,1928) và Osgood (1932) phân tích và công bố danh sách các loài trong đó có tê giác (Rhinoceros), nai (Cevus unicolor), lợn rừng (Sus scrofa), vượn, khỉ, các loài ăn thịt và gặm nhấm (Rodentia).

Có thể nói đây là thời kỳ thu thập mẫu và lập danh lục các loài thú ở Việt Nam và Đông Dương với các loài lần lượt được công bố: Năm 1876, Morice công bố công trình nghiên cứu trong đó thống kê khu hệ thú Nam bộ có 13 loài Gặm nhấm, bao gồm 5 loài chuột, 7 loài sóc và LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 1 loài Nhím. Năm 1904, De Pousargues công bố 38 loài thú ở Nam bộ bao gồm các nhóm: Dơi, Guốc chẵn, thú ăn thịt nhỏ và gặm nhấm. Năm 1927, 1928, 1929 Thomas công bố danh sách 29 loài gặm nhấm… Đặc biệt, năm 1932, H. Osgood phân tích tài liệu của anh em nhà Roosevelts được bảo quản tại bảo tàng Paris, Luân Đôn và Washington đã công bố một danh lục gồm 172 loài và phân loài thú ở Việt Nam.

Có thể nói đây là công trình mang tính khoa học nhất thời bấy giờ. Sau khi Miền Bắc được giải phóng (1954), do yêu cầu phục hồi và phát triển kinh tế, công tác điều tra cơ bản về động vật nói cung và thú hoang dã nói riêng bắt đầu được đẩy mạnh và hoàn toàn do cán bộ Việt Nam đảm nhận. Năm 1973, Lê Hiền Hào [1] công bố cuốn sách “Thú kinh tế Miền bắc Việt Nam” giới thiệu về 38 loài thú kinh tế. Mỗi loài tác giả nêu chỗ ở, tập tính, thức ăn, sinh sản, sinh trưởng và phát triển, thay lông, cạnh tranh và kẻ thù, số lượng và ý nghĩa kinh tế.

Theo lời giới thiệu sách của GS Đào Văn Tiến thì “ Đây là cuốn sách chuyên khảo tương đối toàn diện về nguồn lợi thú của Miền bắc nước ta”. Năm 1981, Đặng Huy Huỳnh, Phạm Trọng Ảnh, Bùi Kính, Cao Văn Sung [2] công bố “Kết quả điều tra nguồn lợi thú miền Bắc Việt Nam (1962- 1976)” đã thống kê được 109 loài và phân loài thú. Các tác giả cũng đã lập sanh sách các loài thú có ý nghĩa kinh tế gồm: thú cho thịt, da, săn bắn (10 loài), thú cho da, lông (21 loài), thú cho dược liệu (10 loài), thú xuất khẩu (12 loài), thú có ích cho nông nghiệp (7 loài) và thú có hại cho nông nghiệp (5 loài). Đặc biệt, năm 1985, Đào Văn Tiến [4] đã tổng hợp các kết quả điều tra động vật trên 12 tỉnh (cũ) miền Bắc từ 1957 đến 1971 viết thành cuốn “Khảo sát thú Miền Bắc Việt Nam”.

Trong công trình này, tác giả đã thống kê được 129 loài thú thuộc 32 họ, 11 bôn trong đó có 8 loài và phân loài lần đầu tiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 phát hiện ở Bắc Trung Bộ , 5 loài và phân loài mới có cho khoa học (riêng ở Nghệ An có 23 loài và phân loài , thuộc 11 họ, 4 bộ). Công trình đã sơ bộ quy vùng địa lý - động vật cho Việt Nam, nêu tính đa dạng và mật độ của các loài thú cũng như đặc điểm sinh thái-sinh học của chúng. Đây là công trình hoàn chỉnh nhất lúc bấy giờ, là tài liệu có giá trị tham khảo cho các nhà thú học Việt Nam. Trên cơ sở tổng hợp các dẫn liệu có, năm 1994, Đặng Huy Huỳnh, Đào Văn Tiến, Cao Văn Sung, Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Minh Khiên [5] đã công bố danh lục các loài thú (Mammalia) Việt Nam gồm 223 loài (chưa có các loài thú biển thuộc bộ Sirenia và bộ cá voi) thuộc 12 bộ, 37 họ.

Các kết quả thống kê trong tài liệu này cũng cho thấy ở Nghệ An có 48 loài thuộc 21 họ 8 bộ, Hà Tĩnh có 46 loài, 21 họ, 9 bộ và Quảng Bình có 46 loài , 21 họ, 9 bộ. Mỗi loài các tác giả đã nêu tên khoa học, tên đông nghĩa, tên Việt Nam và tên địa phương (một số dân tộc sử dụng), vùng phân bố ở Việt Nam và trên thế giới, giá trị kinh tế, giá trị bảo tồn, tình trạng, biện pháp sử dụng và bảo vệ. Trong những năm 1993-1997, việc điều tra đa dạng sinh vật trong đó có thú được tiến hành trên các khu vực mới như Vũ Quang, Pù Mát (Nghệ Tĩnh) và Hiên - Tây Quảng Nam đã phát hiện một số loài thú mới như: Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Mang trường sơn (Caninmuntiacus truongsonensis).E, Phạm Trọng Ảnh, Rosnov cũng đã công bố loài Cầy giông tây nguyên (Viverra tainguyenensis). Đây là những tài liệu mới nhất góp phận đánh giá và chứng minh tính đa dạng của khu hệ thú Việt Nam.

Cũng từ thập kỷ 90 của thế ly 20, các nhà khoa học Việt Nam đã đi sâu nghiên cứu đa dạng sinh học động vật nói chung trong đó có các khu hệ thú, thu thập nhiều dẫn liệu về sinh thái, sinh học, các nguyên nhân làm suy giảm nguồn thú hoang dã ở Việt Nam và đã công bố nhiều công trình có ý nghĩa. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Năm 2000, Lê Vũ Khôi [6] đã xuất bản cuốn Danh lục các loài thú ở Việt Nam với 289 loài và phân loài thuộc 40 họ, 14 bộ (bổ sung cho các công bố trước đây 2 bộ, 3 họ). Mỗi loài tác giả nêu tên khoa học, tên Việt, tiếng các dân tộc, tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga [6]. Việc nghiên cứu các khu hệ thú địa phương cũng đã được các nhà khoa học chú trọng, đặc biệt là các VQG như VQG Bến En [7], khu BTTN Xuân Liên [9] , khu BTTN Pù Hoạt [8], VQG Pù Mát [10,11], VQG Vũ Quang , Khu BTTN Kẻ Gỗ, VQG Phong nha – Kẻ Bàng [12,16,14], Khu BTTN Phong Điền và Đăckrông, VQG Bạch Mã [13]….

Ngoài ra, năm 1999, Timmins, R,J , Trịnh Việt Cường nghiên cứu về khu hệ thú ở khu vực Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 2000, Nguyễn Xuân Đặng, TRương Văn Lã [15] nghiên cứu đa dạng động vật có xương sống ở Phong Nha - Kẻ Bàng – Hin Nam No thống kê được 97 loài thú thuộc 25 họ, 9 bộ trong đó có một số loài và phân loài mới phát hiện ở Việt Nam như: Mang lớn (Megamuntiacus vuquanggensis), Sao la (Pseydory nghetinhgensis); Đặng Huy Huỳnh và cộng sự (2000) [19] nghiên cứu khu hệ động vật hoang dã ( thú, chim, bò sát, lưỡng cư) vùng ven biển đồng bằng sông Hồng; Lê Vũ Khôi (2000) [17] so sánh tính đa dạng sinh học các loài thú ở các VQG và khu BTTN ở Miền Bắc, Lê Vũ Khôi (2005) [13] tìm hiểu đa dạng khu hệ thú ở Vườn quốc gia Bạch Mã công bố 132 loài thuộc 28 họ, 10 bộ. Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng đã chú trọng nghiên cứu đặc điểm của các nhóm thú riêng biệt. Về Dơi, có công trình của Cao Văn Sung và cộng sự (2000) [18] bước đầu điều tra Dơi ở miền Nam Việt Nam thống kê được 34 loài Dơi thuộc 17 giống, 6 họ và mô tả đặc điểm hình thái , sinh học, sinh thái của 30 loài sưu tầm được.

Năm 2001, Lê Vũ Khôi, Hà Thăng Long, Walsin [20] nghiên cứu khu hệ Dơi Cúc Phương; Nguyễn Trường Sơn, Nguyễn Xuân Đặng, Hendrichsen D (2000) [26] trong công trình “Kết quả bước đầu tiên điều tra dơi ở Phong Nha – Kẻ Bàng (Quảng Bình) và Hữu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Liên (Lạng Sơn)” thống kê được 37 loài thuộc 5 họ ở Phong Nha - Kẻ Bàng và 12 loài thuộc 5 họ ở Hữu Kiên đồng thời nêu các tác động của con người lên các khu hệ Dơi nói trên. Lê Vũ Khôi, Vũ Đình Thống (2005) [21] nghiên cứu thành phần loài Dơi hiện biết tại Việt Nam ghi nhận 107 loài thuộc 31 giống, 7 họ, 2 phân bộ. Tác giả cũng nghiên cứu sự phân bố địa lý của các loài (Khu vực Bắc Bộ có 77 loài 25 giống 7 họ, khu vực Trung Bộ có 94 loài 28 giống 6 họ và vùng Nam Bộ có 35 loài 13 giống 6 họ) đồng thời mô tả đặc điểm nhận dạng, số đo, nơi sống, thức ăn, mùa sinh sản, phân bố và giá trị sử dụng. Tác giả cũng đã lập bảng thống kê thành phần loài Dơi hiện biết tại Việt Nam gồm 109 loài thuộc 7 họ.

Trong đó có 15 loài có tên trong Danh lục Đỏ của IUCN ( 2006) và 9 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2000). Về Các loài gặm nhấm, năm 1980, Cao Văn Sung, Đặng Huy Huỳnh, Bùi Kính công bố công trình “Những loài gặm nhấm Việt Nam” trong đó nêu 64 loài thuộc 23 giống, 7 họ. Năm 1986, Lê Vũ Khôi, Trần Hồng Việt nghiên cứu sinh thái học một số loài Gặm nhấm vùng Sa Thầy (Gia Lai – Kon Tum). Cao Văn Sung, Phạm Đức Tiến (2000) nghiên cứu các loài chuột ở quần đảo Trường Sa đã nêu đặc điểm cấu trúc chủng quần, sự biến động số lượng của 4 loài chuột (R.gemani) đồng thời thử nghiệm một số phương pháp diệt chuột hiệu quả và không gây ô nhiễm môi trường.

Năm 2005, Lê Vũ Khôi, Nguyễn Minh Tâm [23] nghiên cứu thành phần phân loại học và đặc điểm động vật địa lí học của khu hệ Gặm Nhấm (Rodentia) ở Việt Nam đã thống kê được 66 loài thuộc 27 giống, 7 họ.