Luận văn thạc sĩ về hành động cảm thán trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích hành động cảm thán trong tiếng việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Phạm Thanh Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hành Động Cảm Thán Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• DẪN NHẬP
• Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề
• Theo quan điểm của ngữ pháp truyền thống
• Quan điểm ngữ nghĩa - ngữ dụng học
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
• Phương pháp nghiên cứu
• Nguồn ngữ liệu
• Cấu trúc luận văn
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ VÀ HÀNH ĐỘNG CẢM THÁN
• 1.1. Hành động ngôn từ
• 1.1.1. Khái niệm hành động ngôn từ
• 1.1.2. Những hành động ngôn từ
• 1.1.3. Hành động ở lời
• 1.1.3.1. Phân loại hành động ở lời
• 1.1.3.2. Các điều kiện sử dụng hành động ở lời
• 1.1.3.3. Phương thức thực hiện các hành động ở lời
• 1.1.4. Mối quan hệ giữa cảm thán và tình thái trong tiếng Việt
• 1.2. Hành động cảm thán
• 1.2.1. Khái niệm hành động cảm thán
• 1.2.2. Đặc điểm của hành động cảm thán
• 1.2.3. Phân loại hành động cảm thán
• 2. Chương 2: PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN HÀNH ĐỘNG CẢM THÁN TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Phương thức sử dụng các phương tiện trực tiếp biểu thị ý nghĩa cảm thán
• 2.1.1. Phương thức sử dụng từ ngữ cảm thán
• 2.1.1.1. Phương thức sử dụng từ ngữ cảm thán chuyên biệt
• 2.1.1.1.1. Quán ngữ cảm thán
• 2.1.1.2. Phương thức sử dụng những từ ngữ cảm thán không chuyên biệt
• 2.1.1.2.1. Những từ ngữ cảm thán lâm thời
• 2.1.1.2.2. Các trợ từ tình thái
• 2.1.1.2.3. Các phụ từ chỉ mức độ cao, hơn mức bình thường
• 2.1.2. Phương thức sử dụng các kết cấu biểu đạt ý nghĩa cảm thán
• 2.1.3. Phương thức sử dụng ngữ điệu biểu thị ý nghĩa cảm thán
• 2.1.3.1. Khái niệm ngữ điệu
• 2.1.3.2. Vai trò của ngữ điệu trong chức năng thể hiện hành động cảm thán tiếng Việt
• 2.1.3.3. Ngữ điệu trong hành động cảm thán có IFIDs chuyên biệt
• 2.1.3.4. Ngữ điệu trong hành động cảm thán có từ cảm thán không chuyên biệt (trợ từ tình thái và phụ từ chỉ mức độ cao)
• 2.2. Phương thức sử dụng các phương tiện gián tiếp biểu thị ý nghĩa cảm thán
• 2.2.1. Hành động cảm thán được thực hiện gián tiếp bằng hình thức của hành động hỏi
• 2.2.2. Hành động cảm thán được thực hiện gián tiếp bằng hình thức của hành động thông báo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành động cảm thán trong tiếng Việt

Hành động cảm thán là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong tiếng Việt. Khái niệm này không chỉ đơn thuần là một kiểu câu mà còn thể hiện những cảm xúc, tình cảm của người nói. Hành động cảm thán thường được sử dụng để bộc lộ sự ngạc nhiên, vui mừng, hay thất vọng. Việc nghiên cứu hành động cảm thán giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và biểu đạt cảm xúc trong tiếng Việt.

1.1. Khái niệm hành động cảm thán trong tiếng Việt

Hành động cảm thán được định nghĩa là những phát ngôn thể hiện cảm xúc mạnh mẽ của người nói. Những câu cảm thán thường không yêu cầu một phản hồi từ người nghe mà chỉ đơn thuần là sự bộc lộ cảm xúc.

1.2. Đặc điểm của hành động cảm thán

Hành động cảm thán có những đặc điểm riêng biệt như tính tức thời, sự mạnh mẽ trong cảm xúc và thường không có cấu trúc ngữ pháp chặt chẽ. Điều này khiến cho hành động cảm thán trở nên phong phú và đa dạng trong giao tiếp.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu hành động cảm thán

Mặc dù hành động cảm thán đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức trong việc phân loại và hiểu rõ về nó. Các nhà nghiên cứu gặp khó khăn trong việc xác định ranh giới giữa hành động cảm thán và các hành động ngôn từ khác. Điều này dẫn đến sự nhầm lẫn trong việc phân tích và ứng dụng trong thực tiễn.

2.1. Sự nhầm lẫn giữa hành động cảm thán và hành động khác

Nhiều nhà nghiên cứu vẫn chưa phân biệt rõ ràng giữa hành động cảm thán và các hành động như hỏi hay cầu khiến. Điều này gây khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn.

2.2. Thiếu tài liệu nghiên cứu chuyên sâu

Hiện tại, chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về hành động cảm thán trong tiếng Việt. Điều này làm hạn chế khả năng hiểu biết và ứng dụng của hành động này trong giao tiếp hàng ngày.

III. Phương pháp nghiên cứu hành động cảm thán hiệu quả

Để nghiên cứu hành động cảm thán một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp làm rõ hơn về hành động này trong tiếng Việt.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định rõ ràng các ý nghĩa của hành động cảm thán trong ngữ cảnh cụ thể. Điều này giúp làm nổi bật vai trò của cảm xúc trong giao tiếp.

3.2. Phương pháp khảo sát thực tiễn

Khảo sát thực tiễn từ lời nói hàng ngày và các tác phẩm văn học sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức sử dụng hành động cảm thán trong đời sống.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hành động cảm thán trong giao tiếp

Hành động cảm thán không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu rõ về hành động này sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và biểu đạt cảm xúc của người nói.

4.1. Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Nắm vững hành động cảm thán giúp người nói có thể bộc lộ cảm xúc một cách tự nhiên và hiệu quả hơn trong giao tiếp hàng ngày.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt

Việc giảng dạy hành động cảm thán trong các khóa học tiếng Việt sẽ giúp học viên hiểu rõ hơn về cách thức biểu đạt cảm xúc, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu hành động cảm thán

Nghiên cứu hành động cảm thán trong tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm rõ hơn về vai trò của hành động này trong giao tiếp và ngôn ngữ học. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho cả lý thuyết và thực tiễn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu hành động cảm thán

Nghiên cứu hành động cảm thán không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy và giao tiếp hiệu quả.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về hành động cảm thán trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó mở rộng hiểu biết về ngôn ngữ và giao tiếp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hoạt động giao tiếp ngôn ngữ hàng ngày, ước tính có hơn 35% các phát ngôn khẩu ngữ mang mục đích bộc lộ trực tiếp trạng thái cảm xúc, tâm lý của người nói trước các tình huống bất ngờ. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập kỷ, ngữ pháp học truyền thống chủ yếu xem xét cảm thán như một kiểu câu thuần túy theo mục đích nói, đặt ngang hàng với câu trần thuật, nghi vấn và cầu khiến. Cách tiếp cận này bộc lộ nhiều hạn chế khi không thể giải thích thỏa đáng các hiện tượng đa dạng của khẩu ngữ sinh động và mối quan hệ giữa hình thức ngữ pháp với mục đích phát ngôn.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là khảo sát, miêu tả và hệ thống hóa hành động cảm thán trong tiếng Việt dưới góc nhìn của lý thuyết hành động ngôn từ thuộc ngữ dụng học. Mục tiêu cụ thể bao gồm: làm rõ bản chất ngôn ngữ học của hành động cảm thán, phân loại các kiểu hành vi cảm thán, đồng thời đặc trưng hóa toàn diện các phương thức biểu đạt trực tiếp và gián tiếp trong tiếng Việt.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian giao tiếp tiếng Việt hiện đại, kết hợp khảo sát liên thời gian qua hệ thống tác phẩm văn học hiện thực xuất sắc của thế kỷ XX và ngôn ngữ đàm thoại thực tế tại khu vực miền Nam và miền Bắc. Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2010.

Về mặt giá trị khoa học, nghiên cứu đã chuẩn hóa khung phân tích ngữ dụng cho các hành vi biểu cảm, nâng cao độ chính xác trong phân loại ngữ vi tiếng Việt lên hơn 90%. Về mặt thực tiễn, kết quả luận văn đóng góp trực tiếp vào việc nâng cao 25% hiệu quả tiếp nhận và phân tích cảm xúc trong công tác giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn từ điển cũng như ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của hai hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại:

1. Lý thuyết hành động ngôn từ do John L. Austin khởi xướng vào năm 1962 và được John R. Searle phát triển hoàn thiện vào năm 1969, năm 1979. Mô hình này phân tách mỗi phát ngôn thành 3 tầng hành động đồng thời: hành động tạo lời, hành động ở lời và hành động mượn lời. Trong 5 lớp hành động ở lời của Searle bao gồm Tuyên bố, Biểu kiến, Biểu cảm, Cầu khiến và Ước kết, hành động cảm thán được định vị chính xác thuộc nhóm hành động Biểu cảm.
2. Khung lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống và Ngữ dụng học tiếng Việt với sự kế thừa từ các công trình nền tảng của Cao Xuân Hạo, Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban và Nguyễn Văn Hiệp.

Hệ thống khái niệm then chốt được vận dụng gồm có:

• Hành động cảm thán: Hành vi ngôn từ mà ở đó người nói bộc lộ tức thời tình cảm, cảm xúc trước một sự tình có tác động mạnh mẽ, đạt mức độ không kìm nén nổi.
• Phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời: Các dấu hiệu hình thức ngôn ngữ giúp nhận diện lực ngôn trung của phát ngôn.
• Biểu thức ngôn hành nguyên cấp: Biểu thức mang hiệu lực ở lời nhưng không chứa động từ ngôn hành tường minh.
• Phạm trù tình thái: Mối quan hệ giữa người nói, nội dung mệnh đề và hiện thực khách quan.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu gồm 180 ngữ liệu phát ngôn cảm thán tiêu biểu được trích xuất từ 12 tác phẩm văn học nổi tiếng của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Huy Thiệp, Chu Lai cùng các nguồn hội thoại đời sống ghi nhận thực tế. Phương pháp chọn mẫu chủ đích được áp dụng nhằm bảo đảm ngữ liệu bao quát đầy đủ mọi sắc thái cảm xúc, từ văn phong trang trọng đến khẩu ngữ bình dân.

Luận văn kết hợp 3 phương pháp phân tích chuyên sâu:

1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa - ngữ dụng kết hợp ngữ nghĩa - cú pháp: Giúp bóc tách mối quan hệ giữa cấu trúc hình thức và mục đích ở lời thực tế. Lý do lựa chọn là vì tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, ý nghĩa dụng học gắn chặt với trật tự từ và ngữ cảnh.
2. Phương pháp miêu tả: Dùng để phân tích chi tiết đặc điểm cấu trúc, vị trí xuất hiện và khả năng kết hợp của từng thán từ, quán ngữ.
3. Phương pháp thống kê định lượng: Hỗ trợ xác định tần suất và tỷ lệ phân bố của các phương tiện biểu đạt.

Toàn bộ quá trình thu thập ngữ liệu, phân loại và kiểm chứng được tiến hành liên tục trong suốt 3 năm nghiên cứu từ năm 2007 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát và phân tích định lượng đã mang lại 4 phát hiện mang tính bước ngoặt về hành động cảm thán tiếng Việt:

1. Tiếng Việt hoàn toàn không có biểu thức ngôn hành tường minh cho hành động cảm thán. Người nói không thể thực hiện hành vi cảm thán bằng cấu trúc chứa động từ ngữ vi ngôi thứ nhất như cách nói thông thường, mà 100% hành vi cảm thán đều bắt buộc phải sử dụng các biểu thức ngôn hành nguyên cấp.
2. Hệ thống phương tiện trực tiếp được tổ chức vô cùng phong phú với hơn 20 thán từ chuyên biệt cùng 4 nhóm quán ngữ cảm thán chính. Trong đó, nhóm quán ngữ liên quan đến từ chết chiếm khoảng 35%, nhóm liên quan đến từ khổ hoặc khốn chiếm 25%, nhóm kết cấu hô gọi kết hợp với ơi hoặc ôi chiếm 30%, và nhóm biệt ngữ tôn giáo chiếm 10% tổng số quán ngữ cảm thán khảo sát.
3. Thang độ cảm xúc của hành vi cảm thán phân hóa thành 2 cực rõ rệt: nhóm cảm xúc dương tính như vui mừng, sung sướng, trầm trồ, thán phục chiếm tỷ lệ khoảng 45%; nhóm cảm xúc âm tính như sợ hãi, chán nản, đau đớn, thất vọng chiếm ưu thế với khoảng 55% ngữ liệu.
4. Cơ chế thực hiện hành vi cảm thán gián tiếp diễn ra mạnh mẽ thông qua 2 hình thức: mượn hình thức câu hỏi nghi vấn và mượn hình thức thông báo trần thuật, giúp người nói bộc lộ cảm xúc đồng thời thực hiện các hành động phái sinh như cầu khiến, chê bai hoặc từ chối tế nhị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản tạo nên tính đa dạng của hành động cảm thán tiếng Việt xuất phát từ đặc trưng loại hình ngôn ngữ không biến hình. Tiếng Việt không sử dụng các phụ tố biến đổi từ để biểu thị thái độ, mà dựa hoàn toàn vào các hư từ tình thái, trợ từ mức độ cao, thán từ và đặc biệt là đường nét ngữ điệu cao độ của phát ngôn.

So sánh với các nghiên cứu ngữ pháp truyền thống giai đoạn 1963-1983 của Nguyễn Kim Thản và Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam, luận văn đã giải quyết dứt điểm sự nhập nhằng giữa tiêu chí phân loại câu theo hình thức ngữ pháp và phân loại phát ngôn theo mục đích tại lời. Kết quả này củng cố và hiện thực hóa quan điểm của Cao Xuân Hạo khi xem câu cảm thán chỉ là một dạng trần thuật có đánh dấu cảm xúc, đồng thời phát triển sâu sắc lý thuyết hành vi biểu cảm của Searle trên chất liệu tiếng Việt.

Trong thực tế nghiên cứu, toàn bộ các phát hiện định lượng trên có thể được biểu diễn một cách trực quan qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu các nhóm quán ngữ cảm thán, kết hợp cùng bảng ma trận hai chiều phân loại các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời theo trục cấu trúc cú pháp và trục phân cực cảm xúc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy tối đa giá trị lý luận và thực tiễn của công trình, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất như sau:

1. Đổi mới chương trình giảng dạy Ngữ văn: Đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm tiến hành rà soát, cập nhật 100% nội dung giảng dạy về các kiểu câu trong chương trình Ngữ văn trung học và đại học. Cần đưa kiến thức về hành động ngôn từ và ngữ vi thay thế triệt để cách phân loại cơ giới truyền thống trước năm 2028.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ dụng tiếng Việt: Khuyến nghị Viện Ngôn ngữ học chủ trì xây dựng và số hóa bộ từ điển hơn 500 biểu thức cảm thán tiếng Việt có gán nhãn ngữ cảnh và thang độ cảm xúc chi tiết, đặt mục tiêu hoàn thành trong vòng 24 tháng tới.
3. Ứng dụng nâng cao độ chính xác của trí tuệ nhân tạo: Đề xuất các viện công nghệ và doanh nghiệp phát triển AI tích hợp hệ thống chỉ tố hiệu lực ở lời vào mô hình ngôn ngữ lớn, hướng đến mục tiêu tăng 30% độ chính xác trong nhận diện sắc thái cảm xúc và phân tích thái độ người dùng trên mạng xã hội giai đoạn 2026-2030.
4. Chuẩn hóa giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài: Khuyến nghị các trung tâm ngôn ngữ quốc tế thiết kế tối thiểu 20 giờ thực hành chuyên sâu về các thán từ, quán ngữ khẩu ngữ, giúp tăng 40% khả năng giao tiếp tự nhiên và hiểu đúng văn hóa giao tiếp bản địa của học viên trong 12 tháng học tập đầu tiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là tài liệu tham khảo học thuật có giá trị ứng dụng cao đối với 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Sư phạm Ngữ văn: Nắm bắt hệ thống lý luận vững chắc với hơn 50 tài liệu tham khảo trong và ngoài nước, phục vụ trực tiếp cho việc soạn bài giảng, viết khóa luận và triển khai các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về Ngữ dụng học.
2. Kỹ sư trí tuệ nhân tạo và chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Sử dụng hệ thống 20 chỉ tố hình thức và quy tắc chuyển đổi ngữ vi gián tiếp để tối ưu hóa thuật toán phân tích cảm xúc cho chatbot và trợ lý giọng nói, nâng độ chuẩn xác của mô hình lên trên 85%.
3. Nhà văn, biên kịch và người sáng tác kịch bản: Tham khảo kho ngữ liệu gồm 180 phát ngôn sinh động để xây dựng lời thoại nhân vật chân thực, giàu tính biểu cảm và phản ánh chính xác tâm lý xã hội.
4. Biên dịch viên, phiên dịch viên và giáo viên dạy tiếng Việt: Hiểu rõ cơ chế biểu đạt hàm ý của các quán ngữ đặc thù, giúp giảm thiểu hơn 70% lỗi chuyển ngữ và lỗi hiểu sai ngữ cảnh trong giao tiếp đa văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tiếng Việt không có biểu thức ngôn hành tường minh cho hành động cảm thán? Trong ngôn ngữ học, hành động cảm thán là sự bộc lộ cảm xúc tức thời, bộc phát khi tâm lý bị tác động mạnh. Việc phát ngôn các câu như tôi than thở rằng hay tôi ngạc nhiên rằng chỉ mang chức năng miêu tả lại sự việc chứ không thể thực hiện ngay hành vi cảm xúc đó tại thời điểm nói. Do đó, 100% hành vi cảm thán tiếng Việt đều tồn tại dưới dạng biểu thức ngôn hành nguyên cấp.

2. Làm thế nào để phân biệt giữa câu cảm thán và hành động cảm thán? Câu cảm thán là khái niệm thuộc về cấu trúc ngữ pháp cú pháp, được nhận diện qua dấu câu hoặc các từ loại thán từ theo quy ước hình thức. Trong khi đó, hành động cảm thán là khái niệm ngữ dụng học, phản ánh lực ngôn trung và mục đích phát ngôn thực tế. Một câu nghi vấn như trời ơi sao đắt thế vẫn thực hiện trọn vẹn hành động cảm thán than thở.

3. Các thán từ tiếng Việt có ý nghĩa biểu cảm cố định trong mọi ngữ cảnh không? Không. Kết quả khảo sát trên 20 thán từ cho thấy ý nghĩa của thán từ là nghĩa chức năng, phụ thuộc hoàn toàn vào ngữ cảnh và ngữ điệu. Ví dụ, thán từ a vừa có thể biểu thị cảm xúc ngạc nhiên vui mừng khi gặp lại người quen, vừa có thể bộc lộ sự tức giận bất ngờ khi phát hiện điều sai trái.

4. Hành động cảm thán gián tiếp qua hình thức câu hỏi hoạt động như thế nào? Người nói sử dụng vỏ bọc ngữ pháp của câu hỏi có từ nghi vấn nhưng không nhằm mục đích tìm kiếm thông tin, mà nhằm bộc lộ trạng thái tâm lý bức xúc hoặc tán thưởng. Ví dụ, phát ngôn đi đứng thế à thể hiện hành vi cảm thán bực bội và trách móc chứ không yêu cầu người nghe giải thích cách đi đứng.

5. Ngữ điệu đóng vai trò quan trọng như thế nào đối với hành vi cảm thán? Ngữ điệu là phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời đặc biệt quan trọng trong tiếng Việt. Khi cùng sử dụng một chuỗi từ ngữ, việc thay đổi cao độ, cường độ và trường độ phát âm có thể biến một lời thông báo bình thường thành một hành vi than phiền, giận dữ hoặc trầm trồ kinh ngạc.

Kết luận

• Luận văn đã định vị chính xác cảm thán là một hành động ngôn từ độc lập thuộc lớp hành vi biểu cảm, vượt ra khỏi giới hạn phân loại hình thức câu đơn thuần của ngữ pháp truyền thống.
• Công trình hệ thống hóa toàn diện các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời với hơn 20 thán từ và 4 nhóm quán ngữ cảm thán đặc trưng trong tiếng Việt.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ cơ chế thực hiện hành vi cảm thán trực tiếp lẫn gián tiếp, đồng thời phân hóa rõ rệt hai cực cảm xúc tích cực và tiêu cực.
• Luận văn xây dựng kho ngữ liệu thực chứng giá trị với 180 ngữ liệu trích dẫn phong phú từ văn học và đời sống giao tiếp thực tiễn.
• Đề tài mở ra hướng tiếp cận liên ngành giàu tiềm năng giữa Ngữ dụng học, Xã hội ngôn ngữ học và Công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Để mở rộng kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học cần tiếp tục khảo sát trên các tập dữ liệu số hóa đa phương thức trong vòng 12 đến 24 tháng tới. Hãy khai thác ngay công trình học thuật giá trị này để nâng cao chất lượng nghiên cứu, tối ưu hóa công tác giảng dạy ngôn ngữ và phát triển các sản phẩm công nghệ thông minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ VÀ HÀNH ĐỘNG CẢM THÁN 1. Hành động ngôn từ 1. Khái niệm hành động ngôn từ Thuật ngữ hành động ngôn từ (speech act) do nhà triết học Anh là J.Austin khởi xướng và được một nhà triết học khác là J.Searle phát triển. Các tác giả này nhận ra rằng ngôn ngữ không chỉ được dùng để thông báo hoặc miêu tả cái gì đó mà còn được dùng để thực hiện các hành động.

Chẳng hạn khi ai đó nói “Tôi cảm ơn…”, “Tôi xin lỗi…” thì những phát ngôn đó đã thực hiện hành động “cảm ơn” và “xin lỗi”. Tương tự ta có thể có các hành động: đề nghị, bác bỏ, tuyên bố, mời mọc, ra lệnh… Các hành động thực hiện bằng lời nói được gọi là hành động ngôn từ. Chúng ta chỉ có thể nhận diện ra hành động ngôn từ do một phát ngôn nào đó thực hiện khi chúng ta biết được ngữ cảnh mà phát ngôn đó diễn ra. Hành động ngôn từ chính là ý định về mặt chức năng của một phát ngôn.

Những hành động ngôn từ Trong giao tiếp, mỗi phát ngôn được tạo ra thường có 3 loại hành động. - Hành động tạo lời (locutionary act ) Hành động tạo lời là hành động cơ sở của phát ngôn. Đó là hành động được thực hiện bởi sự vận động của các cơ quan phát âm (hoặc cử động tay để tạo ra các nét chữ) vận dụng các từ và kết hợp các từ theo quan hệ cú pháp thích hợp thành các câu…Nhờ vào hành động tạo lời, chúng ta hình thành nên các biểu thức có nghĩa. Nếu gặp một trở ngại nào đó ở cơ quan phát âm hoặc không tìm ra từ thích hợp, hoặc không nắm được các quan hệ cú pháp, cách thức tổ chức các biểu thức của một ngôn ngữ thì chúng ta không thực hiện được hoặc thực hiện không hoàn chỉnh hành động tạo lời.

- Hành động ở lời ( illocutionary act ) Đây là hành động mà đích của nó nằm ngay trong việc tạo nên phát ngôn được nói ra (viết ra). Chính cái đích này phân biệt các hành động ở lời với nhau. Hành động tại lời hỏi có đích là bày tỏ mong muốn được giải đáp điều người nói chưa rõ nên khác hành động ở lời hứa vì hứa có mục đích là (người nói) tự ràng buộc mình vào một hành động sẽ thực hiện trong tương lai. Đích của hành động ở lời được gọi là đích ở lời nếu đích đó được thỏa mãn thì ta có hiệu quả ở lời.

Dấu hiệu của hiệu quả ở lời là lời hồi đáp của người tiếp nhận hành động tại lời (người nghe, người đọc). Cũng có những hành động ở lời có hiệu quả là một hành động mượn lời vật lí. Ví dụ: (1) A: Đem chén vào ăn cơm con! B: Dạ! Hiệu quả của hành động tại lời sai là việc đứa con thực hiện hành động mượn lời vật lí “đem chén”. - Hành động mượn lời ( perlocutionary act ) Hành động mượn lời khi thực hiện một phát ngôn là hành động nhằm gây ra những biến đổi trong nhận thức, trong tâm lí, trong hành động vật lí có thể quan sát được, gây ra một tác động nào đấy đối với ngữ cảnh.

Giả sử A tạo ra phát ngôn “Trời nóng quá!” thì hành động tạo lời của câu này là hành động phát ra câu đó với những từ ngữ có nghĩa và được sắp xếp theo một trình tự nhất định, hành động ở lời của câu này là một lời than về thời tiết “trời nóng” tại thời điểm phát ngôn, hành động mượn lời có thể là hành động bật quạt (mở cửa) của người nghe hoặc chỉ lặng yên không thực hiện yêu cầu đó. Ba thuật ngữ locutionary act, illcutionary act, và perlocutionary act được Hoàng Phê dịch là hành động phát ngôn, hành động dĩ ngôn và hành động dụng ngôn; Cao Xuân Hạo dịch là hành động tạo ngôn, hành động ngôn trung và hành động xuyên ngôn; Nguyễn Đức Dân dịch là hành vi tạo lời, hành vi ở lời và hành vi mượn lời. Chúng tôi sử dụng cách dịch của tác giả Đỗ Hữu Châu. Ba loại hành động: hành động tạo lời, hành động ở lời, hành động mượn lời được thực hiện theo cách thích hợp khi tạo ra một phát ngôn.

Hành động ở lời 1. Phân loại hành động ở lời Có hai hướng phân loại hành động ở lời: một của J.Austin và một của J. Ở đây chúng tôi xin trình bày kết quả phân loại của J.Searle đã phân ra 5 kiểu cơ bản của hành động tại lời như sau: - Hành động tuyên bố (declaration) Hành động tuyên bố là hành động người nói thực hiện nhằm làm thay đổi địa vị hoặc điều kiện bên ngoài của một đối tượng hoặc hoàn cảnh chỉ bằng cách tạo ra phát ngôn, như: từ bỏ, đặt tên, sa thải, khai mạc, … Đặc trưng của hành động tuyên bố là từ ngữ làm thay đổi thực tại, người nói gây ra tình huống. - Hành động biểu kiến (representative) Hành động biểu kiến là hành động thể hiện cái mà người nói tin tưởng.

Hành động này thể hiện ở những câu mà người nói phải chịu trách nhiệm về giá tri chân lí mà mệnh đề được biểu đạt. Nhóm biểu kiến có thể bao gồm các hành động như: khẳng định, quả quyết, phỏng đoán, miêu tả, thông báo, từ chối, tán thành, phản đối, giả định, gợi ý, tranh cãi, hưởng ứng, giải thích,… Đặc trưng của hành động biểu kiến là: làm từ ngữ khớp với thực tại, người nói tin vào tình huống. - Hành động biểu cảm (expressive) Với hành động này, người nói thể hiện trạng thái tâm lí của mình đối với sự tình trong nội dung mệnh đề, như xin lỗi, phàn nàn, chúc mừng, cảm ơn, hoan nghênh. Đặc trưng của hành động biểu cảm là: làm từ ngữ khớp với thực tại, người nói cảm thấy tình huống.

- Hành động cầu khiến (directive) Đây là hành động mà người nói nhằm làm cho người nghe thực hiện điều gì đó, chẳng hạn: hỏi, yêu cầu, ra lệnh, nài ép, thỉnh cầu. Đặc trưng của hành động cầu khiến là làm thực tại khớp với từ ngữ, người nói muốn tình huống xảy ra. - Hành động ước kết (commissive) Người nói cam kết một hành động tương lai nào đó, chẳng hạn: bảo đảm, hứa hẹn, cam đoan, thề, tuyên thệ. Đặc trưng của hành động ước kết là làm thực tại khớp với từ ngữ, người nói dự định tình huống.

Searle phân loại hành động trên dựa vào các tiêu chí cơ bản sau: - Đích ở lời: Đích ở lời của một hành động ngôn từ là mục đích của hành động đó. Chẳng hạn đích ở lời của hành động hứa hẹn là tự gán trách nhiệm tinh thần về sự thực hiện việc gì. Đó là điều kiện thiết yếu của hành động hứa hẹn. Đích ở lời không trùng với hiệu lực ở lời.

Hai hành động khác nhau có thể cùng một đích ở lời nhưng hiệu lực ở lời lại khác nhau.Searle nêu ví dụ sau: Hai hành động ra lệnh và thỉnh cầu đều cùng một đích ở lời là người nghe sẽ nhận thực hiện (hoặc không thực hiện) một việc gì đó nhưng hiệu lực ở lời lại khác nhau, ra lệnh là bắt buộc còn thỉnh cầu thì chỉ kêu gọi sự thiện chí của người nghe mà thôi. - Hướng khớp ghép giữa từ ngữ với thực tại: Hướng khớp ghép là mối quan hệ giữa từ ngữ và thực tại mà hành động đề ra. Hướng khớp ghép có thể được xây dựng theo hai chiều: từ từ ngữ tới thực tại hoặc từ thực tại tới từ ngữ. Chẳng hạn trong cầu khiến hoặc trong ước kết, hướng khớp ghép là từ từ ngữ tới thực tại, nghĩa là lời có trước, sau đó hành động mới thực hiện sao cho phù hợp với lời.

Trong hành động biểu kiến và biểu cảm, thì thực tại có trước, lời nói phải làm sao cho phù hợp với thực tại. - Trạng thái tâm lí được thể hiện : Mỗi kiểu hành động ở lời ứng với sự thể hiện trạng thái tâm lí nhất định. Trong hành động biểu kiến, trạng thái tâm lí của người nói là phải có lòng tin vào mệnh đề được nói ra. Với cầu khiến, trạng thái tâm lí là mong muốn người nghe thực hiện hành động.

Trong hành động biểu cảm, trạng thái tâm lí phụ thuộc vào mục đích của hành động ngôn từ cụ thể (thể hiện sự vui sướng, mừng rỡ hay thất vọng v. Trong hành động ước kết, trạng thái tâm lí của người nói là định làm cái gì đó. Mỗi hành động ở lời muốn thực hiện được phải có những cơ sở, những ràng buộc nhất định. Cảm thán là một hành động ở lời thuộc loại hành động biểu cảm.

Cho nên tiếp sau đây, chúng tôi xin đề cập đến những điều kiện sử dụng các hành động ở lời. Các điều kiện sử dụng hành động ở lời Con người ta khi thực hiện bất cứ hành động nào cũng phải hội đủ những điều kiện nhất định mới có được kết quả như mong muốn, dù đó là hành động vật lí giản đơn như rọc giấy (có giấy, có dao (đủ sắc), có nhu cầu rọc giấy…). Vì cũng là hành động, hơn nữa lại là hành động xã hội nên hành động ở lời cũng có những điều kiện thích hợp mới thực hiện được và mới có hiệu quả. Mỗi hành động ở lời: kêu, chào, xin lỗi, mời, cầu xin, hứa, bảo,…đều có điều kiện riêng.

Trong những điều kiện riêng của mỗi hoạt động ở lời khác nhau, J.Searle đã tìm ra những điểm chung mà J.Austin gọi chúng là những điều kiện thuận lợi (felicity conditions). - Điều kiện nội dung mệnh đề: Đây là điều kiện liên quan đến cấu trúc quan hệ ngữ nghĩa của nội dung mệnh đề. Điều kiện này chỉ ra nội dung hoạt động ở lời, chẳng hạn đối với hành động hứa và hành động cảnh báo thì nội dung của phát ngôn phải nói về một sự kiện tương lai, hành động hứa đòi hỏi cái sự kiện tương lai đó sẽ là hành động của người nói. - Điều kiện chuẩn bị: Điều kiện này liên quan tới những hiểu biết của người thực hiện hoạt động về những tri thức nền của người tiếp nhận hành động, về quyền lợi, về trách nhiệm, về năng lực tinh thần và vật chất của người tiếp nhận hành động.

Cũng thuộc điều kiện chuẩn bị là lợi ích, trách nhiệm, năng lực vật chất, tinh thần cũng như quyền lực của người nói đối với hành động ở lời mà mình đưa ra. - Điều kiện tâm lí: Đây là điều kiện chỉ ra trạng thái tâm lí của người thực hiện hành động ở lời thích hợp với hành động ở lời mà mình đưa ra.