Cách Thức Biểu Đạt Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt

Luận văn tốt nghiệp văn học nghiên cứu tốt nghiệp ngữ văn cách thức biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng việt, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện pháp cải tiến

• Đề tài: Cách Biểu Đạt Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và thu thập ngữ liệu
• 0.5. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Những vấn đề có liên quan đến việc nghiên cứu nghĩa phủ định trong tiếng Việt
• 1.2. VỀ khái niệm “phủ định” và phạm vi các yếu tố mang nghĩa phủ định trong tiếng Việt
• 1.2.1. Các cách tiếp cận về sự phủ định
• 1.2.2. Phủ định - một vấn đề ngày càng được quan tâm
• 1.2.3. Khái niệm câu phủ định theo các tác giả
• 1.2.4. Phương thức biểu đạt ý phủ định trong tiếng Việt
• 1.3. Nghĩa phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên
• 1.3.1. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy
• 1.3.2. Sự đa dạng trong biểu đạt nghĩa phủ định
• 1.4. Sự phân loại câu phủ định
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TÁC TỬ BIỂU ĐẠT NGHĨA PHỦ ĐỊNH TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Các tác tử phủ định là phụ từ (hoặc các tổ hợp tương đương phụ từ)
• 2.1.1. Khái niệm 'phụ từ'
• 2.1.2. Những qui tắc chung về việc sử dụng phụ từ
• 2.1.3. Các sắc thái ngữ nghĩa của các phụ từ phủ định tiêu biểu
• 2.1.4. Phạm vi tác động của phụ từ phủ định
• 2.2. Các tác tử phủ định là đại từ phiếm chỉ và những từ kết hợp với đại từ phiếm chỉ
• 2.2.1. Các tác tử phủ định là đại từ phiếm chỉ
• 2.2.2. Các tác tử phủ định là khuôn hình phủ định kết hợp với đại từ phiếm chỉ
• 2.3. Tác tử phủ định là tổ hợp đại từ và phụ từ
• 2.3.1. Tác tử phủ định “MÀ” và phương thức dùng
• 2.3.2. Phương thức hắc hỗ có dùng “MÀ” theo một logic riêng của tiếng Việt
• 2.4. Một số cách thức phủ định khác
• XUẤT XỨ CÁC TÁC PHẨM

Tóm tắt

I. Cách Biểu Đạt Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt Tổng Quan

Nghĩa phủ định là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong tiếng Việt. Việc hiểu rõ cách biểu đạt nghĩa phủ định giúp người học nắm bắt được cấu trúc ngữ pháp và cách sử dụng từ ngữ một cách chính xác. Trong tiếng Việt, nghĩa phủ định không chỉ đơn thuần là việc sử dụng từ phủ định mà còn liên quan đến cách diễn đạt và ngữ điệu. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc sử dụng nghĩa phủ định có thể ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp và hiểu biết giữa các cá nhân.

1.1. Khái Niệm Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt

Nghĩa phủ định trong tiếng Việt được hiểu là việc bác bỏ sự tồn tại hoặc tính chất của một sự vật, hiện tượng nào đó. Các từ như 'không', 'chẳng', 'đừng' thường được sử dụng để thể hiện nghĩa này. Việc nắm rõ khái niệm này là bước đầu tiên để hiểu cách sử dụng chúng trong câu.

1.2. Vai Trò Của Nghĩa Phủ Định Trong Giao Tiếp

Nghĩa phủ định không chỉ đơn thuần là một phần của ngữ pháp mà còn đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp. Nó giúp người nói thể hiện thái độ, cảm xúc và ý kiến của mình một cách rõ ràng hơn. Sự hiểu biết về nghĩa phủ định giúp cải thiện khả năng giao tiếp và tránh những hiểu lầm không đáng có.

II. Những Vấn Đề Thách Thức Khi Biểu Đạt Nghĩa Phủ Định

Mặc dù việc biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt có nhiều cách thức, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức mà người học thường gặp phải. Những thách thức này có thể đến từ việc sử dụng từ ngữ không chính xác, hoặc không hiểu rõ ngữ cảnh mà từ phủ định được sử dụng. Điều này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp.

2.1. Sự Khó Khăn Trong Việc Chọn Từ Phủ Định

Việc lựa chọn từ phủ định phù hợp là một thách thức lớn. Các từ như 'không', 'chẳng', 'đừng' có thể mang nhiều sắc thái khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh. Người học cần phải nắm rõ cách sử dụng để tránh gây hiểu lầm.

2.2. Ngữ Điệu Và Cách Diễn Đạt Nghĩa Phủ Định

Ngữ điệu cũng đóng vai trò quan trọng trong việc biểu đạt nghĩa phủ định. Một câu có thể mang nghĩa phủ định nhưng nếu không có ngữ điệu phù hợp, người nghe có thể không hiểu đúng ý của người nói. Việc luyện tập ngữ điệu là cần thiết để cải thiện khả năng giao tiếp.

III. Phương Pháp Biểu Đạt Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt

Có nhiều phương pháp để biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt. Những phương pháp này không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về ngữ pháp mà còn giúp họ giao tiếp hiệu quả hơn. Việc nắm vững các phương pháp này sẽ giúp người học tự tin hơn trong việc sử dụng tiếng Việt.

3.1. Sử Dụng Từ Phủ Định Trong Câu

Sử dụng từ phủ định là phương pháp phổ biến nhất để biểu đạt nghĩa phủ định. Các từ như 'không', 'chẳng', 'đừng' thường được đặt trước động từ hoặc tính từ để thể hiện sự phủ định. Việc sử dụng đúng từ phủ định sẽ giúp câu trở nên rõ ràng và chính xác hơn.

3.2. Cấu Trúc Câu Phủ Định

Cấu trúc câu phủ định trong tiếng Việt thường có dạng 'S + không + V'. Tuy nhiên, có nhiều cách diễn đạt khác nhau mà người học cần nắm rõ. Việc hiểu cấu trúc này sẽ giúp người học tự tin hơn khi giao tiếp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghĩa Phủ Định Trong Giao Tiếp

Nghĩa phủ định không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu và sử dụng đúng nghĩa phủ định sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn, tránh được những hiểu lầm không đáng có. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc sử dụng nghĩa phủ định đúng cách có thể cải thiện mối quan hệ giữa các cá nhân.

4.1. Nghĩa Phủ Định Trong Giao Tiếp Hằng Ngày

Trong giao tiếp hàng ngày, việc sử dụng nghĩa phủ định giúp người nói thể hiện rõ ràng ý kiến và cảm xúc của mình. Điều này rất quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ và tạo sự hiểu biết lẫn nhau.

4.2. Nghiên Cứu Về Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc hiểu rõ nghĩa phủ định có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp. Các nghiên cứu này cung cấp những thông tin quý giá về cách sử dụng từ phủ định trong tiếng Việt.

V. Kết Luận Về Nghĩa Phủ Định Trong Tiếng Việt

Nghĩa phủ định là một phần không thể thiếu trong ngôn ngữ học và giao tiếp. Việc hiểu rõ cách biểu đạt nghĩa phủ định sẽ giúp người học sử dụng tiếng Việt một cách chính xác và hiệu quả hơn. Tương lai của việc nghiên cứu nghĩa phủ định trong tiếng Việt hứa hẹn sẽ mang lại nhiều điều thú vị và bổ ích.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Nghĩa Phủ Định

Nghiên cứu về nghĩa phủ định trong tiếng Việt vẫn còn nhiều điều cần khám phá. Các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu sâu hơn về cách thức sử dụng và ảnh hưởng của nghĩa phủ định trong giao tiếp.

5.2. Khuyến Khích Việc Nghiên Cứu Thêm

Việc khuyến khích nghiên cứu thêm về nghĩa phủ định sẽ giúp nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ và cải thiện khả năng giao tiếp của người học. Điều này không chỉ có lợi cho cá nhân mà còn cho cộng đồng nói tiếng Việt.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghĩa phủ định là một hiện tượng ngôn ngữ phổ biến trong mọi ngôn ngữ tự nhiên, nhưng trong tiếng Việt, vấn đề này vào thời điểm luận văn được thực hiện (1999) chưa được các sách giáo khoa và công trình ngữ pháp dành sự quan tâm thỏa đáng. Tác giả nhận thấy rằng các sách giáo khoa tiếng Việt thường chỉ trình bày câu phủ định trong vài trang hạn chế, học sinh chủ yếu nhận biết câu phủ định qua sự xuất hiện của các "từ kèm" mà chưa hiểu hệ thống và toàn diện. Trong khi đó, một số bài nghiên cứu riêng lẻ đã đề cập một hoặc một số phương thức biểu đạt nghĩa phủ định, song chưa có công trình nào tổng hợp đầy đủ và phân loại có hệ thống.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn được tác giả xác định gồm ba nhiệm vụ chính:

1. Hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu của những người đi trước về cách biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt.
2. Phát triển, chỉnh sửa hoặc bổ sung các vấn đề còn thiếu sót trong các nghiên cứu trước.
3. Trình bày một hệ thống phân loại cùng với mô tả chi tiết về cách biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt hiện đại.

Đối tượng nghiên cứu không chỉ giới hạn ở "những câu mà hiện thực do vị ngữ biểu thị bị phủ nhận" mà mở rộng ra toàn bộ các trường hợp: câu có chủ ngữ bị phủ định ("Không người nào đến"), câu có thành phần phụ bị phủ định ("Tôi học chẳng giỏi lắm"), câu có cả nòng cốt bị phủ định ("Không phải cô ta chỉ nói dối"). Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở tiếng Việt hiện đại, không bao gồm phủ định phi ngôn ngữ (cử chỉ, điệu bộ) và các dạng phủ định hình thức nhằm mục đích khẳng định ("Tôi không thể không đi xem phim").

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của luận văn được xây dựng dựa trên sự kế thừa có chọn lọc từ nhiều nguồn. Tác giả kế thừa kết quả phân tích của Nguyễn Kim Thản (Cơ sở ngữ pháp tiếng Việt, 1977) và Diệp Quang Ban (Ngữ pháp tiếng Việt, tập II, 1992) — hai công trình được đánh giá là có mô tả kĩ nhất về phủ định tiếng Việt trước thời điểm đó. Bên cạnh đó, luận văn vận dụng quan điểm logic-ngữ nghĩa của Hoàng Phê về "toán tử" (tác tử) ngôn ngữ, lý thuyết tiền giả định và phủ định bác bỏ của Nguyễn Đức Lân, cùng các phân tích ngữ dụng học của Nguyễn Đức Dân về hành vi bác bỏ và câu phiếm định.

Khái niệm trung tâm được sử dụng xuyên suốt là tác tử phủ định (opérateurs de négation) — các phương tiện ngôn ngữ mà khi tác động vào một đơn vị ngôn ngữ sẽ tạo ra đơn vị mới mang nghĩa phủ định. Luận văn phân biệt hai loại phủ định cơ bản: phủ định miêu tả (mô tả sự vắng mặt của một sự kiện) và phủ định bác bỏ (phản bác lại một ý kiến hoặc tiền giả định).

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu gồm:

• Phương pháp logic-ngữ nghĩa: phân tích mối quan hệ giữa cấu trúc ngữ nghĩa và hình thức biểu đạt.
• Phương pháp hệ thống-cấu trúc: xem xét các phương tiện phủ định trong hệ thống ngữ pháp tổng thể của tiếng Việt.
• Ngoài ra, các thủ pháp ngôn ngữ học thông dụng như phân tích, tổng hợp, so sánh và mô tả cũng được vận dụng.

Nguồn ngữ liệu được thu thập từ các tác phẩm văn học và báo chí đương đại tiếng Việt (danh mục liệt kê ở cuối luận văn). Tác giả lập phiếu cho từng trường hợp có biểu đạt nghĩa phủ định, sau đó phân loại và mô tả theo hệ thống.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I — Một số vấn đề chung

Chương này thiết lập nền tảng lý luận cho toàn bộ luận văn. Trước tiên, tác giả điểm lại lịch sử nghiên cứu: từ M. Thompson, Trần Trọng Kim, Bùi Đức Tịnh, Lê Văn Lý, Trương Văn Chình–Nguyễn Hiến Lê, Đái Xuân Ninh, Lê Cận–Phan Thiều, Hồ Lê, đến Nguyễn Anh Quế và Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam — mỗi tác giả tiếp cận phủ định ở một phạm trù từ loại khác nhau (trạng từ, phụ từ, hư từ…), cho thấy sự thiếu thống nhất trong giới nghiên cứu.

Tiếp theo, chương xác lập khái niệm phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên: phủ định không đồng nhất hoàn toàn với phủ định logic (công thức "S không phải P"), mà có tính đa trị — cùng một nội dung phủ định có thể biểu đạt bằng nhiều cách khác nhau, phản ánh cả thực tế khách quan lẫn thái độ chủ quan của người nói.

Chương trình bày ba cách phân loại câu phủ định tiêu biểu:

Tiêu chí phân loại	Tác giả tiêu biểu	Các loại phân biệt
Cấu trúc ngữ pháp	Diệp Quang Ban	Phủ định toàn bộ nòng cốt; phủ định chủ ngữ; phủ định vị ngữ; phủ định thành phần phụ
Tình thái phủ định	Đỗ Hữu Châu, Hồ Lê	Tình thái khách quan (không, chưa, chưa hề); tình thái chủ quan (chẳng, chả, cấm, cóc, đếch); phủ định cầu khiến (chớ, đừng)
Tác tử phủ định	Hoàng Phê, Nguyễn Đức Lân	Phụ từ; đại từ phiếm chỉ; trợ từ mà

Tác giả nhận định mỗi cách phân loại đều có giá trị riêng nhưng còn hạn chế: phân loại theo cấu trúc ngữ pháp khó vận dụng linh hoạt; phân loại theo tình thái chưa phản ánh đủ tính đa dạng của phương tiện phủ định; cách phân loại theo tác tử là hướng tiếp cận mới nhất và được tác giả chọn để khai thác sâu ở chương II.

Chương II — Các tác tử biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt

Đây là chương trọng tâm, chiếm phần lớn dung lượng luận văn. Tác giả phân tích ba nhóm tác tử chính:

Nhóm 1 — Phụ từ (hoặc tổ hợp tương đương phụ từ): Đây là phương thức phổ biến nhất. Tác giả mô tả chi tiết từng phụ từ:

• Không: tác tử trung tính, đa phong cách nhất, dùng trong văn phong hành chính, khoa học, báo chí, chính luận và sinh hoạt hằng ngày. Các tổ hợp phái sinh: không hề, không có, không phải (là), không thể.
• Chẳng / chả: mang sắc thái chủ quan, thể hiện thái độ không hài lòng.
• Chưa: phủ định có giới hạn thời gian ("chưa đến thời điểm hiện tại").
• Đừng / chớ: phủ định trong định hướng cầu khiến.
• Cóc, đếch, cấm: phụ từ phủ định thuộc khẩu ngữ, mang sắc thái tình cảm chủ quan mạnh.

Luận văn trình bày các quy tắc về vị trí phụ từ phủ định trong câu, đặc biệt mối quan hệ thứ tự với các phụ từ biểu thị thời gian (đã, sẽ, đang, vẫn, cứ, đều) và tác động của vị trí đến ý nghĩa ("Cô ta không hát hay" khác với "Cô ta hát không hay").

Nhóm 2 — Đại từ phiếm chỉ (và nghỉ vấn): Gồm ai, nào, gì, đâu, sao, bao giờ, bao nhiêu — dùng độc lập hoặc kết hợp với nhau hay với phụ từ để tạo câu phủ định bác bỏ. Các tổ hợp phổ biến: nào có, đâu có, có… đâu, không… bao giờ. Tác giả phân tích vai trò của từng đại từ theo mô hình cấu trúc, ví dụ tác tử đâu trong cấu trúc "Có A ở đâu" → bác bỏ sự tồn tại của A; tác tử sao chất vấn phương thức thực hiện hành động → ngầm bác bỏ khả năng thực hiện.

Nhóm 3 — Tác tử mà: Được phân tích qua bốn phương thức: (1) bác bỏ trực tiếp qua cấu trúc "A mà (lại) B"; (2) bác bỏ theo lối chất vấn dưới hình thức câu nghi vấn; (3) bác bỏ theo logic riêng của tiếng Việt qua công thức "Có A gì đâu mà A" hoặc "A gì mà A"; (4) kết hợp với ngữ điệu để bác bỏ có hàm ý mia mai. Tác giả lưu ý mà chủ yếu thuộc phong cách khẩu ngữ và luôn kèm theo thái độ đánh giá chủ quan của người nói.

---

Kết quả và đóng góp

Luận văn xây dựng được một bảng tổng kết hệ thống về các phụ từ phủ định tiêu biểu trong tiếng Việt hiện đại, đối chiếu theo các tiêu chí: sắc thái ngữ nghĩa (trung tính / chủ quan), phạm vi phong cách (đa phong cách / khẩu ngữ), khả năng biểu đạt thời gian diễn tiến, và chức năng phủ định cầu khiến.

Đóng góp so với các nghiên cứu trước mà tác giả tự nhận: tổng hợp lần đầu tiên nhiều phương thức phủ định vào một hệ thống thống nhất theo tiêu chí tác tử; mở rộng phạm vi nhận diện phủ định vượt ra ngoài các phụ từ chuyên dụng, bao gồm đại từ phiếm chỉ và trợ từ mà; phân tích cơ chế bác bỏ tiền giả định trong câu phủ định-bác bỏ; mô tả phạm vi tác động của từng tác tử và hiện tượng câu mơ hồ do vị trí phụ từ phủ định gây ra.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả thừa nhận trình độ và năng lực còn hạn chế, luận văn không tránh khỏi sai sót và mong nhận góp ý. Do khuôn khổ thời gian có hạn, một số cách thức phủ định trong ngữ dụng — đặc biệt phủ định qua lối so sánh, lối nói đây, hay phủ định phi ngôn ngữ kết hợp ngữ điệu — chưa được đi sâu phân tích mà chỉ được gợi mở ở phần cuối. Đây là những hướng có thể được tiếp tục khai thác trong các nghiên cứu chuyên sâu hơn về ngữ dụng học hoặc ngôn ngữ học đối chiếu.

---

Giá trị tham khảo

Luận văn phù hợp làm tài liệu tham khảo cho:

• Sinh viên ngành Ngữ văn, Ngôn ngữ học đang thực hiện các đề tài về ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt phần phủ định, câu phủ định, hư từ và phụ từ.
• Giáo viên tiếng Việt và giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài cần có cái nhìn hệ thống về các phương tiện phủ định và sắc thái sử dụng của từng loại.
• Người nghiên cứu ngữ dụng học tiếng Việt quan tâm đến hành vi bác bỏ, tiền giả định, và vai trò của ngữ điệu trong phủ định.

Phần đáng tham khảo nhất là mục phân tích chi tiết từng tác tử phủ định ở Chương II, bao gồm bảng đối chiếu các sắc thái ngữ nghĩa và hệ thống ví dụ ngữ liệu phong phú từ văn học và báo chí.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận văn phân biệt "phủ định miêu tả" và "phủ định bác bỏ"? Hai loại phục vụ mục đích giao tiếp khác nhau. Phủ định miêu tả phản ánh sự vắng mặt của sự việc một cách trung lập ("Tôi không đi"). Phủ định bác bỏ phản ứng lại một ý kiến hoặc tiền giả định của người khác ("Anh ta hát đâu!" — bác bỏ lại nhận xét rằng anh ta hát). Các tác tử đại từ phiếm chỉ (đâu, nào, ai, sao) chủ yếu được dùng cho phủ định bác bỏ.

2. Sự khác biệt giữa "không" và "chẳng" trong sử dụng là gì? Theo phân tích trong luận văn, không mang sắc thái trung tính, đa phong cách, dùng được trong văn bản hành chính, khoa học, báo chí lẫn khẩu ngữ. Chẳng (và chả) mang sắc thái chủ quan, thể hiện thái độ không hài lòng hoặc chủ ý giữ kín của người nói, thường gặp hơn trong khẩu ngữ. Ví dụ: "Tôi không biết" (trung tính) khác với "Tôi chẳng biết" (ngầm có thể biết nhưng chủ ý không nói).

3. Tác tử mà hoạt động như thế nào để biểu đạt phủ định? Mà không phải là phụ từ phủ định trực tiếp mà tạo nghĩa phủ định gián tiếp thông qua việc nêu lên một hiện thực trái ngược hoặc vô lí so với điều đã nói. Ví dụ: "Thương vợ mà để vợ làm quần quật" — mà nối hai điều mâu thuẫn, ngầm bác bỏ ý "thương vợ". Mà thường dùng trong khẩu ngữ và luôn kèm thái độ chủ quan của người nói.

4. Tại sao không thể nói "Thằng bé không 6 tuổi" mà phải nói "Thằng bé chưa đến 6 tuổi"? Luận văn giải thích đây là trường hợp đặc biệt liên quan đến đặc điểm ngữ pháp của vị ngữ. Khi vị ngữ là cụm danh từ chỉ tuổi tác, tiếng Việt không dùng không đứng trực tiếp trước số tuổi mà phải dùng chưa đến (phủ định chưa đạt mức), chưa quá (phủ định chưa vượt mức), hoặc không còn (phủ định không còn ở mức đó), tùy theo nội dung cần biểu đạt.

5. Câu "Không ai không nghĩ như vậy" có phải câu phủ định không? Đây là ví dụ luận văn dẫn ra để minh họa rằng không phải câu nào có từ không cũng là câu phủ định. Câu trên là câu khẳng định ("Mọi người đều nghĩ như vậy") — phủ định của phủ định tạo thành khẳng định. Luận văn nhấn mạnh cần xét chức năng thực sự của không trong cấu trúc câu, không chỉ dựa vào sự xuất hiện hình thức của từ.

---

Kết luận

Luận văn tốt nghiệp của Nguyễn Thị Ngọc Tiến (Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, 1999) thực hiện một khảo sát có hệ thống về cách biểu đạt nghĩa phủ định trong tiếng Việt hiện đại theo hướng tiếp cận tác tử, tổng hợp và phân loại ba nhóm phương tiện chính: phụ từ phủ định, đại từ phiếm chỉ, và trợ từ mà. Công trình kế thừa và mở rộng các nghiên cứu trước, đặc biệt đóng góp trong việc hệ thống hóa phủ định bác bỏ và phân tích sắc thái ngữ nghĩa-phong cách của từng tác tử. Với nguồn ngữ liệu phong phú từ văn học và báo chí đương đại, luận văn cung cấp một bức tranh tương đối toàn diện về tính đa dạng của phủ định tiếng Việt ở bậc đại học sư phạm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và kết luận, luận văn có hai chương chính: - Chương [: Một số vấn để chung. - Chương II: Các tác uf hiểu dat nghĩa phd định trong tiếng Việt hiện dai. Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Ngọc Tiến 4 Luận van tot nghiệp Tháy hưởng dẫn.Trắn Hoàng | CHUONG I MỘT SO VAN ĐỀ CHUNG L.LNhing vấn để có liên quan đến việc nghiên cứu nghiã phủ định trong tiếng Việt .L VỀ khái niệm “phủ định” và phạm vi các yếu tố mang nghĩa phủ định trong tiếng Việt. Có nhiền cách tiếp cận về sư phủ định, bởi lẽ mỗi nhà nghiên cứu có cách nhìn nhân riềng của mình và việc phân loai, mô tả các phương thức biểu đạt nghĩa phủ định cũng dựa theo những tiêu chí có phan khác nhau.

Phủ định-một vấn để ngày càng được quan tâm, và người ta càng thấy vai trò quan trọngcủa phủ định trong hệ thống ngôn ngữ: “Su phủ định là môt trong những vấn để quan trong nhất của ngôn ngữ học đại cương, biểu hiện mối quan hệ giữa nôi dung và hình thức, giữa cấu trúc cú pháp và cấu trúc ý nghĩa”.2 Trong giới Việt ngữ hoc, hau như công trình ngữ pháp nào cũng đều để cập it hoặc nhiều tới câu phủ định. Ban về câu phủ dinh, các nhà nghiên cứu dua ra nhiều khái niêm khác nhau - - Trần Trọng kim{25] khi bàn về câu phủ định đã cho rằng : “Câu phủ định là môi câu có môi tiếng phủ định trang tự : không, chẳng, chớ, đừng, chưa. đặt trước tiếng đông từ hay tiếng tĩnh tự” (mục 50).{ 25 : 30] - Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê 1963 còn đưa ra cả từ “chăng” vào danh sách các từ phủ định vì cho rằng trong câu hỏi hay câu hdi-td ý nghỉ ngờ, chẳng thường biến thành chứng : Nền chăng thì cũng tại lòng me cha (Kiểu). | 112381] - Lê Văn Ly cho rằng : "Câu phủ định là môt câu nói để phủ nhân một su kiện, một trình trang, một biến cố.

Những ngữ vị phủ định là những yếu tố quan trọng để cấu tạo thành những câu phủ định. Ngoài những ngữ vị phủ định, Việt ngữ còn dùng những câu nói có hình thức nghỉ vấn để diễntả phủ định”.{ 30: 169| - Nguyễn Kim Than cho rằng : “Câu phủ định là câu trong đó người nói, người viết cho rằng sư việc nói đến trong câu là không có, là không thể xảy ra hay là không cần thiết”. [ 43 : 135 | - Theo Diệp Quang Ban thì : “Câu phủ định là câu xác nhân sư vắng mat của vật, hiện tượng hay sự kiên, xác nhân sy vắng mặt của đối tượng hay của dặc trưng đổi tượng trong hiện thực hoäc trong tưởng tượng bằng những phương tiện hình thức xác định” | 2 : 240 |. - Nguyễn Kim Than [40 |, [41] là người đầu tiền “nhân xét về cách bày tỏ ý phủ định trong tiếng Việt” môt cách chỉ tiết.

Tuy nhiên, theo miều tả của ông thì sư phủ định chỉ bao gồm ha phương thức : Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Ngọc Tiền sỉ Luận van tết nghiệp Thây hướng đãn/Trán Hoàng | + Dùng từ kèm phủ định (phương thức dùng hư từ) như :khổng, chẳng (chả), chưa (chửa), đừng, chớ, không hé, chẳng hé (chả hệ), chưa hé (chita hề), chưa lừng; + Dùng cấu tạo câu hỏi bộ phận với một giọng điệu đặc biệt ; + Dùng một số lối nói đặc biệt cộng với giọng nói đặc biệt. Trong các phương thức Nguyễn Kim Than đưa ra , ông đặc biệt chú ý đến phương thức thứ nhất (dùng tờ kèm phủ định) .Với phương thức nầy, ông đã đưa ra những qui tắc chung, tổng quát, vận dụng chung cho các trường hợp; bên cạnh đó là các trường hợp ngoại lệ đặc biệt. Vì vậy việc sử dụng từ kèm đòi hỏi có sự linh hoạt, vận dụng sáng tạo để tạo nên những phủ định mang tính chính xác cao. Theo khảo sát của chúng tôi cùng môi số tác giả khác thì khái niệm “phủ định" và các yếu tố mang nghĩa phủ định không chỉ vậy.

Khái niệm nghĩa phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên.3,1 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy. Ngôn ngữ và tư đuy không đổng nhất với nhau nhưng lại có mối quan hệ chat chẽ với nhau. Tương ứng với các giá trị đúng sai trong logic, trong ngồn ngữ tự nhiên cũng có các phương thức khẳng định và phủ định. Tuy nhiên, cấu trúc của một phần đoán phủ định chỉ là “ S không phải là P” hoặc “ S là không P" và sự phủ định một phán đoán được xác định bởi qui tấc.

* Khi P đúng thì ~ P sai, khi P sai thì ~ P đúng”. Còn trong ngôn ngữ tự nhiên, phạm vi thể hiện rộng rãi hơn, nó không có sự đổng nhất hoàn toàn với trong logic mà cấu trúc của nó có tính đa trị với nhiều cách phủ định khác nhau Wy theo các sắc thái ý nghĩa và mục đích phát ngồn. Chẳng hạn, có hai khái niệm được liên hệ với nhau là “hoa ấy” và “nd”Sẽ. là một phán đoán khẳng định có cấu trúc là "$ là P“ tức “Hấy oa nở", nếu phán đoán ấy phù hợp với hiện thực khách quan, có giá trị đúng.

Còn nếu phán đoán đó không phù hợp với hiện thực khách quan, có giá trị sai idm thì nó sẽ bị phủ định theo công ức th“S là khôn g “Hoa ấy ( là) không nở”. P” tức Nhưng trong ngôn ngữ tự nhiên thì người ta có thể biểu đạt sự phủ định bằng nhiều cách khác nhau. Chẳng hạnđể , biểu đạ phủ định đối với phán đoán “Hoa sự t nd”, người ta có thể chọn một trong những cách nói : Hoa không nở. Hoa không hề nỗ.

Hoa không phải là nổ. Khóng phải là hoa nd đâu. Hoa kÀông nd đâu. Hoa cá nỗ dau.

Hoa không nở đâu mà ! Hoa đá, có nở ! Hoa nở đâu mà (hoa) nd! Hoa nở Adi nào (mà nở )! Í Luận van tốt nghiệp ' Thây hướng dân:Trần Hoang | Chúng ta biết rằng ngồn ngữ là công cu giao tiếp cực kỳ quan trọng , trong giao tiếp hằng ngày - các phát ngôn phủ định xuất hiên rất da dạng và phong phú, nó vừa phản ảnh sư phủ định hiện thực lại vừa biểu đạt cả thái độ chủ quan (có thể chỉ là trung tính) của người phát ngôn. Vì thế việc biểu đạt ý phủ định trong ngôn ngữ tư nhiền không tuân theo một mô thức nhất định mà nó có thể xuất hiện dưới nhiều dang khác nhau. Thi dụ: “C6 trời biết !". Nhiều hic chúng ta bat gap lối phủ định.

- “C6 đi chơi Không ? -Không”. Vì vậy, có thể nói sự diễn đạt nghĩa phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên đa dang, với nhiều cách diễn đạt khác nhau.2 Nghĩa phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên. Theo fử điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học thì phủ định “Yu tố nghĩa của câu chỉ ra rẰng quan hệ được thiết lâp giữa các đơn vị của câu , theo chủ quan người nói là không tổn tại trên thực tế.{50: 223] Còn Tit điển tiéng Việt của Viện ngôn ngữ học thì dịnh nghĩa phd định là "Bác bỏ sự tổn tại, sự cần thiết của cái gì, trái với phủ định”.| 34 :816 | Như vậy , xét vé nội dung thì câu phủ định trong ngôn ngữ học thường thống nhất với sự phủ định trong logic học. Chỗ phân biệt chủ yếu ở đây chỉ là mat hình thức và các sắc thái biểu đạt.

Trong logic học hình thức, sự phủ định được biểu đạt ở hé từ của phán đoán theo công thức “S không phải là P" hoặc “S là không P”. Còn trong ngôn ngữ học thì sự phủ định cũng có thể có cấu tạo trùng hợp với cấu trúc của phán đoán, cũng có thể không , như các ví dụ đã nêu ở 1. Trong luận văn này, để thuận tiện cho việc dién đạt, chúng tôi sẽ sử dụng thuật ngữ phủ định để biểu đạt sự phủ định trong ngôn ngữ tự nhiên .Về sự phân loại câu phủ định. Cho đến nay, trong các sách ngữ pháp tiếng Việt và các bài nghiên cứu về tiếng Việt, việc phân loại câu phú định trong tiếng Việt cũng có nhiều chỗ dị biệt mà chúng tôi sẽ trình bày ở mục I.

Trên đại thể, sở di có vấn để như vậy là do các tác giả khi phân loai thường đứng trên những quan điểm khác nhau. Tựu trung , đó là : - Một số tắc giả thì dựa chủ yếu vào cấu trúc ngữ pháp để phân loai. Tiêu biểu cho khuynh hướng nay là Diệp Quang Ban, 1992. Ông đã phân biệt hiện tượng phủ định trong tiếng Việt ra lầm 6 loại si +Yếu tố phủ định làm thành cầu đặc hit ; + Câu có vị ngữ bị phủ định ; + Câu có chủ ngữ bị phủ định ; + Câu có thành phan phu phủ định nòng cốt câu ; + Câu có thành phin phu của từ và thành phan phụ của câu bị phủ định , + Hiện tượng phd định ở câu dac biệt4 2 :245-250} Sinh viên thực hign: n Thị Ngoc Tiến 7 Í_ Luận van tết nghiệp mm Thầy hướng dân Trần Hoang | - Môi số tác giả khác như Trấn Trong Kim [25], Bùi Đức Tinh (46] thì dựa vào cấp bực mức đô phủ định để phân thành các loại như :"phủ định mạnh hon", “phủ định rất mạnh"”,"phủ định mạnh hơn nữa” { 25 :33-34 | hoặc “phủ định thường”, "phủ định mạnh”, “phủ định yếu” hay “tỏ ý can ngăn" .[ 46 :104 -105 ] - Đỗ Hữu Châu và Hồ Lé thì dựa vào sắc thái biểu đạt để phân thành “tình thái chủ quan và tình thái khách quan”1 9 :48 | hay “phủ định không mang sắc thái chủ quan”, “phủ định có ‘mang xẤc thái chủ quan" và “phủ định trong định hướag cầu khiến”.

| 28 : 443 | - Dựa vào mat dung học thì có Nguyễn Đức Dan. Ong đã phân ra những loa: phủ định trong những hành đông ngôn ngữ khác nhau. Chẳng hạn:“Hành ví miêu tả, hành vị bác bỏ và hành vị giao tiếp, đưa đẩy với tư cách là một kiểu nghỉ thức lời nói”. Nhìn chung, mỗi cách phân loai trên dây déu có những tác dụng phân biệt, chỉ ra được những đặc điểm nhất định của hiến tương phủ định trong tiếng Việt.

Tuy nhiên, vấn để đặt ra là trong những cách phân loại trên đây thì cách phân loại nào là tiếp cận được bản chất hiện tượng phủ định hơn cả và đặc biệt là mang lại hiệu quả cao trong việc vận dung trong thực tiễn ?. Các loại phủ định trong tiếng Việt. Sự phủ định - mét hiên tượng vô cùng phong phú và đa dạng được thể hiện bằng nhiều cách thức khác nhau.