Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tạo việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình đô thị hoá. Chương 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chương 3: Đô thị hóa và thực trạng việc làm cho lao động nông thôn ở tỉnh Thái Nguyên. Chương 4: Phƣơng hƣớng và một số giải pháp chủ yếu tạo việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình đô thị hoá ở tỉnh Thái Nguyên.
Số hóa bởi trung tâm Học liệu– ĐHTN http://www.vn 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TẠO VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ 1. Cơ sở lý luận về tạo việc làm cho lao động nông thôn trong quá trình đô thị hóa 1. Khái niệm và đặc trưng của đô thị hoá (ĐTH) 1. Khái niệm đô thị và đô thị hóa + Đô thị là khái niệm đã đƣợc xuất hiện từ khá lâu và đƣợc quan tâm nghiên cứu trong vài chục năm trở lại đây.
Thuật ngữ "đô thị" bắt nguồn từ tiếng la tinh: Urbanus - thuộc về đô thị, Urban - thành thị, đô thị, châu thị,. "Đô thị là một khái niệm cơ bản và đƣợc sử dụng khá thống nhất ở các quốc gia, nhằm chỉ những nơi có dân cƣ đông đúc, sinh sống bằng các nghề phi nông nghiệp".Harold Chestnut trƣờng đại học kỹ thuật Presden (Hoa Kỳ): "Đô thị là các điểm dân cƣ ở đó biểu hiện một quá trình kinh tế - xã hội - kỹ thuật gắn bó mật thiết với nhau. Các hoạt động của đô thị đƣợc phản ánh thông qua các hoạt động sản xuất kinh doanh, sinh sống, đi lại, vui chơi giải trí,. của dân cƣ, chúng tồn tại và phát triển theo các quy luật của xã hội".
Việc hình thành các khu đô thị mới, các quận, phƣờng mới đƣợc xem là hình thức đô thị hóa theo chiều rộng và là sự mở đƣờng của quan hệ sản xuất cho lực lƣợng sản xuất phát triển. Hiện đại hóa và nâng cao trình độ các đô thị hiện có là quá trình thƣờng xuyên và tất yếu của quá trình tăng trƣởng và phát triển. Các nhà quản lý đô thị và các thành phần kinh tế trên địa bàn đô thị thƣờng xuyên vận động nhằm làm giàu thêm cho đô thị của mình. Hiện nay, khái niệm đô thị hóa chƣa có sự thống nhất do các cách tiếp cận và đối tƣợng nghiên cứu khác nhau của các chuyên ngành khoa học.
Có thể dẫn ra dƣới đây một số định nghĩa tiêu biểu: Theo E.Alaev (Liên Xô cũ) Đô thị hóa là một quá trình kinh tế - xã hội đƣợc gia tăng mạnh mẽ trong thời đại cách mạng khoa học kỹ thuật, biểu hiện của nó là sự tăng nhanh về số lƣợng và quy mô của các điểm dân cƣ đô thị, sự tập trung hóa về dân cƣ trong các thành phố và đặc biệt là trong các thành phố lớn, sự phổ Số hóa bởi trung tâm Học liệu– ĐHTN http://www.vn 5 biến lối sống đô thị trong toàn bộ mạng lƣới dân cƣ. Đô thị hóa là sự phản ánh những chuyển biến sâu sắc trong cấu trúc kinh tế và trong các hoạt động của đời sống xã hội. Tác giả Đàm Trung Phƣờng đã viết trong tác ph m “Đô thị Việt Nam”: “đô thị hóa là quá trình chuyển dịch hoạt động nông nghiệp phân tán sang hoạt động phi nông nghiệp tập trung trên một số địa bàn thích hợp”. Mặt khác, cũng theo tác giả này: “đô thị hóa cũng bao gồm quá trình di cƣ từ nông thôn ra thành thị, tập trung ngày càng nhiều dân cƣ trong những vùng lãnh thổ hạn chế, gọi là đô thị”.
Một góc độ khác, tác giả Nguyễn Thanh Thủy cho rằng: “thực chất đô thị hóa là một quá trình thay đổi hình thức cƣ trú của con ngƣời, từ hình thức sống ở nông thôn tiến lên hình thức sống ở thành thị theo yêu cầu của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thƣơng mại, dịch vụ và giao lƣu quốc tế khi mở rộng quy mô các đô thị cũ hoặc xây dựng các đô thị mới”. Bên cạnh đó, theo báo cáo của Viện nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Hà Nội, quá trình đô thị hóa đƣợc nhìn từ hai góc độ, một mặt đó là “quá trình hình thành và phát triển các điểm dân cƣ đƣợc tập hợp lại và phổ biến lối sống thành thị, đồng thời phát triển các hoạt động khác nhau để phục vụ sự tồn tại và phát triển trong cộng đồng đó”; mặt khác, “đô thị hóa cũng là quá trình mở rộng biên giới lãnh thổ đô thị do nhu cầu công nghiệp hóa, thƣơng mại, dịch vụ và giao lƣu quốc tế - là sự tăng trƣởng về không gian đô thị từ phát triển dân số và phát triển sản xuất”. Quá trình đô thị hóa là quá trình công nghiệp hóa đất nƣớc, đồng thời cũng là quá trình biến đổi sâu sắc về cơ cấu sản xuất, cơ cấu nghề nghiệp, cơ cấu tổ chức sinh hoạt xã hội, cơ cấu tổ chức không gian kiến trúc. biến nông thôn thành thành thị, hay nói cách khác đô thị hóa là quá trình biến các làng quê với hoạt động nông nghiệp là chủ yếu thành các đô thị (thành phố, thị xã, thị trấn) với các hoạt động phi nông nghiệp là chủ yếu (từ 60% - 90% tùy theo các cấp độ đô thị) xóa bỏ dần thói quen của những ngƣời nông dân, xây dựng phong cách, thói quen, và tƣ duy, lối sống của ngƣời dân trong các đô thị.
Hiện nay, đô thị hóa không chỉ đơn thuần là quá trình dịch cƣ từ nông thôn ra thành thị và dịch cƣ nghề nghiệp mà còn bao hàm các quá trình dịch cƣ khác, đa chiều, đa cấp độ nhƣ các dòng dịch cƣ đô thị - đô thị, đô thị - vùng ven, đô thị - Số hóa bởi trung tâm Học liệu– ĐHTN http://www.vn 6 nông thôn, vùng - quốc tế với các mức độ khác nhau theo từng hoàn cảnh của các đô thị cụ thể. Các nhân tố kinh tế vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc tạo nên quá trình đô thị hóa, tuy nhiên các nhân tố khác phi kinh tế nhƣ văn hóa, lịch sử, lối sống,… đang ngày càng có những ảnh hƣởng lớn tới đặc tính đô thị hóa của mỗi vùng. * Bản chất của đô thị hóa: Về mặt bản chất, đô thị hóa gắn liền với quá trình tăng trƣởng kinh tế của một khu vực, một quốc gia. Tuy nhiên, tốc độ và đặc điểm của đô thị hóa còn tùy thuộc vào trình độ phát triển của khu vực hay quốc gia đó.
Bản chất của quá trình đô thị hóa bao gồm: - Tỷ lệ gia tăng dân số tại các đô thị - Thu nhập bình quân của cƣ dân đô thị - Tốc độ gia tăng thu nhập của các ngành kinh tế - xã hội và GDP - Chất lƣợng cơ sở hạ tầng - Lối sống của cƣ dân địa phƣơng - Cấu trúc xã hội và vai trò của các tổ chức xã hội trong khu vực. Đặc trưng của đô thị hoá Đô thị hóa với các khái niệm đa dạng tùy theo góc độ nghiên cứu của các tổ chức và các nhà khoa học, tuy nhiên, đều có những nét chung cơ bản phản ánh đặc trƣng của đô thị hóa là: - ĐTH mang tính xã hội và lịch sử, là sự phát triển, mở rộng về qui mô, số lƣợng diện tích các đô thị hiện có trên cơ sở hình thành các khu đô thị mới nhằm nâng cao vai trò của đô thị trong khu vực để hình thành các chùm đô thị. ĐTH là quá trình tập trung dân số vào các đô thị, là sự hình thành nhanh chóng các điểm dân cƣ đô thị trên cơ sở phát triển sản xuất và kinh doanh. Quá trình ĐTH là quá trình biến đổi sâu sắc về cơ cấu sản xuất, cơ cấu nghề nghiệp, cơ cấu tổ chức sinh hoạt xã hội, cơ cấu tổ chức không gian kiến trúc.
biến nông thôn thành thành thị. Hay nói cách khác đô thị hóa là quá trình biến các làng quê với hoạt động nông nghiệp là chủ yếu thành các đô thị (thành phố, thị xã, thị trấn) với các hoạt động phi nông nghiệp là chủ yếu (từ 60% - 90% tùy theo các cấp độ đô thị) xóa bỏ dần thói quen của những ngƣời nông dân, xây dựng phong cách, thói quen, và tƣ duy, lối sống của ngƣời dân trong các đô Số hóa bởi trung tâm Học liệu– ĐHTN http://www. ĐTH tăng trƣởng và phát triển bền vững là quá trình phát triển nông thôn về kinh tế - xã hội, từ đó hình thành lối sống đô thị ở nông thôn. - Đô thị hoá gắn liền với sự biến đổi về kinh tế xã hội của đô thị và nông thôn, sự biến đổi ấy thể hiện ở sự phát triển công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng, dịch vụ… Phƣơng hƣớng, điều kiện phát triển của ĐTH phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất và quan hệ sản xuất.
Hiện đại hoá, nâng cao trình độ các đô thị hiện có là quá trình thƣờng xuyên, không thể thiếu của quá trình tăng trƣởng và phát triển. Do vậy quá trình ĐTH làm mở rộng địa bàn đô thị, tăng cƣờng kết cấu hạ tầng đô thị, kinh tế phát triển nâng cao đời sống nhân dân đô thị. Tuy nhiên, quá trình này cũng đòi hỏi phải điều tiết, tận dụng tối đa những tiềm năng sẵn có và hoạt động có hiệu quả cao trên cơ sở hiện đại hoá trong mọi lĩnh vực. Nhƣ vậy, ĐTH không thể tách rời chế độ kinh tế - xã hội.
Vai trò của đô thị hóa ĐTH có vai trò thúc đ y tốc độ CNH - HĐH đất nƣớc và ngƣợc lại CNH - HĐH tạo điều kiện để tiến hành quá trình ĐTH. Trƣớc hết khi ĐTH diễn ra có sự tập trung cao các điểm dân cƣ ,kết hợp xây dựng đồng bộ và khoa học các cơ quan, xí nghiệp và các trung tâm thƣơng mại, dịch vụ. Khi đó, việc sử dụng lao động vào sản xuất dần nhiều hơn và trình độ tay nghề của công nhân đƣợc nâng cao nhƣng cũng dẫn đến một lƣợng không nhỏ ngƣời lao động bị mất việc làm. ĐTH là một bộ phận của nền kinh tế quốc dân có vai trò thúc đ y kinh tế xã hội của cả nƣớc.
ĐTH có vai trò to lớn trong việc tạo ra thu nhập quốc dân, góp phần tháo gỡ những vấn đề khó khăn trƣớc mắt của xã hội nhất là về lao động - việc làm. Thực chất quá trình ĐTH nông thôn ở nƣớc ta đang diễn ra khá phân tán dẫn đến việc di cƣ từ nông thôn ra thành thị còn khá nhiều, khoảng cách giữa nông thôn và thành thị lại ngày càng xa hơn.
