Luận văn thạc sĩ dạy học sinh học 8 trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích dạy học sinh học 8 trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Tác giả: Nguyễn Thị Nam Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thế Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu giáo dục dạy học theo định hướng phát triển năng lực
• 1.2. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực trên thế giới
• 1.3. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực ở Việt Nam
• 1.4. Năng lực và phát triển năng lực học tập của HS Trung học cơ sở
• 1.5. Một số phương pháp dạy học tích cực có thể phát triển năng lực cho HS
• 1.6. Vai trò và ý nghĩa của dạy học theo định hướng dạy học phát triển năng lực
• 2. CHƯƠNG 2: DẠY HỌC SINH HỌC 8 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
• 2.1. Phân tích chương trình Sinh học 8
• 2.2. Xây dựng quy trình dạy học Sinh học 8 theo tiếp cận phát triển năng lực cho người học
• 2.3. Một số hoạt động trong dạy học Sinh học 8 nhằm phát triển năng lực cho người học
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.5.1. Kết quả định lượng
• 3.5.2. Kết quả định tính
• 3.6. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực là một phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm nâng cao khả năng tư duy và sáng tạo của học sinh. Mục tiêu chính là giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống. Việc áp dụng phương pháp này trong giảng dạy sinh học không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về môn học mà còn tạo điều kiện cho các em phát triển năng lực tự học và tự nghiên cứu.

1.1. Khái niệm về phát triển năng lực học sinh

Phát triển năng lực học sinh là quá trình giúp học sinh hình thành và phát triển các kỹ năng, kiến thức và thái độ cần thiết để đáp ứng yêu cầu học tập và cuộc sống. Điều này bao gồm việc phát triển năng lực tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và kỹ năng làm việc nhóm.

1.2. Tầm quan trọng của dạy học sinh học 8

Môn sinh học không chỉ cung cấp kiến thức về thế giới tự nhiên mà còn giúp học sinh hiểu rõ hơn về bản thân và môi trường xung quanh. Việc dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực giúp học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó nâng cao khả năng tự học và tự nghiên cứu.

II. Những thách thức trong việc dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực cũng gặp phải nhiều thách thức. Các giáo viên cần phải thay đổi phương pháp giảng dạy truyền thống, đồng thời phải đối mặt với sự thiếu hụt tài liệu và nguồn lực hỗ trợ.

2.1. Khó khăn trong việc thay đổi phương pháp dạy học

Nhiều giáo viên vẫn còn quen với phương pháp giảng dạy truyền thống, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Điều này có thể làm giảm hiệu quả của việc phát triển năng lực học sinh.

2.2. Thiếu hụt tài liệu và nguồn lực

Việc thiếu tài liệu giảng dạy phù hợp và nguồn lực hỗ trợ cho giáo viên cũng là một thách thức lớn. Điều này ảnh hưởng đến khả năng triển khai các hoạt động học tập tích cực và sáng tạo trong lớp học.

III. Phương pháp dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực

Để dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như học tập dựa trên dự án, học tập hợp tác và sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy.

3.1. Học tập dựa trên dự án

Phương pháp học tập dựa trên dự án giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và làm việc nhóm. Học sinh sẽ được giao nhiệm vụ thực hiện các dự án thực tế liên quan đến nội dung học tập, từ đó nâng cao khả năng tư duy và sáng tạo.

3.2. Học tập hợp tác

Học tập hợp tác khuyến khích học sinh làm việc cùng nhau để giải quyết các vấn đề. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực và hỗ trợ lẫn nhau.

3.3. Sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng các phần mềm học tập và tài liệu trực tuyến giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức và phát triển năng lực tự học.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong dạy học sinh học 8

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực đã mang lại kết quả tích cực cho học sinh. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.

4.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tích cực có sự tiến bộ rõ rệt về mặt kiến thức và kỹ năng. Học sinh trở nên tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến và giải quyết vấn đề.

4.2. Đánh giá năng lực học sinh

Việc đánh giá năng lực học sinh cần được thực hiện một cách toàn diện, không chỉ dựa vào điểm số mà còn xem xét đến sự phát triển kỹ năng và thái độ học tập của học sinh.

V. Kết luận và tương lai của dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực là một xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực không chỉ giúp học sinh phát triển kiến thức mà còn nâng cao các kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.

5.1. Tương lai của giáo dục theo định hướng phát triển năng lực

Trong tương lai, giáo dục sẽ ngày càng chú trọng đến việc phát triển năng lực cho học sinh. Các phương pháp dạy học tích cực sẽ được áp dụng rộng rãi hơn, giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho cuộc sống và công việc.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý

Giáo viên cần được đào tạo và hỗ trợ để áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Nhà quản lý cũng cần tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên trong việc triển khai các hoạt động học tập sáng tạo và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, việc phát triển phẩm chất và năng lực cho người học trở thành một định hướng quan trọng trong giáo dục hiện đại. Theo định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam, phát triển năng lực người học được xem là nhiệm vụ trọng tâm nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Môn Sinh học, với đặc thù là môn khoa học thực nghiệm gắn liền với đời sống, đòi hỏi học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phải phát triển năng lực tư duy, phân tích, sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Nghiên cứu tập trung vào việc dạy học Sinh học lớp 8 tại các trường Trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn thành phố Hà Nội trong năm học 2019-2020, nhằm vận dụng các hình thức tổ chức và phương pháp dạy học tích cực theo định hướng phát triển năng lực người học. Mục tiêu cụ thể là hình thành và phát triển các năng lực chung như tự học, giải quyết vấn đề, giao tiếp và hợp tác, cũng như năng lực chuyên biệt trong môn Sinh học như năng lực thực hành và nghiên cứu khoa học.

Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao chất lượng dạy học Sinh học THCS, góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy, tạo môi trường học tập tích cực, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh. Qua đó, giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức, kỹ năng và thái độ, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình giáo dục hiện đại về dạy học theo định hướng phát triển năng lực, trong đó có:

• Lý thuyết dạy học theo tiếp cận năng lực (Competency-Based Education - CBE): Nhấn mạnh việc phát triển năng lực thực tiễn của người học thông qua các hoạt động học tập tích cực, gắn kết kiến thức với kỹ năng và thái độ trong các tình huống thực tế.

• Mô hình dạy học tích cực: Tập trung vào vai trò trung tâm của học sinh trong quá trình học, khuyến khích sự tham gia tích cực, hợp tác và tự chủ trong học tập.

• Khái niệm năng lực: Được định nghĩa là tổ hợp các thuộc tính cá nhân bao gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ và các phẩm chất tâm sinh lý, cho phép người học thực hiện hiệu quả các hoạt động trong điều kiện cụ thể.

Các khái niệm chính bao gồm: năng lực chung (tự học, giao tiếp, giải quyết vấn đề), năng lực chuyên biệt (năng lực thực hành, nghiên cứu khoa học), phương pháp dạy học tích cực (dạy học theo dự án, dạy học theo nhóm, dạy học nêu và giải quyết vấn đề), và đánh giá năng lực người học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về dạy học theo định hướng phát triển năng lực, đặc biệt trong môn Sinh học THCS.

• Phương pháp điều tra, khảo sát: Phát phiếu điều tra cho 14 giáo viên và 100 học sinh tại các trường THCS trên địa bàn Hà Nội để đánh giá thực trạng dạy học và phát triển năng lực.

• Phương pháp quan sát: Theo dõi, mô tả các hình thức tổ chức dạy học, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá và thái độ học tập của học sinh trong quá trình thực nghiệm.

• Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến các chuyên gia, giảng viên, giáo viên có kinh nghiệm về phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực.

• Thực nghiệm sư phạm: Chia hai nhóm học sinh có trình độ, giới tính và năng lực tương đương; nhóm thực nghiệm được dạy theo định hướng phát triển năng lực, nhóm đối chứng dạy theo phương pháp truyền thống. Thực hiện giảng dạy, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập.

• Phân tích thống kê: Sử dụng phần mềm Excel và SPSS để xử lý số liệu định lượng, kết hợp phân tích định tính nhằm đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 14 giáo viên và 100 học sinh, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại các trường THCS trên địa bàn Hà Nội trong khoảng thời gian từ tháng 9 đến tháng 10 năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức và thực trạng sử dụng phương pháp dạy học tích cực của giáo viên:

   • 66,67% giáo viên đánh giá năng lực tự học và năng lực giải quyết vấn đề là rất quan trọng đối với học sinh THCS; 73,33% cho rằng năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cần được ưu tiên phát triển.

   • Các phương pháp dạy học thường xuyên được sử dụng gồm thuyết trình, vấn đáp, dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theo nhóm. Tuy nhiên, phương pháp dạy học dự án và thực hành còn ít được áp dụng.

   • 100% giáo viên cho biết cơ sở vật chất còn thiếu, ảnh hưởng đến việc đổi mới phương pháp dạy học.

2. Khó khăn trong phát triển năng lực cho học sinh:

   • 80% giáo viên chưa nắm rõ nội dung và yêu cầu của các tiêu chí năng lực.

   • 86,67% cho rằng chưa có hệ thống bài tập định hướng phát triển năng lực cho học sinh.

   • 93,33% phản ánh thời gian hạn chế và sĩ số lớp đông gây khó khăn trong việc tổ chức các hoạt động phát triển năng lực.

3. Đánh giá của học sinh về mức độ đạt được năng lực:

   • Khoảng 43% học sinh tự đánh giá khả năng hệ thống hóa kiến thức ở mức trung bình, 40,54% ở mức khá.

   • 44,6% học sinh đánh giá khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề ở mức trung bình, 41,9% ở mức khá.

4. Ý kiến học sinh về các hoạt động phát triển năng lực:

   • 94,6% học sinh đồng ý với việc đưa nhiều tình huống thực tiễn vào bài học.

   • 91,9% mong muốn tổ chức các hoạt động ngoại khóa và xã hội.

   • 87,8% đề xuất tăng cường hoạt động của học sinh trong tiết học.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát cho thấy giáo viên và học sinh đều nhận thức rõ tầm quan trọng của việc phát triển năng lực trong dạy học Sinh học THCS. Tuy nhiên, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực còn hạn chế do nhiều nguyên nhân như thiếu hiểu biết về tiêu chí năng lực, thiếu bài tập phù hợp, thời gian và điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, việc phát triển năng lực người học đòi hỏi sự đổi mới toàn diện về phương pháp, hình thức tổ chức và đánh giá. Ví dụ, kinh nghiệm từ New Zealand và Đan Mạch nhấn mạnh vai trò của giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động học tập tích cực, tăng cường hợp tác và ứng dụng công nghệ thông tin.

Việc thiết kế các kế hoạch dạy học theo chủ đề cụ thể như “Mô – Đơn vị cơ bản của sự sống”, “Khám phá hệ vận động”, “Hiến máu – Một nghĩa cử cao đẹp” đã minh họa rõ ràng cách thức vận dụng phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực cho học sinh. Các hoạt động như dạy học theo trạm, dạy học hợp tác, thực hành thí nghiệm và dự án học tập giúp học sinh phát triển kỹ năng quan sát, phân tích, giải quyết vấn đề và giao tiếp hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng biểu và biểu đồ thể hiện mức độ sử dụng phương pháp dạy học, đánh giá năng lực của học sinh, cũng như kết quả kiểm tra giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, giúp minh chứng tính khả thi và hiệu quả của phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp dạy học phát triển năng lực:

   • Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về thiết kế bài giảng, xây dựng bài tập và đánh giá năng lực.

   • Thời gian thực hiện: trong vòng 6 tháng đầu năm học.

   • Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng hệ thống bài tập, tài liệu dạy học theo định hướng phát triển năng lực:

   • Phát triển ngân hàng câu hỏi, bài tập thực tiễn, dự án học tập phù hợp với chương trình Sinh học 8.

   • Thời gian thực hiện: 1 năm.

   • Chủ thể thực hiện: Ban biên soạn chương trình, giáo viên cốt cán.

3. Cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học:

   • Đầu tư bổ sung máy chiếu, bảng tương tác, thiết bị thí nghiệm, mẫu vật và phần mềm hỗ trợ dạy học.

   • Thời gian thực hiện: 1-2 năm.

   • Chủ thể thực hiện: Nhà trường, các cấp quản lý giáo dục.

4. Khuyến khích tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm thực tế:

   • Tổ chức các chuyến tham quan, hoạt động xã hội, dự án cộng đồng liên quan đến nội dung Sinh học.

   • Thời gian thực hiện: liên tục trong năm học.

   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên bộ môn phối hợp với nhà trường và phụ huynh.

5. Đổi mới công tác đánh giá học sinh theo hướng phát triển năng lực:

   • Áp dụng đa dạng hình thức đánh giá như đánh giá quá trình, tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng.

   • Thời gian thực hiện: bắt đầu từ năm học tiếp theo.

   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên, tổ chuyên môn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên môn Sinh học THCS:

   • Hỗ trợ đổi mới phương pháp giảng dạy, xây dựng kế hoạch bài học theo định hướng phát triển năng lực.

   • Áp dụng các hoạt động dạy học tích cực để nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Cán bộ quản lý giáo dục:

   • Tham khảo để xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo bồi dưỡng giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất phù hợp.

   • Định hướng đổi mới chương trình và phương pháp dạy học trong nhà trường.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học:

   • Nắm vững cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học theo định hướng phát triển năng lực.

   • Chuẩn bị kỹ năng thiết kế bài giảng và tổ chức hoạt động dạy học tích cực.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và phát triển chương trình:

   • Tham khảo các kết quả thực nghiệm và phương pháp nghiên cứu để phát triển các đề tài liên quan.

   • Đánh giá hiệu quả các mô hình dạy học tích cực trong bối cảnh giáo dục Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực khác gì so với phương pháp truyền thống?

   Dạy học theo định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc hình thành và phát triển các năng lực thực tiễn của học sinh thông qua các hoạt động học tập tích cực, thay vì chỉ truyền đạt kiến thức lý thuyết. Ví dụ, học sinh được tham gia dự án, thí nghiệm, giải quyết vấn đề thực tế thay vì chỉ nghe giảng và ghi nhớ.

2. Làm thế nào để giáo viên có thể đánh giá năng lực của học sinh một cách hiệu quả?

   Giáo viên nên sử dụng đa dạng các hình thức đánh giá như đánh giá quá trình, tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng, kết hợp với các tiêu chí rõ ràng và phiếu đánh giá định lượng, định tính. Ví dụ, đánh giá kỹ năng làm thí nghiệm qua phiếu quan sát và báo cáo thực hành.

3. Những khó khăn phổ biến khi áp dụng dạy học theo định hướng phát triển năng lực là gì?

   Các khó khăn thường gặp gồm thiếu hiểu biết về phương pháp, thiếu bài tập và tài liệu phù hợp, thời gian hạn chế, sĩ số lớp đông, và cơ sở vật chất chưa đáp ứng. Ví dụ, nhiều giáo viên chưa quen với việc tổ chức hoạt động nhóm hoặc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học.

4. Phương pháp dạy học nào phù hợp để phát triển năng lực trong môn Sinh học lớp 8?

   Các phương pháp như dạy học theo dự án, dạy học theo nhóm, dạy học nêu và giải quyết vấn đề, và dạy học thực hành được đánh giá cao. Ví dụ, tổ chức các trạm học tập để học sinh khám phá các loại mô hoặc thực hành sơ cứu gãy xương giúp phát triển năng lực thực hành và giải quyết vấn đề.

5. Làm thế nào để khuyến khích học sinh tích cực tham gia các hoạt động phát triển năng lực?

   Giáo viên cần tạo môi trường học tập thân thiện, gần gũi, gắn kết nội dung học với thực tiễn, sử dụng các tình huống thực tế và hoạt động ngoại khóa hấp dẫn. Ví dụ, tổ chức các hoạt động xã hội, dự án cộng đồng hoặc vận động hiến máu giúp học sinh thấy được ý nghĩa và ứng dụng của kiến thức.

Kết luận

• Dạy học Sinh học lớp 8 theo định hướng phát triển năng lực là giải pháp thiết thực nhằm nâng cao chất lượng giáo dục THCS, giúp học sinh phát triển toàn diện kiến thức, kỹ năng và thái độ.

• Nghiên cứu đã xác định được thực trạng, khó khăn và tiềm năng áp dụng các phương pháp dạy học tích cực tại các trường THCS trên địa bàn Hà Nội.

• Các kế hoạch dạy học theo chủ đề cụ thể đã minh họa hiệu quả của việc vận dụng phương pháp dạy học phát triển năng lực trong thực tiễn.

• Đề xuất các giải pháp đồng bộ về đào tạo giáo viên, xây dựng tài liệu, cải thiện cơ sở vật chất và đổi mới đánh giá nhằm thúc đẩy việc triển khai rộng rãi phương pháp này.

• Khuyến nghị các nhà quản lý, giáo viên và nhà nghiên cứu tiếp tục phối hợp để phát triển và hoàn thiện mô hình dạy học theo định hướng phát triển năng lực trong giáo dục phổ thông.

Các trường THCS nên triển khai tập huấn giáo viên, xây dựng ngân hàng bài tập và tổ chức thực nghiệm mở rộng nhằm đánh giá hiệu quả lâu dài của phương pháp dạy học này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực Chương 2. Dạy học Sinh học 8 theo định hướng phát triển năng lực Chương 3. Thực nghiệm sư phạm 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦ VIỆC ẠY HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG PH T TRIỂN NĂNG LỰC 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu giáo dục dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực 1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực trên thế giới Một số tài liệu gần đây của Bộ Giáo dục Úc trình bày những kinh nghiệm điển hình của nƣớc này về hƣớng dẫn đánh giá theo năng lực, về thiết kế công cụ đánh giá áp dụng cho mô hình gói đào tạo và các cơ sở đào tạo đã đƣợc kiểm định công nhận. Mặc dù mục đích của các tài liệu này chỉ nhằm cung cấp thông tin về các chính sách và quy trình đánh giá cho các nhà thực hành và các bên liên quan trong giáo dục và đào tạo nghề ở bang Tây Úc nhƣng đã giới thiệu sử dụng công cụ đánh giá năng lực rất hữu ích.

[23; 24] Về kinh nghiệm thực tiễn, các nƣớc phát triển nhƣ Anh, Úc, Niu Zi Lân, Mỹ,. đều đã triển khai thành công đào tạo theo năng lực (competency based training - CBT) và đánh giá theo năng lực (competency based assessment – CBA) trong hệ thống đào tạo nghề và phát triển kỹ năng. Nhiều năm gần đây, một số quốc gia Đông Nam Á nhƣ Malaysia, Phi-líp-pin, Thái Lan và khu vực khác nhƣ Ấn Độ, Nam Phi,. cũng đã tiếp cận và áp dụng đào tạo và đánh giá theo năng lực.

Các Liên đoàn sử dụng lao động ASEAN lĩnh vực dịch vụ xây dựng, y khoa, nha khoa, du lịch và lữ hành đều định hƣớng phát triển chƣơng trình đào tạo và đánh giá, công nhận văn bằng/trình độ cho ngƣời lao động theo TCNL chung trong khu vực.[22] * Kinh nghiệm của New Zealand Với New Zealand [22], là một nƣớc đã xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông theo tiếp cận năng lực, thì mối quan hệ giữa các năng lực, lĩnh vực học tập và phƣơng pháp dạy học nhằm giúp học sinh có thể hình thành và phát triển năng lực, đƣợc thể hiện rất rõ qua sơ đồ sau: 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Sơ đồ mối quan hệ giữa phương pháp dạy học và quá trình học Theo đó, một số đặc điểm về phƣơng pháp dạy học đƣợc nƣớc này đề nghị là: - Khuyến khích phản ánh tích cực thông qua hoạt động học tập của học sinh. Theo họ, học sinh học tập hiệu quả nhất khi chúng tích cực tham gia và phát triển đƣợc khả năng phản ánh về các thông tin hay ý tƣởng theo những cách khách quan. - Tăng cƣờng gắn kết nội dung dạy học với các vấn đề trong môi trƣờng xung quanh.

Họ cho rằng học sinh học hiệu quả nhất khi chúng hiểu những gì đang học, biết tại sao phải học và làm thế nào để có thể sử dụng đƣợc kiến thức mới học. - Tăng cƣờng học tập hợp tác, hỗ trợ học sinh học tập và chia sẻ. Quan điểm của họ là học sinh học khi chúng tham gia vào các hoạt động và chia sẻ, thông qua các cuộc trò chuyện với những ngƣời khác, với các thành viên trong gia đình hay trong cộng đồng. Vì thế, giáo viên cần khuyến khích sự hợp tác bằng cách tổ chức lớp học nhƣ một cộng đồng xã hộỉ thu nhỏ.

Nhờ đó, cả giáo viên và học sinh đƣợc khuyến khích tham gia các cuộc trao đổi, tƣơng tác và phản hồi liên tục khi học tập. - Tăng cƣờng các kết nối giữa kinh nghiệm sẵn có của học sinh với kiến thức đang học. Về cơ bản học là tự học nên học sinh học tốt nhất khi 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chúng có thể liên kết, tích hợp kiến thức mới học với những gì đã có trƣớc đó. Khi giáo viên xây dựng đƣợc các tình huống học tập dựa trên những gì học sinh đã biết thì có thể tối đa hoá việc sử dụng thời gian học tập, đáp ứng nhu cầu học tập của chúng và tránh những nội dung trùng lặp, không cần thiết.

- Cung cấp các cơ hội, giúp học sinh chủ động hơn trong học tập. Ta biết rằng học sinh học hiệu quả nhất khi chúng có thời gian và cơ hội để tham gia và thực hành, chuyển hoá tri thức nhân loại thành của mình. Điều này có nghĩa là để tạo thành năng lực thì chúng cần phải thực hành, lặp lại một số lần thông qua một loạt nhiệm vụ trong một loạt ngữ cảnh khác nhau. - Tăng cƣờng dạy học thông qua khám phá.

Dù rằng với các đối tƣợng học sinh khác nhau phải có chiến lƣợc giảng dạy khác nhau, trong các ngữ cảnh khác nhau, nhƣng một phƣơng pháp dạy học muốn hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải hiểu đƣợc tác động tích cực đích thực của việc giảng dạy của mình tới học sinh. Hơn nữa, học sinh chỉ thực sự học hiệu quả nếu chúng phát minh lại cho mình tri thức của nhân loại. - Tăng cƣờng E-Learning trong dạy học. Ngày nay, Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) có ảnh hƣởng lớn đến đời sống con ngƣời, trong đó có học tập.

E-Leaming (theo nghĩa học tập với sự hỗ trợ cùa ICT) có tiềm năng đáng kể trong việc hỗ trợ các phƣơng pháp dạy học (hay chiến lƣợc giảng dạy) đƣợc nêu trong phần trên. - Tạo môi trƣờng có dụng ý sƣ phạm hỗ trợ học tập. Học tập thƣờng gắn liền với bối cảnh văn hoá xã hội. Học sinh học tốt nhất khi chúng cảm nhận đƣợc mối quan hệ tích cực giữa học sinh với giáo viên và khi chúng có thể vừa hoạt động, tƣơng tác vừa có thể nhìn thấy các thành viên trong lớp * Kinh nghiệm của Đan Mạch Với Đan Mạch [27], một nƣớc đã xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông theo tiếp cận năng lực, quan điểm của họ là: một giáo viên tốt phải có một loạt các năng lực chung, trong bất kể giai đoạn giáo dục nào.

Các năng 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] lực chung cần có đƣợc chỉ ra nhƣ phần dƣới đây và chúng vẫn có thể sử dụng cho tất cả giáo viên.  Am hiểu về chƣơng trình giảng dạy.  Có các năng lực trong giảng dạy (dạy học), các năng lực chung Theo đó, giáo viên cần biết nghiên cứu, phân tích chƣơng trình giáo dục phổ thông, hiểu đƣợc nội dung dạy học (trong khuôn khổ hiện tại hoặc có thể cho một giai đoạn giáo dục có liên quan); có thể lập và đánh giá đƣợc tầm quan trọng của kế hoạch và việc giảng dạy trong thực tế của đồng nghiệp, nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục ở các cấp độ khác nhau; có tính đến các khuôn khổ, điều kiện thực hiện, cả trong hiện tại và trong tƣơmg lai. Hơn nữa, để có thể dạy học tiếp cận NL, giáo viên cần suy nghĩ, lập kế hoạch dạy học và thực hiện nó.

Theo đó, đòi hỏi giáo viên phải hiểu ngƣời học (đối tƣợng dạy học) để đề ra và thực hiện kế hoạch cùng các trình tự giảng dạy cụ thể, đáp ứng các mục đích khác nhau. Nghĩa là, phải am hiểu về năng lực, chuẩn năng lực, chuẩn thành tích,. dự kiến tình huống, các hoạt động và tổ chức các hoạt động để học sinh (hay nhóm học sinh) tham gia học tập, khám phá, phát hiện, chiếm lĩnh tri thức, phù hợp vói đặc điểm và nhu cầu của chúng. Ngoài ra, giáo viên còn phải biết cách tìm kiếm, lựa chọn và tạo đƣợc các loại phƣơng tiện, thiết bị giảng dạy và học liệu thích hợp.

Thêm nữa, để đáp ứng đƣợc việc dạy học tiếp cận NL còn đòi hỏi giáo viên có thể biện minh và thảo luận với học sinh trong quá trình học tập và có thể thúc đẩy, truyền cảm hứng để chúng tham gia vào các hoạt động học toán, cũng nhƣ có thể tạo điều kiện cho học sinh sáng tạo trong học toán. Bên cạnh đó, để đáp ứng các năng lực này còn đỏi hỏi giáo viên có thể giải thích rõ về việc học và làm chủ năng lực toán học cũng nhƣ quan niệm, niềm tin và thái độ toán học của học sinh; theo thời gian giúp học sinh gìn giữ và có thể phát triển những năng lực và phẩm chất vừa đề cập. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Một điều rất quan trọng khi giảng dạy là giáo viên phải hiểu đƣợc 3 phƣơng diện của năng lực, đó là: độ cao của năng lực (xác định đƣợc từ mức thấp nhất đến mức cao nhất), độ rộng của năng lực (xem nó liên quan và đƣợc ứng dụng trong những phạm vi nào, chẳng hạn: đại số, hình học,.) và trình độ (độ thành thục, kĩ năng thực hiện) mỗi năng lực đó. Tất nhiên, giáo viên cần phải định nghĩa đƣợc (hay ý thức đƣợc), việc đạt một năng lực (thông qua nhóm năng lực) là nhƣ thế nào, để có thể đánh giá đƣợc năng lực ngƣời học.

Dạy học định hướng phát triển năng lực ở Việt Nam Trong những năm gần đây có rất nhiều những nghiên cứu về dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực nhƣ: Năm 2015, Nguyễn Thị Kim Anh với bài báo “Vận dụng dạy học theo góc trong dạy học Sinh học nhằm phát triển năng lực cho học sinh” có viết: “Dạy học theo góc là một trong những PPDH tích cực, giúp định hƣớng phát triển năng lực cho HS. Khi sử dụng PPDH theo góc, HS có thể phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, tích lũy đƣợc các kỹ năng thực hành, hoạt động nhóm và các kỹ năng xã hội khác.” [1] Năm 2017, Phạm Thị Hồng Tú và Nguyễn Văn Hồng với bài báo “Xây dựng kế hoạch dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học trong dạy học Sinh học ở trƣờng phổ thông” có viết: “Đáp ứng yêu cầu dạy học theo định hƣớng phát triển NL của HS phải có sự đổi mới các hoạt động dạy học một các đồng bộ. Trong đó đổi mới xây dựng kế hoạch dạy học là rất cần thiết. Xây dựng kế hoạch dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực ngƣời học bao gồm nhiều bƣớc và bƣớc quan trọng nhất là thiết kế các hoạt động học tập cho HS một cách hợp lí.

Thông qua tổ chức cho HS tham gia các hoạt động học tập, họ sẽ đạt đƣợc cả 2 mục tiêu: vừa tự bản thân lĩnh hội đƣợc kiến thức, vừa phát triển đƣợc những kỹ năng, năng lực cần thiết” [18] Tiếp đó, tác giả Phạm Thị Hồng Tú và Nguyễn Thị Ánh Tuyết với bài báo: “Sử dụng bài tập thực tiễn nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.