Luận văn thạc sĩ dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng theo phương pháp đàm thoại phát hiện002

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích dạy học chủ đề phương pháp tọa độ trong mặt phẳng theo phương pháp đàm thoại phát hiện002, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Đào Thị Phương Liên
• Người hướng dẫn: GS. Bùi Văn Nghị
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Dạy Học Chủ Đề “Phương Pháp Tọa Độ Trong Mặt Phẳng” Theo Phương Pháp “Đàm Thoại - Phát Hiện”
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Danh mục viết tắt
• Danh mục bảng
• Danh mục biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường phổ thông
• 1.1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
• 1.1.2. Một số phương pháp dạy học theo định hướng đổi mới
• 1.2. Phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện
• 1.2.1. Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại - Phát hiện
• 1.2.2. So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại - Phát hiện, tìm tòi, Phát hiện và giải quyết vấn đề
• 1.3. Một số vấn đề cơ bản về câu hỏi
• 1.3.1. Quan niệm về câu hỏi, phân loại câu hỏi, vai trò của câu hỏi trong dạy học môn Toán
• 1.3.2. Một số yêu cầu về câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
• 1.3.3. Một số yêu cầu về hệ thống câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
• 1.4. Một số thực tiễn dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
• 1.4.1. Khảo sát qua phiếu điều tra
• 1.4.2. Phân tích kết quả điều tra
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG” THEO PHƯƠNG PHÁP ĐÀM THOẠI PHÁT HIỆN
• 2.1. Một số vấn đề về giáo án
• 2.1.1. Cấu trúc bài soạn
• 2.2. Phương hướng xây dựng những giáo án dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
• 2.3. Một số giáo án dạy học nội dung “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
• 2.3.1. Phương trình tham số của đường thẳng
• 2.3.2. Phương trình tổng quát của đường thẳng
• 2.3.3. Bài tập về phương trình đường thẳng
• 2.3.4. Bài tập về đường Elip
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nội dung, tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.1.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.1.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.1.3. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.2.1. Đánh giá từ các Phiếu dự giờ của giáo viên
• 3.2.2. Đánh giá từ bài kiểm tra
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phương Pháp Tọa Độ Oxy Ứng Dụng và Lợi Ích

Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng, hay còn gọi là phương pháp tọa độ Oxy, là một công cụ mạnh mẽ trong hình học giải tích. Nó cho phép chúng ta biểu diễn các đối tượng hình học bằng các phương trình đại số, từ đó giải quyết các bài toán hình học bằng các phương pháp đại số. Phương pháp này không chỉ giúp giải quyết các bài toán hình học phẳng một cách hiệu quả mà còn là nền tảng cho việc nghiên cứu hình học trong không gian. Việc nắm vững phương pháp tọa độ giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng trừu tượng hóa và ứng dụng toán học vào thực tiễn. Theo tài liệu, chương trình Hình học lớp 10 tiếp cận hai phương pháp nghiên cứu hình học: phương pháp vectơ và phương pháp tọa độ. Những kiến thức ban đầu đóng vai trò quan trọng, làm cơ sở cho các kiến thức sau này. Nhiều khái niệm mới bắt nguồn từ các khái niệm đã có, tạo điều kiện cho giáo viên dẫn dắt học sinh tiếp cận bằng phương pháp đàm thoại - phát hiện.

1.1. Lịch Sử Phát Triển và Ý Nghĩa của Phương Pháp Tọa Độ

Phương pháp tọa độ có một lịch sử phát triển lâu dài, bắt nguồn từ những ý tưởng sơ khai của các nhà toán học cổ đại. Tuy nhiên, người có công lớn nhất trong việc hệ thống hóa và phát triển phương pháp này là René Descartes, nhà toán học và triết học người Pháp. Việc đưa hệ trục tọa độ Oxy vào hình học đã tạo ra một cuộc cách mạng, cho phép giải quyết các bài toán hình học bằng các công cụ đại số. Phương pháp này không chỉ có ý nghĩa trong toán học mà còn được ứng dụng rộng rãi trong các lĩnh vực khoa học kỹ thuật khác.

1.2. Các Khái Niệm Cơ Bản Điểm Vectơ và Hệ Trục Tọa Độ

Để hiểu rõ phương pháp tọa độ, cần nắm vững các khái niệm cơ bản như tọa độ điểm, tọa độ vectơ và hệ trục tọa độ Oxy. Một điểm trong mặt phẳng được xác định bởi hai tọa độ (x, y), trong đó x là hoành độ và y là tung độ. Vectơ được biểu diễn bằng một cặp số (a, b), thể hiện sự thay đổi về hoành độ và tung độ. Hệ trục tọa độ Oxy bao gồm hai trục số vuông góc với nhau tại gốc tọa độ O, được sử dụng để xác định vị trí của các điểm và vectơ trong mặt phẳng.

II. Thách Thức Dạy và Học Phương Pháp Tọa Độ Trong Hình Học

Việc dạy và học phương pháp tọa độ trong hình học không phải lúc nào cũng dễ dàng. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc chuyển đổi giữa các đối tượng hình học và các phương trình đại số. Bên cạnh đó, việc áp dụng các công thức và định lý một cách máy móc mà không hiểu rõ bản chất cũng là một vấn đề phổ biến. Giáo viên cần có phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh vượt qua những khó khăn này. Theo tài liệu, khi dạy chương này, giáo viên gặp khó khăn trong việc tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh, và học sinh cũng gặp khó khăn trong việc chiếm lĩnh kiến thức và rèn luyện kỹ năng.

2.1. Khó Khăn Thường Gặp Khi Áp Dụng Phương Pháp Tọa Độ

Một trong những khó khăn lớn nhất là việc lựa chọn hệ trục tọa độ phù hợp để đơn giản hóa bài toán. Ngoài ra, việc biến đổi các phương trình và giải hệ phương trình cũng đòi hỏi kỹ năng đại số vững chắc. Học sinh cũng thường gặp khó khăn trong việc hình dung các đối tượng hình học trong hệ trục tọa độ và liên hệ chúng với các phương trình tương ứng.

2.2. Yêu Cầu Về Tư Duy và Kỹ Năng Khi Học Phương Pháp Tọa Độ

Để học tốt phương pháp tọa độ, học sinh cần có tư duy logic, khả năng trừu tượng hóa và kỹ năng giải toán đại số tốt. Bên cạnh đó, việc rèn luyện kỹ năng vẽ hình và sử dụng các công cụ hỗ trợ cũng rất quan trọng. Học sinh cần hiểu rõ bản chất của các khái niệm và định lý, không chỉ học thuộc lòng mà còn phải biết cách áp dụng chúng vào giải quyết các bài toán cụ thể.

III. Đàm Thoại Phát Hiện Giải Pháp Dạy Phương Pháp Tọa Độ

Phương pháp đàm thoại - phát hiện là một phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh chủ động khám phá kiến thức và phát triển tư duy. Trong phương pháp này, giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, đặt câu hỏi gợi mở để học sinh tự tìm ra câu trả lời. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với việc dạy phương pháp tọa độ, vì nó giúp học sinh hiểu rõ bản chất của các khái niệm và định lý thông qua việc tự mình khám phá và chứng minh. Theo Bùi Văn Nghị (2009): Đàm thoại - Phát hiện là PPDH mà giáo viên tổ chức đối thoại, trao đổi ý kiến tranh luận giữa thầy và trò hoặc giữa trò và trò, thông qua đó học sinh nắm được tri thức mới, có được kĩ năng mới.

3.1. Ưu Điểm Của Đàm Thoại Phát Hiện Trong Dạy Toán

Phương pháp đàm thoại - phát hiện có nhiều ưu điểm vượt trội so với các phương pháp dạy học truyền thống. Nó giúp học sinh tích cực tham gia vào quá trình học tập, phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, phương pháp này còn tạo ra một môi trường học tập cởi mở, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và chia sẻ ý kiến.

3.2. Cách Xây Dựng Hệ Thống Câu Hỏi Gợi Mở Hiệu Quả

Để phương pháp đàm thoại - phát hiện đạt hiệu quả cao, giáo viên cần xây dựng một hệ thống câu hỏi gợi mở hợp lý. Các câu hỏi nên được sắp xếp theo trình tự logic, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp. Câu hỏi cần kích thích tư duy của học sinh, khuyến khích họ suy nghĩ, phân tích và đưa ra các giải pháp khác nhau. Giáo viên cần tạo điều kiện cho học sinh thảo luận, tranh luận và chia sẻ ý kiến với nhau.

IV. Ứng Dụng Phương Pháp Tọa Độ Giải Bài Tập Thực Tế

Phương pháp tọa độ không chỉ là một công cụ lý thuyết mà còn có rất nhiều ứng dụng thực tế. Nó được sử dụng để giải quyết các bài toán trong vật lý, kỹ thuật, đồ họa máy tính và nhiều lĩnh vực khác. Việc cho học sinh làm quen với các bài tập ứng dụng thực tế giúp họ thấy được tầm quan trọng của phương pháp tọa độ và tăng thêm hứng thú học tập. Ví dụ, có thể áp dụng để giải các bài toán về khoảng cách giữa hai điểm, góc giữa hai vectơ, hoặc xác định vị trí tương đối của các đối tượng hình học.

4.1. Ví Dụ Về Bài Toán Tìm Phương Trình Đường Thẳng Đường Tròn

Một ví dụ điển hình là bài toán tìm phương trình đường thẳng đi qua hai điểm cho trước hoặc tìm phương trình đường tròn có tâm và bán kính cho trước. Các bài toán này có thể được giải quyết một cách dễ dàng bằng cách sử dụng phương pháp tọa độ và các công thức đại số tương ứng. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh từng bước giải quyết bài toán, đồng thời giải thích rõ ràng ý nghĩa của từng bước.

4.2. Ứng Dụng Giải Các Bài Toán Liên Quan Đến Elip và Hyperbol

Phương pháp tọa độ cũng rất hữu ích trong việc giải các bài toán liên quan đến elip và hyperbol. Học sinh có thể sử dụng các phương trình chính tắc của elip và hyperbol để xác định các yếu tố quan trọng như tiêu điểm, trục lớn, trục bé và đường chuẩn. Từ đó, họ có thể giải quyết các bài toán về tính diện tích, chu vi và các tính chất khác của các đường conic này.

V. Giáo Án Mẫu Dạy Phương Trình Đường Thẳng Bằng Đàm Thoại

Để minh họa cho việc áp dụng phương pháp đàm thoại - phát hiện vào dạy phương pháp tọa độ, chúng ta sẽ xem xét một giáo án mẫu về dạy phương trình đường thẳng. Giáo án này sẽ tập trung vào việc giúp học sinh tự khám phá ra các dạng phương trình đường thẳng khác nhau, từ phương trình tham số đến phương trình tổng quát. Giáo viên sẽ sử dụng hệ thống câu hỏi gợi mở để dẫn dắt học sinh từng bước xây dựng kiến thức.

5.1. Các Bước Chuẩn Bị Cho Tiết Dạy Đàm Thoại Phát Hiện

Trước khi bắt đầu tiết dạy, giáo viên cần chuẩn bị kỹ lưỡng hệ thống câu hỏi gợi mở, các ví dụ minh họa và các bài tập thực hành. Giáo viên cũng cần dự đoán các câu trả lời có thể của học sinh và chuẩn bị các phương án xử lý tình huống khác nhau. Quan trọng nhất là tạo ra một không khí học tập thoải mái, khuyến khích học sinh tự do bày tỏ ý kiến.

5.2. Tổ Chức Hoạt Động Đàm Thoại Trên Lớp Hiệu Quả

Trong quá trình dạy học, giáo viên cần linh hoạt điều chỉnh hệ thống câu hỏi và phương pháp giảng dạy để phù hợp với trình độ và khả năng của học sinh. Giáo viên cần lắng nghe ý kiến của học sinh, khuyến khích họ đặt câu hỏi và chia sẻ kinh nghiệm. Quan trọng nhất là giúp học sinh hiểu rõ bản chất của các khái niệm và định lý, không chỉ học thuộc lòng mà còn phải biết cách áp dụng chúng vào giải quyết các bài toán cụ thể.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển Phương Pháp Tọa Độ Oxy

Phương pháp tọa độ là một công cụ quan trọng trong toán học và có nhiều ứng dụng thực tế. Việc dạy và học phương pháp tọa độ bằng phương pháp đàm thoại - phát hiện giúp học sinh chủ động khám phá kiến thức và phát triển tư duy. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học sáng tạo khác để nâng cao hiệu quả dạy và học phương pháp tọa độ. Cần chú trọng đến việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học, tạo ra các phần mềm mô phỏng và các bài tập tương tác để giúp học sinh hiểu rõ hơn về phương pháp tọa độ.

6.1. Đánh Giá Hiệu Quả Của Phương Pháp Đàm Thoại Phát Hiện

Để đánh giá hiệu quả của phương pháp đàm thoại - phát hiện, cần thực hiện các nghiên cứu so sánh giữa các lớp học được dạy bằng phương pháp này và các lớp học được dạy bằng phương pháp truyền thống. Các tiêu chí đánh giá có thể bao gồm điểm số bài kiểm tra, khả năng giải quyết vấn đề và mức độ hứng thú học tập của học sinh.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Phương Pháp Tọa Độ

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về việc ứng dụng phương pháp tọa độ trong các lĩnh vực khác nhau, như vật lý, kỹ thuật và đồ họa máy tính. Bên cạnh đó, cần phát triển các phần mềm và công cụ hỗ trợ dạy và học phương pháp tọa độ, giúp học sinh dễ dàng hình dung và thao tác với các đối tượng hình học trong hệ trục tọa độ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 2 khóa XI năm 2011 cùng Luật Giáo dục năm 2005 đã định hình rõ nét mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam. Trọng tâm của quá trình này là chuyển dịch từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện năng lực và tư duy độc lập của người học theo phương châm "giảng ít, học nhiều". Tuy nhiên, thực trạng giảng dạy tại các trường trung học phổ thông cho thấy có tới 100% giáo viên khảo sát (84/84 giáo viên) vẫn duy trì thói quen sử dụng phương pháp thuyết trình truyền thống, dẫn đến việc học sinh tiếp thu tri thức một cách thụ động, rập khuôn.

Chủ đề "Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng" thuộc chương trình Hình học 10 giữ vai trò nền tảng khi lần đầu tiên trang bị cho học sinh công cụ đại số hóa các đối tượng hình học. Do tính chất trừu tượng cao, việc tổ chức dạy học nội dung này thường gặp nhiều trở ngại trong việc giúp người học nắm bắt bản chất khái niệm như vectơ chỉ phương, vectơ pháp tuyến và các dạng phương trình đường thẳng. Nghiên cứu của tác giả Đào Thị Phương Liên, dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Bùi Văn Nghị tại Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội (2015), tập trung xây dựng hệ thống giáo án thực nghiệm theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát trên 84 giáo viên tại 6 trường trung học phổ thông và thực nghiệm trực tiếp tại các lớp 10 trường Trung học phổ thông Dương Quảng Hàm, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Mục tiêu chính là thiết lập quy trình đàm thoại gợi mở logic nhằm nâng cao tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 80%, đồng thời tối ưu hóa 100% mức độ tương tác đa chiều trong giờ học Toán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của thuyết kiến tạo trong giáo dục và phương pháp đối thoại Socrate có lịch sử hơn 2500 năm. Tư tưởng cốt lõi của phương pháp là coi tranh luận, đối thoại là con đường khoa học để tiếp cận chân lý. Theo quan niệm của Giáo sư Bùi Văn Nghị (2009), phương pháp Đàm thoại - Phát hiện là hình thức dạy học mà giáo viên tổ chức sự trao đổi ý kiến, tranh luận có định hướng giữa thầy và trò hoặc giữa trò và trò, qua đó học sinh tự chiếm lĩnh tri thức mới và hình thành kỹ năng mới.

Khung lý thuyết phân định rõ 3 mô hình đàm thoại chính: Đàm thoại tái hiện (nhằm kiểm tra trí nhớ), Đàm thoại tìm tòi/ơrixtic (học sinh tự lực phát hiện kiến thức dưới sự dẫn dắt) và Đàm thoại dắt tay chỉ việc (câu hỏi đóng, mang tính áp đặt). Phương pháp Đàm thoại - Phát hiện kế thừa các giá trị tích cực của phương pháp vấn đáp tìm tòi, đảm bảo các khái niệm toán học trừu tượng như phương trình tham số, phương trình tổng quát, hệ số góc của đường thẳng hay phương trình đường elip được hình thành thông qua chuỗi tình huống có vấn đề. Tiến trình bài giảng được chuẩn hóa thành 6 pha sư phạm liên hoàn: từ khơi gợi kiến thức cũ trong 5 phút đầu giờ, tổ chức tình huống phát hiện khái niệm trong 20 phút, cho đến hoạt động nhóm và kiểm tra củng cố kiến thức.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát định lượng với cỡ mẫu chuẩn gồm 84 giáo viên Toán đang trực tiếp giảng dạy tại 6 trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên: THPT Dương Quảng Hàm, THPT Văn Giang, THPT Nguyễn Công Hoan, THPT Trần Quang Khải, THPT Trưng Vương và THPT Nguyễn Trung Ngạn. Kỹ thuật chọn mẫu theo cụm đại diện được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ thực trạng giảng dạy ở cả khối trường đạt chuẩn quốc gia lẫn khối trường đại trà.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê kết hợp với thực nghiệm sư phạm đối chứng là nhằm đối chiếu trực quan, khách quan giữa phương pháp dạy học truyền thống và phương pháp Đàm thoại - Phát hiện. Quá trình thực nghiệm được triển khai trong năm học 2014-2015 tại các lớp 10 Trường Trung học phổ thông Dương Quảng Hàm. Nguồn dữ liệu thu thập bao gồm 84 phiếu điều tra thực trạng giáo viên, phiếu dự giờ đánh giá tiết dạy của các đồng nghiệp chuyên môn và kết quả 2 bài kiểm tra đánh giá năng lực học sinh sau các tiết học thực nghiệm. Các dữ liệu được xử lý bằng phương pháp phân tích tần suất và tính toán các tham số thống kê mô tả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn 84 giáo viên Toán mang lại những phát hiện quan trọng về nhận thức và kỹ năng sư phạm:

• Thói quen và đánh giá phương pháp: 100% giáo viên (84/84) thừa nhận thường xuyên sử dụng thuyết trình giảng giải; 95,24% (80/84) giáo viên đánh giá phương pháp Đàm thoại - Phát hiện là phương pháp dễ sử dụng trong điều kiện lớp học hiện nay.
• Mức độ nhận thức bản chất: Dù có 57,14% giáo viên (48/84) nhận định phương pháp này kích thích tích cực việc học tập, chỉ có 14,29% (12/84) giáo viên phân biệt chính xác bản chất giữa Đàm thoại - Phát hiện thực thụ và dạng đàm thoại áp đặt dắt tay chỉ việc.
• Đồng thuận về chất lượng câu hỏi: 100% giáo viên (84/84) khẳng định hệ thống câu hỏi đàm thoại bắt buộc phải thỏa mãn 3 tiêu chuẩn cốt lõi: tính logic, tính hệ thống và tính chính xác khoa học.
• Hiệu quả thực nghiệm sư phạm: Kết quả kiểm tra đánh giá tại trường Trung học phổ thông Dương Quảng Hàm cho thấy tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi (từ điểm 7,0 trở lên) ở các lớp thực nghiệm đạt 82,5%, cao hơn 18,2% so với các lớp đối chứng (chỉ đạt 64,3%). Tỷ lệ điểm yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm sâu xuống dưới mức 3,5%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng khảo sát phản ánh một khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và năng lực thiết kế bài giảng thực tế của giáo viên. Đa số giáo viên vẫn nhầm lẫn giữa việc đặt câu hỏi vụn vặt để học sinh trả lời theo quán tính với việc thiết lập chuỗi câu hỏi có vấn đề nhằm kích thích tư duy độc lập. Khi áp dụng đúng quy trình 6 pha của Đàm thoại - Phát hiện, không khí học tập chuyển biến từ thụ động sang tranh luận sôi nổi, học sinh tự mình phát hiện mối quan hệ giữa vectơ chỉ phương và hệ số góc $k = \frac{u_2}{u_1}$ khi $u_1 \neq 0$.

Dữ liệu thực nghiệm được trình bày rõ nét qua biểu đồ tần suất phân bố điểm số và bảng tổng hợp ý kiến dự giờ. Phổ điểm của lớp thực nghiệm có xu hướng lệch phải rõ rệt về thang điểm 8 đến 10, trong khi phổ điểm lớp đối chứng phân bố tập trung ở thang điểm 5 đến 6. Sự vượt trội này chứng minh rằng việc cho phép người học tham gia xây dựng tri thức giúp nâng cao khả năng ghi nhớ dài hạn và phát triển kỹ năng chuyển giao tri thức khi giải các bài toán hình học tổng hợp.

Phân bố kết quả bài kiểm tra sau thực nghiệm sư phạm:
-----------------------------------------------------------------
Nhóm lớp          | Điểm Giỏi (8-10) | Điểm Khá (7-8) | Điểm Yếu (<5)
-----------------------------------------------------------------
Lớp Thực nghiệm   |      42.5%       |     40.0%      |     3.5%
Lớp Đối chứng     |      21.0%       |     43.3%      |    11.2%
-----------------------------------------------------------------

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm sư phạm, 4 giải pháp trọng tâm được khuyến nghị thực hiện:

• Tái cấu trúc 100% bài soạn chủ đề Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng theo chuỗi tình huống có vấn đề. Tổ chuyên môn Toán tại các trường phổ thông chịu trách nhiệm thực hiện trong 3 tháng đầu năm học, đảm bảo cấu trúc 6 pha sư phạm rõ ràng và loại bỏ hoàn toàn câu hỏi đóng.
• Tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn chuyên môn mỗi học kỳ về nghệ thuật đặt câu hỏi ơrixtic và kỹ năng xử lý câu trả lời lệch hướng của học sinh. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học sư phạm triển khai với mục tiêu 90% giáo viên đạt kỹ năng điều phối đối thoại chuẩn mực.
• Xây dựng ngân hàng 150 câu hỏi phân nhánh và 5 phiếu học tập nhóm chuyên sâu cho nội dung hình học lớp 10 trong thời gian 6 tháng. Nhóm giáo viên cốt cán các trường trung học phổ thông đảm nhiệm nhằm giảm tải 50% thời gian chuẩn bị giáo án cho giáo viên.
• Đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá giờ dạy theo hướng lấy mức độ tham gia xây dựng bài của học sinh làm tiêu chí trọng tâm. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn áp dụng bảng kiểm quan sát định kỳ hàng tháng, nâng tỷ lệ giờ dạy tích cực lên trên 85% toàn trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống giáo án thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giáo viên Toán trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp 5 giáo án mẫu về phương trình tham số, phương trình tổng quát, bài tập tam giác và đường elip để áp dụng ngay vào giảng dạy thực tế trên lớp.
• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán: Sử dụng tài liệu như một nghiên cứu điển hình về phương pháp thiết kế tình huống đàm thoại và quy trình tiến hành thực nghiệm sư phạm chuẩn mực.
• Cán bộ quản lý và tổ trưởng chuyên môn Toán: Sử dụng hệ thống tiêu chí câu hỏi và bảng phiếu dự giờ trong luận văn làm công cụ đánh giá, định hướng sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề đổi mới phương pháp.
• Các nhà biên soạn chương trình và tài liệu giáo khoa: Tham khảo cách phân chia các pha nhận thức để thiết kế các hoạt động học tập logic, giảm bớt tính áp đặt trong sách giáo khoa và tài liệu bổ trợ.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp Đàm thoại - Phát hiện khác biệt thế nào so với đàm thoại truyền thống?
Đàm thoại truyền thống chủ yếu dùng câu hỏi tái hiện để kiểm tra trí nhớ, mang tính chất dẫn dắt áp đặt một chiều. Ngược lại, Đàm thoại - Phát hiện sử dụng hệ thống câu hỏi có vấn đề theo trật tự logic, định hướng học sinh tự liên tưởng, so sánh và tự mình phát hiện ra định nghĩa hoặc công thức toán học mới.

2. Làm thế nào để giáo viên quản lý tốt quỹ thời gian 45 phút khi tổ chức đàm thoại mở?
Giáo viên cần phân chia bài giảng thành các pha có định lượng thời gian chính xác, ví dụ dành 20 phút cho pha phát hiện và 15 phút cho luyện tập. Nếu học sinh trả lời lệch hướng, giáo viên không bác bỏ ngay mà sử dụng các câu hỏi phụ phân nhánh đã chuẩn bị trước để nhanh chóng đưa luồng tư duy về trọng tâm bài học.

3. Phương pháp Đàm thoại - Phát hiện có áp dụng hiệu quả cho học sinh có học lực trung bình yếu không?
Phương pháp này hoàn toàn phù hợp với mọi đối tượng học sinh nhờ nguyên tắc xây dựng câu hỏi từ dễ đến khó, từ trực quan cụ thể đến khái quát hóa. Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm học sinh trung bình yếu tự tin hơn hẳn khi được tự mình giải quyết các mắt xích nhỏ, giúp giảm tỷ lệ học sinh dưới điểm 5 xuống chỉ còn 3,5%.

4. Giáo viên cần chuẩn bị những phương tiện gì để triển khai giáo án đàm thoại thành công?
Bên cạnh giáo án được thiết kế theo 6 pha, giáo viên cần chuẩn bị hệ thống phiếu học tập nhóm in sẵn, bảng phụ hoặc bài trình chiếu đa phương tiện chứa hình vẽ trực quan. Việc chuẩn bị trước các kịch bản câu hỏi phân nhánh dự phòng là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của giờ học.

5. Mô hình này có thể mở rộng áp dụng cho các chủ đề khác trong môn Toán không?
Quy trình xây dựng hệ thống câu hỏi Đàm thoại - Phát hiện trong luận văn có tính chuyển giao rất cao. Giáo viên hoàn toàn có thể áp dụng mô hình này cho các chủ đề khác như Phương pháp tọa độ trong không gian lớp 12, Lượng giác lớp 11 hoặc các chuyên đề Đại số và Giải tích trong toàn bộ chương trình trung học phổ thông.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về phương pháp Đàm thoại - Phát hiện và tiêu chuẩn thiết kế câu hỏi khoa học trong dạy học môn Toán.
• Đánh giá khách quan thực trạng giảng dạy thông qua khảo sát 84 giáo viên tại 6 trường trung học phổ thông thuộc tỉnh Hưng Yên.
• Xây dựng thành công hệ thống 5 giáo án mẫu chuẩn mực thuộc chủ đề "Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng" theo cấu trúc pha sư phạm chặt chẽ.
• Khẳng định tính khả thi và hiệu quả vượt trội của phương pháp qua thực nghiệm tại Trường THPT Dương Quảng Hàm với tỷ lệ khá giỏi đạt 82,5%.
• Đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm đồng bộ có khả năng nhân rộng ngay vào thực tiễn các trường trung học phổ thông trong năm học tới.

Các tổ bộ môn Toán tại các trường trung học phổ thông cần nhanh chóng đưa bộ giáo án mẫu và quy trình đàm thoại 6 pha này vào áp dụng trong kế hoạch giảng dạy học kỳ 2 để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường phổ thông 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước đòi hỏi sự cố gắng, nỗ lực của tất cả các cấp, các ngành và của toàn dân. Mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xây dựng xã hội công nghiệp hoá, hiện đại hoá với thực trạng giáo dục đã làm nảy sinh và thúc đẩy một công cuộc đổi mới giáo dục… Trong mục “Hỏi đáp về một số nội dung đổi mới căn bản toàn diện Giáo dục và Đào tạo” trên website của Bộ Giáo dục và Đào tạo (http: //www.

vn) cập nhật ngày 13 - 02 - 2014, có đưa ra một số hạn chế của ngành giáo dục, trong đó liên quan tới giảng dạy là: “Chương trình giáo dục còn coi nhẹ thực hành, vận dụng kiến thức; phương pháp giáo dục, kiểm tra, thi và đánh giá lạc hậu, thiếu thực chất; thiếu gắn kết giữa đào tạo với nghiên cứu khoa học, sản xuất, kinh doanh và nhu cầu của thị trường lao động; chưa chú trọng đúng mức việc giáo dục đạo đức, lối sống và kĩ năng làm việc“. Trong khi đó, “Giáo dục trên thế giới đang diễn ra những xu hướng mới: xây dựng xã hội học tập cùng với các điều kiện bảo đảm học tập suốt đời; đại chúng hoá, đa dạng hoá, toàn cầu hoá, hội nhập và hợp tác cùng với cạnh tranh quốc tế về giáo dục”… Bởi vậy, cần “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chú trọng trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”. Từ đó “Phương pháp dạy và học sẽ khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng 10 z kiến thức, kĩ năng của người học, tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự học, theo phương châm "giảng ít, học nhiều". Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học; đa dạng hoá các h́ nh thức tổ chức giáo dục”… Đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ các PP truyền thống mà phải kế thừa có chọn lọc, vận dụng một cách hiệu quả các PPDH truyền thống kết hợp với các PP giáo dục không truyền thống và khai thác có hiệu quả phương tiện kỹ thuật dạy học.

Một số phương pháp dạy học theo định hướng đổi mới Theo định hướng đổi mới PPDH nêu trên, trong những năm gân đây, nhiều nghiên cứu đã tập trung vào một số PPDH sau: Đàm thoại - Phát hiện, phát hiện và giải quyết vấn đề; khám phá, hợp tác…Những PPDH này đều tập trung nhằm phát huy hơn nữa tính tích cực học tập của trò, lấy người học làm trung tâm; khác nhau ở cách thức (thông qua câu hỏi hay hoạt động), hình thức tổ chức (làm việc cá nhân hay làm việc theo nhóm), cách điều hành của thầy (thầy để cho trò tham gia xây dựng bài ít hay nhiều). Phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện 1. Khái niệm Phương pháp nói chung là con đường, là cách thức để đạt được những mục đích nhất định [19]. Phương pháp dạy học gắn liền với quá trình dạy học là một quá trình bao gồm hai mặt hoạt động: hoạt động của giáo viên và của học sinh, trong đó người giáo viên giữ vai trò chủ đạo, học sinh đóng vai trò chủ động và tích cực.

Như vậy, phương pháp dạy học là những cách thức hoạt động và ứng xử của thầy để gây nên những hoạt động và giao lưu cần thiết của trò trong quá trình dạy học, [11, tr 66]. 11 z Phương pháp Đàm thoại - Phát hiện nằm trong nhóm phương pháp dạy học sử dụng ngôn ngữ, là phương pháp trong đó giáo viên đặt ra một hệ thống các câu hỏi, học sinh sẽ là người trả lời hay trao đổi với giáo viên hoặc tranh luận giữa các thành viên trong lớp với nhau, qua đó học sinh sẽ được củng cố, ôn tập kiến thức cũ và tiếp thu kiến thức mới. Dạy học theo cách thức này giáo viên giữ vai trò là người hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm ra những tri thức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm. Giáo viên có vai trò là trọng tài, cố vấn điều khiển tiến trình giờ dạy.

Theo Bùi Văn Nghị (2009): Đàm thoại - Phát hiện là PPDH mà giáo viên tổ chức đối thoại, trao đổi ý kiến tranh luận giữa thầy và trò hoặc giữa trò và trò, thông qua đó học sinh nắm được tri thức mới, có được kĩ năng mới. [16, tr 124] PP Đàm thoại - Phát hiện dựa trên các câu hỏi - đáp, nên hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt hợp lí giữ vai trò chỉ đạo, tìm tòi, sự ham muốn hiểu biết. Khi người thầy đặt ra hệ thống câu hỏi trong quá trình tìm lời giải bài toán cần nhằm vào hai mục đích: thứ nhất giúp học sinh giải được một bài toán cụ thể, thứ hai là phát triển những khả năng của học sinh để họ có thể tự lực giải những bài toán sau này. Tư tưởng chỉ đạo của PP này là: Giáo viên không đưa ra hệ thống những câu hỏi - đáp nhằm dẫn dắt học sinh đi theo hướng lời giải mà giáo viên đã biết (theo kiểu dắt tay chỉ việc), mà là những câu hỏi - đáp nhằm hướng ý nghĩ của học sinh vào việc liên tưởng, so sánh, phân tích các mối liên hệ.

để tìm ra cách giải bài toán. PPDH Đàm thoại - Phát hiện đã có từ thời Khổng Tử, cách đây 2500 năm, khi đó gọi là kiểu dạy học đối thoại. Tiếp đến thời Socrate (Hy Lạp, 469 - 399, trước Công nguyên). Socrate đã có những đóng góp to lớn về triết học, giáo dục học và tâm lí học.

Các thế hệ học trò của ông cũng có những người nổi tiếng như 12 z Platon, Aristot. Socrate cho rằng đối thoại, tranh luận là con đường đi đến chân lí. Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại - Phát hiện PP Đàm thoại - Phát hiện có các ưu điểm, nhược điểm nhất định sau: a) Ưu điểm Ưu điểm cơ bản của PP Đàm thoại - Phát hiện là học sinh làm việc tích cực, độc lập; trong quá trình dạy học có thông tin cả hai chiều: từ phía thầy và từ phía trò. Trong phương pháp Đàm thoại phát hiện, hệ thống câu hỏi được sắp đặt hợp lí, phù hợp với nhận thức của học sinh, kích thích học sinh tích cực tìm tòi, hướng học sinh theo một mục đích sư phạm định trước.

Cuối giai đoạn Đàm thoại, giáo viên phân tích, tổng hợp các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, có thể bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết, hợp thức hóa những tri thức mới, kĩ năng mới. Trong phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện: + Học sinh được tự lực tìm ra những điều mình chưa biết dưới sự hướng dẫn của GV, chứ không phải thụ động tiếp thu những kiến thức do giáo viên áp đặt. Họ được đặt mình vào trong tình huống học tập, tự lực giải quyết những vấn đề nảy sinh trong tình huống đó theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức mới, hình thành kĩ năng mới. Qua đó khả năng tư duy của họ được bộc lộ và khơi dậy ý chí vươn lên trong học tập của mỗi cá nhân.

+ Các em nhận thấy câu hỏi của giáo viên và câu trả lời của mình là hoạt động thú vị và sôi nổi. Đặc biệt khi trả lời đúng các em thấy tự tin và có cảm giác thành công trong học tập, ngay cả với những HS không được gọi trả lời mà có câu trả lời đúng cũng tự đánh giá được khả năng nắm kiến thức của chính mình. 13 z + Phương pháp dạy học này tạo cơ hội cho giáo viên có thể kiểm tra và sửa lỗi cho học sinh ngay trong quá trình Đàm thoại và cung cấp cho giáo viên thông tin phản hồi để biết được học sinh có hiều bài hay không. + Thông qua tổ chức Đàm thoại - Phát hiện trên lớp của giáo viên từ đó các em có thể “bắt chước” giáo viên và tự đặt ra cho chính mình những câu hỏi để giải quyết một vấn đề nào đó.

Chính việc làm này giúp cho học sinh có được năng lực tự học, tự nghiên cứu tìm ra con đường nhận thức của riêng mình. b) Nhược điểm Khi sử dụng phương pháp này vào dạy học sự dẫn dắt học sinh phát hiện, tìm tòi tri thức mới thường chiếm mất nhiều thời gian, nên có khi ảnh hưởng kế hoạch bài giảng. Chẳng hạn nếu như câu hỏi của giáo viên đề ra không rõ ràng, thiếu chính xác thì câu trả lời của học sinh dễ đi ra ngoài nội dung bài giảng hoặc học sinh không thể trả lời được, chính điều đó ảnh hưởng tới định hướng bài giảng mà giáo viên đã chuẩn bị. Có thể giờ học biến thành cuộc đối thoại tay đôi giữa giáo viên và một học sinh còn lại các học sinh khác không tham gia.

+ Trong quá trình dạy học bằng phương pháp này, có thể gặp tình trạng là học sinh có những câu trả lời khác nhau, không đúng vào ý định của giáo viên, làm mất thời gian, có thể làm bài giảng không đi đúng theo dự kiến của giáo viên, khi đó giáo viên cần phải xử lí như thế nào?. Tất cả điều đó người giáo viên phải được lường trước và chuẩn bị phương án xử lí. Đó chính là nghệ thuật sư phạm của mỗi người. Chẳng hạn, nếu học sinh có câu trả lời sai hoặc chưa đúng với câu trả lời mong đợi của giáo viên thì giáo viên không nên bác bỏ ngay câu trả lời đó của học sinh mà thay vào đó câu phụ nhằm gợi ý dẫn dắt học sinh đến câu trả lời đúng.

14 z Trong PP Đàm thoại - Phát hiện nếu hệ thống câu hỏi không tốt có thể làm chệch hướng của bài giảng. PP Đàm thoại -Phát hiện có thể kích thích được phần nào tính tích cực của học sinh, song cũng chưa phát huy được tính chủ động, tự giác, sáng tạo của người học, bởi người học hoàn toàn lệ thuộc vào câu hỏi của người thầy. Đàm thoại một chiều sẽ dẫn học sinh vào tình trạng thụ động. Học sinh vẫn là khách thể, bị “giật dây” và thụ động trả lời theo các câu hỏi đôi khi là vụn vặt, nội dung hỏi đáp tủn mủn, khiến cho học sinh rất khó giải quyết vấn đề mang lại hiệu quả cao trong việc dạy.