Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH CỦA CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP 1. Một số khái niệm 1. Đơn vị sự n hi p c n ập 1. Khái niệm đơn vị sự nghiệp c ng lập Đơn vị sự nghiệp công lập là những đơn vị sự nghiệp được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thành lập hoặc cho phép thành lập, có tư cách pháp nhân, có con dấu và có tài khoản riêng để thực hiện nhiệm vụ hoạt động sự nghiệp, nhằm cung cấp các dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, thể dục thể thao, sự nghiệp kinh tế, nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, thủy lợi, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ,.
Đặc điểm c a đơn vị sự nghiệp c ng lập - Đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Đơn vị sự nghiệp công lập có nhiệm vụ cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và những dịch vụ xã hội công cộng và những dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành trong xã hội. Với chức năng và nhiệm vụ như vậy, nên những hoạt động của đơn vị sự nghiệp hoàn toàn mang tính chất phục vụ nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước và hoạt động của đơn vị sự nghiệp đặc biệt là hoạt động tài chính không nhằm mục tiệu lợi nhuận. - Đơn vị sự nghiệp công lập được thành lập và hoạt động trên cơ sở của pháp luật, là đơn vị thực hiện các công việc trên cơ sở chấp hành các nhiệm vụ của pháp luật, chỉ đạo thực hiện các chỉ tiêu kế hoạch của Nhà nước.
Các đơn vị sự nghiệp công lập trực tiếp hoặc gián tiếp trực thuộc cơ quan quyền lực của Nhà nước, chịu sự lãnh đạo, giám sát, kiểm tra của các cơ quan quyền lực Nhà nước, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước cơ quan quyền lực đó. Cơ chế tự chủ tài chính củ ơn vị sự n hi p c n ập 5 Tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập được phân loại 4 mức độ: (i) Tự chủ tài chính đối với đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; (ii) Tự chủ tài chính đối với đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên; (iii) Tự chủ tài chính đối với đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (do giá, phí dịch vụ sự nghiệp công chưa kết cấu đủ chi phí, được Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo giá, phí chưa tính đủ chi phí); (iv) Tự chủ tài chính đối với đơn vị được Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên (theo chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao, không có nguồn thu hoặc nguồn thu thấp). Đối với đơn vị tự chủ bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư được vận dụng cơ chế tài chính như DN (công ty TNHH một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ), khi đáp ứng đủ các điều kiện sau: Hoạt động dịch vụ sự nghiệp công có điều kiện xã hội hóa cao, Nhà nước không cần bao cấp; giá dịch vụ sự nghiệp công tính đủ chi phí (bao gồm cả trích khấu hao tài sản cố định); được Nhà nước xác định giá trị tài sản và giao vốn cho đơn vị quản lý theo quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước; hạch toán kế toán để phản ánh các hoạt động theo quy định của các chuẩn mực kế toán có liên quan áp dụng cho DN. Khi được phép vận dụng cơ chế tài chính như DN, các đơn vị sự nghiệp được xác định vốn điều lệ và bảo toàn vốn; được huy động vốn, đầu tư vốn ra ngoài đơn vị; quản lý, sử dụng và trích khấu hao tài sản cố định theo DN; quản lý doanh thu, chi phí và phân phối lợi nhuận; thực hiện chế độ kế toán, thống kê như DN.
Cơ chế quản lý và cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực khoa học công nghệ 1. ổ chức kho h c c n n h Theo quy định, các loại hình tổ chức sau đây được gọi là tổ chức KHCN công lập: - Tổ chức nghiên cứu khoa học, - Tổ chức nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, - Tổ chức dịch vụ khoa học công nghệ. 6 Về hình thức thì tổ chức KH&CN hoàn toàn giống các doanh nghiệp Nhà nước trước kia. Tuy nhiên, các tổ chức KH&CN được ưu đãi hơn về thuế và tham gia thực hiện các nhiệm vụ đặc thù khác do Nhà nước quản lý.
Cơ chế quản ý tron ĩnh vực kho h c c n n h Cơ chế quản lý nói chung rất quan trọng, quyết định sự tồn tại và phát triển của bất cứ tổ chức nào. Mặc dù vậy, khái niệm về cơ chế quản lý cũng được hiểu rất khác nhau ở từng tổ chức, từng bối cảnh cụ thể. Vậy, cơ chế quản lý là gì? Về mặt pháp lý và chính thống thì đến nay khái niệm này vẫn chưa được diễn giải rõ ràng. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, “cơ chế là hình thức mà theo đó là một quá trình được thực hiện”.
Tuy vậy, theo cách nhìn của các nhà quản lý thì khái niệm này được diễn giải cụ thể hơn. Theo đó, cơ chế quản lý là sự tương tác giữa các nguyên tắc, phương pháp quản lý khi chúng đồng thời tác động lên một đối tượng quản lý. Như vậy, cơ chế quản lý chỉ sự diễn biến nội tại của một hệ thống, sự tương tác giữa các yếu tố cấu thành hệ thống trong quá trình vận động của mỗi yếu tố, nhờ đó hệ thống có thể vận hành, phát triển theo những mục đích đã định. Đối với lĩnh vực KHCN ở Việt Nam, để đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội trong các giai đoạn khác nhau, cơ chế quản lý đã sớm được hình thành và từng bước hoàn thiện.
Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, cơ chế quản lý KHCN còn chưa được đổi mới cơ bản nhằm phù hợp với cơ chế thị trường, yêu cầu của hoạt động KHCN trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Cơ chế tự chủ tài chính củ ơn vị sự n hi p c n ập tron ĩnh vực kho h c c n n h 1. ơ chế quản lý tài chính c a đơn vị sự nghiệp c ng lập trong lĩnh vực khoa học c ng nghệ Để hiểu rõ được nội dung cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị công lập thuộc lĩnh vực khoa học công nghệ, tác giả đã nghiên cứu khái niệm cơ chế quản lý tài chính. Cơ chế quản lý tài chính là tổng thể các phương pháp, công cụ và hình thức tác động lên một hệ thống để liên kết phối hợp hành động giữa các bộ phận thành viên 7 trong một hệ thống nhằm đạt được mục tiêu cuối cùng của quản lý.
Quyết định sự thành công hay thất bại trong quản lý nói chung và quản lý thu chi tại đơn vị nói riêng, đó chính là phương pháp và công cụ của nhà quản lý. Cơ chế quản lý tài chính có vị trí rất quan trọng đối với đơn vị sự nghiệp công lập thể hiện ở những nội dung cơ bản sau đây: Một là: Cơ chế quản lý tài chính ở đơn vị sự nghiệp công lập có vai trò cân đối giữa việc hình thành, tạo lập và sử dụng các nguồn lực tài chính (các nguồn thu) nhằm đáp ứng các yêu cầu hoạt động (các khoản chi) của đơn vị sự nghiệp công lập. Do đó, cơ chế phải được xây dựng phù hợp với loại hình hoạt động của đơn vị nhằm tăng cường và tập trung nguồn lực tài chính, bảo đảm sự linh hoạt, năng động và phong phú đa dạng về hình thức, giúp cho các đơn vị hoàn thành tốt nhiệm vụ được Nhà nước giao cho. Hai là: Cơ chế quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công lập tác động đến quá trình chi tiêu ngân quỹ quốc gia, ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện và hoàn thành nhiệm vụ của các đơn vị.
Vì vậy cơ chế đó phải khắc phục được tình trạng lãng phí các nguồn tài chính. Đồng thời khuyến khích sử dụng tiết kiệm trong chi tiêu và tôn trọng nhiệm vụ và hoạt động nghiệp vụ chuyên môn của đơn vị sự nghiệp công lập. Ba là: Cơ chế quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công lập đóng vai trò như một cán cân công lý, đảm bảo tính công bằng hợp lý trong việc phân phối, sử dụng các nguồn lực tài chính giữa các loại hình đơn vị sự nghiệp công lập, nhằm tạo ra môi trường bình đẳng, cũng như sự phát triển hài hoà giữa các ngành, các lĩnh vực khác nhau trong khu vực sự nghiệp công lập. Bốn là: Cơ chế quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công lập góp phần tạo hành lang pháp lý cho quá trình tạo lập và sử dụng nguồn tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập.
Nó được xây dựng trên quan điểm thống nhất và hợp lý từ việc xây dựng các định mức, tiêu chuẩn chi tiêu đến quy định về cấp phát kiểm tra, kiểm soát quá trình chi tiêu nhằm phát huy vai trò của cơ chế tự chủ tài chính, đạt được mục tiêu của của kinh tế vĩ mô. 8 Mặt khác, cơ chế quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công lập quy định khung pháp lý về mô hình tổ chức hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập. Chính vì vậy, việc xây dựng cơ chế quản lý tài chính phải quan tâm đến tổ chức bộ máy, đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ, nâng cao trình độ cán bộ, kết hợp với tăng cường chế độ thống nhất chỉ huy, trách nhiệm thủ trưởng đơn vị dự toán và các cấp, các ngành trong quản lý. Nguồn thu, chi tài chính c a đơn vị sự nghiệp c ng lập trong lĩnh vực khoa học c ng nghệ * Nguồn thu tài chính c a tổ chức KH&CN công lập - Nguồn NSNN cấp cho hoạt động thường xuyên và không thường xuyên, bao gồm: + Nguồn thu phí được để lại theo quy định của Luật phí và lệ phí.
+ Nguồn thu từ NSNN nếu được cơ quan có thẩm quyền tuyển chọn hoặc giao trực tiếp để thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ. + Nguồn thu từ hoạt động cung cấp dịch vụ sự nghiệp công sử dụng ngân sách nhà nước trong lĩnh vực khoa học và công nghệ theo giá quy định của cấp có thẩm quyền. + Nguồn NSNN hỗ trợ kinh phí để thực hiện nhiệm vụ thường xuyên theo chức năng (nếu có).
