mở đầu là nước Anh đã tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp, với nội dung chủ yếu là chuyển từ lao động thủ công sang lao động cơ khí. Đây là mốc đánh dấu sự khởi đầu cho tiến trình công nghiệp hóa của thế giới. Tuy vậy, phải đến thế kỷ XIX, khái niệm công nghiệp hóa mới được dùng để thay thế cho khái niệm cách mạng công nghiệp, mặc dù sau cách mạng công nghiệp ở Anh, một thế hệ công nghiệp hóa đã diễn ra ở các nước Tây Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản. Có thể khái quát, công nghiệp hóa là quá trình tạo sự chuyển biến từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, dựa trên lao động thủ công, năng suất thấp sang nền kinh tế công nghiệp với cơ cấu kinh tế hiện đại, dựa trên lao động sử dụng bằng máy móc, tạo ra năng suất lao động cao.
Như vậy, công nghiệp hóa là quá trình biến một nước có nền kinh tế lạc hậu thành nước công nghiệp hiện đại với trình độ công nghệ, kỹ thuật tiên tiến, có năng suất lao động cao trong các ngành kinh tế quốc dân. Hiện đại hóa là quá trình tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ ngày càng tiên tiến, hiện đại. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Từ các khái niệm cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, CNH-HĐH ta có thể thấy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH-HĐH là sự dịch chuyển trạng thái từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, dựa trên lao động thủ công, năng suất thấp sang nền kinh tế công nghiệp với cơ cấu kinh tế hiện đại, dựa trên lao động sử dụng máy móc, tạo ra năng suất lao động cao, tận dụng mọi khả năng của môi trường kinh tế hiện tại để đạt trình độ công nghệ ngày càng tiên tiến, hiện đại. Ngày nay môi trường kinh tế ngày càng đào thải những công nghệ lạc hậu, sử dụng các công nghệ tiên tiến hơn.
Muốn thay đổi cơ cấu kinh tế thì không thể nào không sử dụng các máy móc, công nghệ tiên tiến, hiện đại thay thế sức lao động thủ công để tăng cao năng suất, số lượng, chất lượng, sản phẩm. Do vậy, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngày nay tất yếu sẽ phải diễn ra theo hướng CNH-HĐH. Do đó, khi nói chuyển dịch cơ cấu kinh tế thì tất yếu đó phải là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH-HĐH. Đặc điểm của chuyển dịch cơ cấu kinh tế - Có sự chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ.
Đẩy nhanh 12 CNH-HĐH nông nghiệp và nông thôn tiếp tục phát triển và đưa nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp lên một trình độ mới bằng ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ nhất là công nghệ sinh học. - Công nghiệp: Vừa phát triển các ngành sử dụng nhiều lao động, vừa đi nhanh vào một số ngành lĩnh vực có công nghệ hiện đại, công nghệ cao. Phát triển mạnh công nghiệp chế biến nông sản, thủy sản, may mặc… Xây dựng có chọn lọc một số cơ sở công nghiệp nặng quan trọng. Sản xuất tư liệu sản xuất cần thiết để trang bị cho các ngành kinh tế và quốc phòng, khai thác có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên[13].
- Phát triển mạnh và nâng cao chất lượng các ngành dịch vụ, thương mại, kể cả thương mại điện tử, các loại hình vận tải, bưu chính - viễn thông, du lịch, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm…[13]. - Sự thay đổi về số lượng và loại ngành trong nền kinh tế phù hợp với tiến trình CNH, HĐH. - Sự thay đổi của chuyển dịch cơ cấu kinh tế phản ánh mức độ thay đổi của phương thức sản xuất theo hướng hiện đại hóa. - Tính chất lan tỏa từ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ ngành ngành càng gia tăng cùng với tiến trình CNH-HĐH.
- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn với chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu để tham gia có hiệu quả vào quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Vai trò của chuyển dịch cơ cấu kinh tế Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một nội dung quan trọng, của quá trình CNH-HĐH đất nước. Nếu xác định được phương hướng, giải pháp chuyển dịch đúng trong quá trình phát triển thì sẽ đảm bảo được hiệu quả kinh tế - xã hội cao. Vai trò quan trọng của chuyển dịch cơ cấu kinh tế đối với sự phát triển kinh tế - xã hội thể hiện ở các phương diện sau đây.
Thứ nhất, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm khai thác và sử dụng có hiệu quả các yếu tố lợi thế của nền kinh tế, vùng hay địa phương. Các yếu tố đó như: nguồn lực tài nguyên, nguồn lao động; các yếu tố lợi thế so sánh như chi phí sản xuất. Thông qua quá trình tổ chức khai thác có hiệu quả các yếu tố lợi thế, trong quá trình 13 chuyển dịch cơ cấu kinh thế sẽ tìm ra các ngành kinh tế mũi nhọn, tạo khả năng tăng trưởng mạnh cho đất nước, vùng hay địa phương; đồng thời giải quyết mỗi quan hệ tác động lẫn nhau giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, cùng với phát triển nguồn nhân lực. Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu kinh tế sẽ thúc đẩy quá trình tăng trưởng kinh tế.
Trước hết, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhằm nâng cao vai trò, thiết lập mối quan hệ chặt chẽ giữa các ngành với nhau, tạo đà cho sự tăng trưởng và phát triển của các ngành. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế tạo điều kiện cho các ngành có điều kiện áp dụng những thành tựu khoa học công nghệ, thúc đẩy quá trình CNH-HĐH. Đồng thời, chuyển dịch cơ cấu kinh tế sẽ nâng cao tính hiệu quả, mở rộng quá trình hợp tác kinh tế giữa những vùng trong nước, cũng như với thị trường quốc tế. Thứ ba, chuyển dịch cơ cấu kinh tế sẽ tạo ra sự thay đổi trong cơ cấu xã hội.
Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế không chỉ tác động đến cơ cấu dân cư, mà còn tạo điều kiện để nâng cao trình độ cho người lao động, mức sống của người dân, từ đó góp phần làm thay đổi cơ cấu tiêu dùng trong nhân dân. Trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng từng bước tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông nghiệp. Việc phát triển mạnh các ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động như: sản xuất vật liệu xây dựng, dệt may, chế biến nông- lâm- thủy sản. đã, đang và sẽ thu hút lực lượng lao động lớn từ các khu vực nông nghiệp và nông thôn.
Bên cạnh đó, hiện nay mức thu nhập của dân cư ở khu vực thành thị thường cao hơn ở nông thôn, dẫn đến một bộ phận dân cư di chuyển từ nông thôn ra thành thị làm thay đổi cơ cấu dân cư. Trong quá trình CNH-HĐH, đối với khu vực nông nghiệp và nông thôn, gắn với việc xây dựng nông thôn mới là việc chuyển dịch cơ cấu sản xuất theo hướng phát triển các ngành đem lại hiệu quả kinh tế cao, phát triển các lĩnh vực phi nông nghiệp; làm cho thu nhập và đời sống của người lao động trong những khu vực này được cải thiện, làm cho cơ cấu tiêu dùng của người dân cũng thay đổi. Nếu trước đây người dân chỉ tiêu dùng những hàng hóa thông thường thì ngày nay khi thu nhập tăng lên, họ sẽ chuyển sang dùng những hàng hóa cao cấp hơn. Vậy nên, trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của mỗi đất nước, chuyển 14 dịch cơ cấu kinh tế có vai trò hết sức quan trọng.
Vì vậy, vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một trong những yêu cầu bức thiết nhằm đẩy nhanh quá trình CNH-HĐH đất nước. Nội dung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1. Chuyển dịch cơ cấu giữa các ngành trong nền kinh tế Chuyển dịch cơ cấu giữa các ngành trong nền kinh tế là sự dịch chuyển về tỷ lệ và chất lượng giữa ba khu vực ngành kinh tế: i) nông lâm ngư nghiệp (được gọi là Khu vực I); ii) công nghiệp - xây dựng (được gọi là Khu vực II); iii) thương mại - dịch vụ (được gọi là Khu vực III). Chuyển dịch cơ cấu theo ngành được thể hiện qua sự giảm tỷ trọng ở Khu vực I, đồng nghĩa sẽ tăng tỷ trọng ở các Khu vực II và III.
Khu vực I chủ yếu là các nghề nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản. Khu vực II là các ngành công nghiệp nặng, công nghiệp nhẹ khác nhay, Khu vực III là các ngành dịch vụ khác nhau. Tăng trưởng và phát triển kinh tế của mỗi quốc gia thường đi liền với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đặc biệt là cơ cấu ngành kinh tế trong giữa 3 Khu vực nói trên. Trong những năm qua, cơ cấu kinh tế của nước ta chuyển dịch theo hướng CNH-HĐH, phát huy lợi thế so sánh ngành và vùng lãnh thổ.
Nhờ đó, sau 30 năm đổi mới, kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng. Từ một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu với 90% dân số làm nông nghiệp, Việt Nam đã xây dựng được cơ sở vật chất - kỹ thuật, hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước đáp ứng cho sự nghiệp CNH-HĐH, tạo ra môi trường thu hút nguồn lực xã hội cho phát triển dài hạn và bền vững. Cùng với tốc độ tăng cao liên tục và khá ổn định của GDP trong những năm gần đây, cơ cấu ngành kinh tế đã có sự thay đổi đáng kể theo hướng tích cực. Tỷ trọng ngành nông nghiệp đã giảm nhanh, tỷ trọng công nghiệp trong GDP tăng nhanh, tỷ trọng dịch vụ chưa có biến động nhiều.
Đến nay, đóng góp vào tăng trưởng của 2 ngành công nghiệp và dịch vụ chiếm khoảng 90% tăng trưởng toàn nền kinh tế, cao hơn giai đoạn 2006-2010. Năm 2016, ngành dịch vụ đóng góp gần 50% vào tăng trưởng và cao hơn nhiều so với giai đoạn 2006-2010 với mức đóng góp 40%. Điều này chứng tỏ xu thế tiến bộ, phù hợp với hướng chuyển dịch cơ cấu 15 trong quá trình CNH-HĐH đất nước nhằm góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố tiềm lực kinh tế đất nước. Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế đã làm thay đổi cơ cấu lao động nước ta theo xu hướng CNH-HĐH.
Số lao động trong các ngành công nghiệp và dịch vụ ngày càng tăng, trong khi số lao động ngành nông nghiệp ngày càng giảm.