Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP GIÁO DỤC TẠI XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 1. Khái niệm và các đặc điểm của biện pháp tư pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người chưa thành niên phạm tội 1. Khái niệm biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội Thuật ngữ "ngƣời chƣa thành niên" đƣợc sử dụng khá phổ biến trong đời sống xã hội cũng nhƣ trong các văn bản pháp luật quốc gia hay các điều ƣớc quốc tế. Theo Từ điển tiếng Việt, khái niệm ngƣời chƣa thành niên đƣợc hiểu là: ngƣời chƣa phát triển đầy đủ, toàn diện về thể lực, trí tuệ, tinh thần cũng nhƣ chƣa có đầy đủ về quyền và nghĩa vụ công dân [40, tr.
Theo quy định của pháp luật Việt Nam, độ tuổi ngƣời chƣa thành niên đƣợc xác định thống nhất trong Hiến Pháp, BLHS, BLTTHS và các văn bản quy phạm pháp luật khác là dƣới 18 tuổi. Việc quy định độ tuổi này cũng phù hợp với các điều ƣớc quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Theo đó, khái niệm ngƣời chƣa thành niên đƣợc xây dựng dựa trên sự phát triển về mặt thể chất và tinh thần của con ngƣời và đƣợc cụ thể hoá bằng giới hạn độ tuổi trong các văn bản pháp luật của từng quốc gia trong từng lĩnh vực nhất định. Căn cứ vào đó, ngƣời ta quy định những quyền và nghĩa vụ cụ thể của ngƣời chƣa thành niên.
Nhƣ vậy, có thể khái niệm: Ngƣời chƣa thành niên là ngƣời dƣới 18 tuổi, chƣa phát triển hoàn thiện về thể chất và tinh thần, chƣa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý nhƣ ngƣời đã thành niên. Ở Việt Nam, thuật ngữ ngƣời chƣa thành niên phạm tội đƣợc sử dụng 10 nhiều trong BLHS và BLTTHS. Cả hai văn bản này đều có những chƣơng riêng quy định về ngƣời chƣa thành niên phạm tội. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chƣa có một định nghĩa chính thức về ngƣời chƣa thành niên phạm tội.
Điều 8 BLHS 1999 quy định: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự, do ngƣời có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa [32, Điều 8]. Điều 12 BLHS 1999 quy định: Ngƣời từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Ngƣời từ đủ 14 tuổi trở lên, nhƣng chƣa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng [32, Điều 12]. Nhƣ vậy chỉ những ngƣời từ đủ 14 tuổi trở lên thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội quy định tại Điều 8 BLHS 1999 thì mới có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.TSKH Lê Cảm và TS.
Đỗ Thị Phƣợng thì ngƣời chƣa thành niên phạm tội đƣợc hiểu là: “Người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi có năng lực trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ do hạn chế bởi các đặc điểm tâm sinh lý và đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm” [5, tr. Theo đó, các tác giả đã chỉ ra năm dấu hiệu cơ bản về ngƣời chƣa thành niên phạm tội dƣới khía cạnh pháp lý hình sự là: 11 1) từ đủ 14 tuổi đến dƣới 18 tuổi; 2)có năng lực trách nhiệm hình sự chƣa đầy đủ do hạn chế bởi các đặc điểm tâm sinh lý; 3) đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội; 4) hành vi mà ngƣời chƣa thành niên thực hiện là hành vi bị pháp luật hình sự cấm; 5) có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi đó [5, tr. Việc xử lý ngƣời chƣa thành niên phạm tội xuất phát trên cơ sở giáo dục phòng ngừa là chính nên “các nhà làm luật nước ta đã hạn chế đến mức thấp nhất việc truy cứu TNHS người chưa thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ” [45, tr. BLHS 1999 sửa đổi năm 2009 đã bổ sung theo hƣớng nhấn mạnh nội dung “Khi áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội cần hạn chế áp dụng hình phạt tù”.
Nhƣ vậy, trong trƣờng hợp có những biện pháp xử lý khác khoan hồng mà không cần phải áp dụng hình phạt đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội thì ƣu tiên áp dụng các biện pháp tƣ pháp này nếu biện pháp này có đủ tác dụng cải tạo họ trở thành công dân có ích cho xã hội cũng nhƣ có đủ hiệu quả phòng ngừa tội phạm. Nếu nhƣ các biện pháp tƣ pháp chung có mục đích là hỗ trợ hoặc thay thế cho các hình phạt thì các biện pháp áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội lại chỉ có mục đích thay thế cho hình phạt với ý nghĩa giáo dục, cải tạo ngƣời chƣa thành niên phạm tội và phòng ngừa tội phạm do ngƣời chƣa thành niên thực hiện. Điều này xuất phát từ chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nƣớc ta. Theo giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trƣờng Đại học Luật Hà Nội thì biện pháp tƣ pháp đƣợc hiểu là: “Các biện pháp hình sự được Bộ luật hình sự quy định, do các cơ quan tư pháp áp dụng đối với người có hành vi nguy hiểm cho xã hội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt” [39, tr.TSKH Lê Cảm thì biện pháp tƣ pháp đƣợc hiểu là: Biện pháp cƣỡng chế về hình sự của Nhà nƣớc ít nghiêm 12 khắc hơn hình phạt do pháp luật hình sự quy định và đƣợc các cơ quan tƣ pháp hình sự có thẩm quyền căn cứ vào giai đoạn tố tụng hình sự tƣơng ứng cụ thể áp dụng đối với ngƣời phạm tội nhằm hạn chế quyền, tự do của ngƣời đó hoặc hỗ trợ hay thay thế hình phạt [4, tr.
Theo đó, các biện pháp cƣỡng chế về hình sự khác (ít nghiêm khắc hơn hình phạt) bao gồm: a) Các biện pháo tƣ pháp chung (các Điều 41-44); b) Miễn hình phạt (Điều 54) và Các biện pháp tƣ pháp có tính chất giáo dục đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội - các biện pháp thay thế hình phạt (Điều 70) [4, tr. Dựa trên nguyên tắc việc xử lý ngƣời chƣa thành niên pha ̣m tô ̣i “chủ yếu nhằm giáo dục họ có ý thức tôn trọng pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội, giúp đỡ họ có điều kiện sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân tốt có ích cho gia đình và xã hội” [45, tr. Do vậy, đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội , Toà án ƣu tiên quyết định áp dụng một trong các biê ̣n pháp tƣ pháp có tính giáo dục , phòng ngừa, trƣ̀ trƣờng hơ ̣p viê ̣c áp du ̣ng các hình pha ̣t khác có lơ ̣i hơn cho ho ̣. Từ khái niệm khoa học trên, ta có thể hiểu khái niệm biện pháp tƣ pháp áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội nhƣ sau: “Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội là biện pháp cưỡng chế về hình sự ít nghiêm khắc hơn hình phạt của Nhà nước áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, được Tòa án ưu tiên áp dụng khi xét xử nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt mà vẫn đạt được mục đích giáo dục, phòng ngừa”.
Biện pháp tƣ pháp áp dụng đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội đƣợc quy định tại Điều 70 BLHS: 13 1. Đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội, Tòa án có thể quyết định áp dụng một trong các biện pháp tƣ pháp có tính giáo dục, phòng ngừa sau đây; a) Giáo dục tại xã, phƣờng, thị trấn; b) Đƣa vào trƣờng giáo dƣỡng Bên cạnh các biện pháp tƣ pháp riêng, ngƣời chƣa thành niên phạm tội có thể bị áp dụng các biện pháp tƣ pháp khác nhƣ: tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thƣờng thiệt hại, buộc công khai xin lỗi, bắt buộc chữa bệnh. Khái niệm biện pháp tư pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn đối với người chưa thành niên phạm tội Biện pháp tƣ pháp giáo dục tại xã, phƣờng, thị trấn đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội đƣợc quy định tại Điều 70 BLHS. Biện pháp này theo quy định của luật hình sự Việt Nam thể hiện quan điểm nhân đạo và chính sách hình sự của Đảng và Nhà nƣớc ta đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội và hành vi do họ thực hiện, đồng thời chứng tỏ khả năng tự giáo dục, cải tạo trở thành ngƣời có ích cho xã hội.
Tuy nhiên hiện nay chƣa đƣa ra đƣợc khái niệm cụ thể cũng nhƣ điều kiện áp dụng biện pháp tƣ pháp này. Về khái niệm giáo dục (theo nghĩa rộng) là sự hình thành nhân cách đƣợc tổ chức một cách có mục đích, có tổ chức thông qua các hoạt động và các quan hệ giữa nhà giáo dục với ngƣời đƣợc giáo dục nhằm giúp đỡ ngƣời đƣợc giáo dục chiếm lĩnh những kinh nghiệm xã hội của loài ngƣời. Giáo dục (theo nghĩa hẹp) đƣợc hiểu là một bộ phận của quá trình sƣ phạm, là quá trình hình thành những cơ sở khoa học của thế giới quan, niềm tin, lý tƣởng, động cơ, tình cảm, thái độ, những tính cách, những hành vi, thói quen cƣ xử đúng đắn trong xã hội, kể cả việc phát triển và nâng cao thể lực. Nói cách khác đây hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự 14 phát triển tinh thần, thể chất của một đối tƣợng nào đó, làm cho đối tƣợng ấy dần dần có đƣợc những phẩm chất và năng lực nhƣ yêu cầu đề ra.
Thông qua các quy định của pháp luật cũng nhƣ thực tiễn áp dụng biện pháp tƣ pháp giáo dục tại xã, phƣờng, thị trấn đối với ngƣời chƣa thành niên phạm tội những năm trƣớc đây, ta có thể nhận thấy biện pháp này dựa trên tinh thần giáo dục và cảm hóa.
