I. Tổng quan về lựa chọn việc làm thêm cho sinh viên GDTC
Việc làm thêm là hoạt động lao động phát sinh ngoài giờ học chính khóa, giúp sinh viên có thu nhập trang trải chi phí và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. Đối với sinh viên ngành Giáo dục Thể chất (GDTC), việc làm thêm mang ý nghĩa đặc biệt vì gắn liền với chuyên môn thể thao, huấn luyện và chăm sóc sức khỏe. Theo nghiên cứu của Lê Hoàng Anh (2020) tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên, sinh viên GDTC thường lựa chọn các công việc part-time như huấn luyện viên thể hình, trọng tài phong trào, hướng dẫn viên thể thao hoặc các công việc phổ thông khác. Thị trường việc làm thêm tại thành phố Thái Nguyên trong bán kính 10km quanh trường khá đa dạng, tạo nhiều cơ hội cho sinh viên. Tuy nhiên, nhiều sinh viên chưa biết cách lựa chọn việc làm phù hợp với định hướng nghề nghiệp. Việc phân loại việc làm thêm theo tiêu chí thời gian, tính chất công việc và mức độ liên quan đến chuyên môn đóng vai trò quan trọng trong quá trình ra quyết định.
1.1. Khái niệm việc làm thêm theo pháp luật lao động
Việc làm thêm được hiểu là hoạt động lao động mà người lao động thực hiện ngoài thời gian làm việc chính, nhằm mục đích kiếm thêm thu nhập hoặc tích lũy kinh nghiệm. Theo pháp luật lao động Việt Nam, việc làm được phân thành nhiều loại: việc làm trọn ngày (full-time) và việc làm không trọn ngày (part-time), việc làm tự nguyện và việc làm cưỡng bức, việc làm chân tay và việc làm trí óc. Đối với sinh viên, hình thức part-time phổ biến hơn cả vì phù hợp với lịch học. Việc làm thêm có thể liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến chuyên ngành đào tạo. Việc hiểu rõ khái niệm và phân loại giúp sinh viên đánh giá đúng tính chất công việc trước khi quyết định nhận việc.
1.2. Vai trò của việc làm thêm đối với sinh viên GDTC
Việc làm thêm mang lại nhiều giá trị thiết thực cho sinh viên ngành GDTC trên nhiều bình diện. Về kinh tế, sinh viên có thu nhập trang trải học phí và sinh hoạt, giảm gánh nặng cho gia đình. Về chuyên môn, các công việc liên quan đến thể thao giúp rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp, áp dụng kiến thức lý thuyết vào thực tế. Về phát triển cá nhân, sinh viên hình thành kỹ năng giao tiếp, quản lý thời gian và tinh thần trách nhiệm. Theo nghiên cứu tại Đại học Thái Nguyên, sinh viên GDTC làm thêm đúng chuyên môn thường có kết quả học tập tốt hơn và dễ dàng hòa nhập thị trường lao động sau tốt nghiệp. Việc làm thêm còn giúp mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội trong ngành thể thao.
II. Phân tích thực trạng lựa chọn việc làm thêm của sinh viên GDTC
Thực tế tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên cho thấy sinh viên ngành GDTC gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn việc làm thêm phù hợp. Phần lớn sinh viên tìm việc qua mối quan hệ cá nhân hoặc mạng xã hội mà thiếu sự tư vấn chuyên môn từ nhà trường. Nhiều em chấp nhận các công việc phổ thông như phục vụ quán ăn, bán hàng mà không tận dụng được thế mạnh chuyên ngành. Thị trường việc làm thêm tại Thái Nguyên chủ yếu tập trung ở khu vực nội thành, các trung tâm thể thao, phòng tập gym và trường học. Tuy nhiên, thông tin về cơ hội việc làm chưa được kết nối hiệu quả giữa nhà tuyển dụng và sinh viên. Tâm lý lo lắng về việc cân bằng giữa học tập và lao động cũng là rào cản lớn. Đặc điểm tâm lý của sinh viên giai đoạn đại học cho thấy các em đang trong quá trình hình thành bản sắc nghề nghiệp, cần được định hướng đúng đắn để tránh lãng phí thời gian và công sức.
2.1. Những thuận lợi và khó khăn khi sinh viên GDTC đi làm thêm
Sinh viên ngành GDTC có nhiều thuận lợi khi tìm việc làm thêm. Nhu cầu xã hội về huấn luyện viên thể hình, hướng dẫn viên yoga, trọng tài thể thao phong trào ngày càng tăng. Kiến thức chuyên môn về giải phẫu, sinh lý học thể thao là lợi thế cạnh tranh so với lao động phổ thông. Tuy nhiên, khó khăn cũng không ít. Lịch học và lịch tập luyện dày đặc khiến thời gian làm thêm bị hạn chế. Một số công việc thể thao yêu cầu chứng chỉ hành nghề mà sinh viên chưa đáp ứng được. Thu nhập từ việc làm thêm thường không ổn định, đặc biệt trong mùa thi cử. Ngoài ra, nhiều sinh viên chưa có kỹ năng tìm việc và đàm phán lương, dẫn đến bị thiệt thòi khi thương lượng với nhà tuyển dụng.
2.2. Thị trường việc làm thêm cho sinh viên tại khu vực Thái Nguyên
Thị trường việc làm thêm cho sinh viên GDTC tại thành phố Thái Nguyên khá phong phú nhưng chưa được khai thác hết tiềm năng. Các phòng tập gym, câu lạc bộ thể thao, trường học mầm non và tiểu học thường tuyển dụng huấn luyện viên part-time. Mùa hè là thời điểm nhu cầu dạy bơi, dạy võ và các lớp năng khiếu thể thao tăng cao. Khu vực trong bán kính 10km quanh Trường Đại học Sư phạm tập trung nhiều cơ sở thể thao và dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, mức lương trung bình cho sinh viên làm thêm dao động từ 20.000 – 50.000 đồng/giờ, chưa thực sự hấp dẫn. Thông tin tuyển dụng phân tán, thiếu hệ thống kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp. Việc xây dựng sàn giao dịch việc làm thêm chuyên biệt cho sinh viên GDTC là giải pháp cần thiết.
III. Biện pháp lựa chọn việc làm thêm theo định hướng nghề nghiệp GDTC
Để lựa chọn việc làm thêm hiệu quả, sinh viên ngành GDTC cần áp dụng các biện pháp có hệ thống gắn liền với định hướng nghề nghiệp. Thứ nhất, xác định mục tiêu nghề nghiệp rõ ràng ngay từ năm thứ nhất để lựa chọn công việc làm thêm phù hợp. Thứ hai, xây dựng bản đồ kỹ năng cá nhân, so sánh giữa năng lực hiện có và yêu cầu của thị trường lao động thể thao. Thứ ba, tham gia các buổi tư vấn hướng nghiệp do khoa và nhà trường tổ chức. Thứ tư, tận dụng mạng lưới cựu sinh viên và giảng viên để tiếp cận cơ hội việc làm chất lượng. Thứ năm, ưu tiên các công việc có liên quan đến chuyên môn GDTC như trợ giảng thể dục, hỗ trợ huấn luyện viên, tổ chức sự kiện thể thao. Nhà trường cần đóng vai trò cầu nối giữa sinh viên và nhà tuyển dụng thông qua hệ thống thông tin việc làm được cập nhật thường xuyên.
3.1. Biện pháp tư vấn hỗ trợ từ phía nhà trường
Nhà trường đóng vai trò trung tâm trong việc tư vấn hỗ trợ sinh viên lựa chọn việc làm thêm phù hợp. Các biện pháp cụ thể bao gồm: tổ chức các buổi tọa đàm về nghề nghiệp thể thao với sự tham gia của chuyên gia, cựu sinh viên thành đạt; xây dựng hệ thống thông tin việc làm trực tuyến chuyên biệt cho sinh viên GDTC; lồng ghép nội dung tư vấn hướng nghiệp vào các giờ học chuyên ngành và sinh hoạt lớp; thành lập câu lạc bộ kỹ năng nghề nghiệp thể thao; phối hợp với các đơn vị Đoàn – Hội tổ chức ngày hội việc làm. Giảng viên cố vấn học tập cần theo dõi sát tình hình làm thêm của sinh viên, kịp thời phát hiện và can thiệp khi sinh viên chọn việc không phù hợp. Biện pháp này có thể vận dụng lồng ghép trực tiếp vào hoạt động đoàn, hội sinh viên.
3.2. Biện pháp tự định hướng và phát triển kỹ năng của sinh viên
Bản thân sinh viên GDTC cần chủ động trong việc định hướng lựa chọn việc làm thêm. Đầu tiên, sinh viên cần đánh giá năng lực bản thân một cách trung thực, xác định thế mạnh về kỹ năng thể thao, giao tiếp và quản lý thời gian. Tiếp theo, các em nên xây dựng kế hoạch làm việc cụ thể, đảm bảo cân bằng giữa học tập và lao động. Việc trau dồi thêm chứng chỉ chuyên môn như huấn luyện viên thể hình, cứu hộ bơi lội, sơ cấp cứu thể thao sẽ mở rộng cơ hội việc làm. Sinh viên cũng cần rèn luyện kỹ năng mềm như thuyết trình, đàm phán, làm việc nhóm. Thực tập tại các cơ sở thể thao từ sớm giúp tích lũy kinh nghiệm và xây dựng mối quan hệ nghề nghiệp. Cuối cùng, sinh viên nên thường xuyên cập nhật thông tin thị trường lao động thể thao để điều chỉnh kế hoạch nghề nghiệp kịp thời.
IV. Kết luận và ứng dụng biện pháp lựa chọn việc làm thêm cho sinh viên
Nghiên cứu về biện pháp lựa chọn việc làm thêm theo định hướng nghề nghiệp cho sinh viên ngành GDTC tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên cho thấy tính cấp thiết của vấn đề. Việc làm thêm không chỉ giúp sinh viên có thu nhập mà còn là cơ hội quý báu để tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp, phát triển kỹ năng chuyên môn và mở rộng mạng lưới quan hệ trong ngành thể thao. Các biện pháp đề xuất bao gồm tư vấn hỗ trợ từ nhà trường và tự định hướng của sinh viên cần được triển khai đồng bộ. Nhà trường nên xây dựng cơ chế kết nối với doanh nghiệp thể thao địa phương, tạo kênh thông tin việc làm minh bạch. Sinh viên cần chủ động xác định mục tiêu nghề nghiệp và ưu tiên các công việc liên quan đến chuyên ngành. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các cơ sở đào tạo GDTC khác trên toàn quốc, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và tỷ lệ việc làm sau tốt nghiệp.
4.1. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của biện pháp đề xuất
Biện pháp lựa chọn việc làm thêm theo định hướng nghề nghiệp mang ý nghĩa cả về khoa học lẫn thực tiễn. Về mặt khoa học, nghiên cứu bổ sung cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa việc làm thêm và phát triển nghề nghiệp cho sinh viên GDTC, đóng góp vào kho tàng tri thức giáo dục đại học Việt Nam. Về thực tiễn, các biện pháp đề xuất có tính ứng dụng cao, dễ dàng triển khai tại các trường đại học có đào tạo ngành GDTC. Kết quả nghiên cứu giúp nhà quản lý giáo dục hiểu rõ hơn về nhu cầu và khó khăn của sinh viên, từ đó điều chỉnh chương trình đào tạo sát với thực tế thị trường lao động. Mô hình tư vấn hỗ trợ có thể nhân rộng sang các ngành đào tạo khác trong hệ thống giáo dục đại học.
4.2. Khuyến nghị và hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo
Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị được đưa ra. Đối với nhà trường, cần đưa nội dung tư vấn hướng nghiệp việc làm thêm vào chương trình đào tạo chính thức, không chỉ dừng ở hoạt động ngoại khóa. Đối với sinh viên, cần thay đổi nhận thức về giá trị của việc làm thêm gắn liền với chuyên môn thay vì chỉ tập trung vào thu nhập ngắn hạn. Về hướng nghiên cứu tiếp theo, cần mở rộng phạm vi khảo sát sang nhiều trường đại học khác để so sánh và đối chiếu. Nghiên cứu sâu hơn về tác động của việc làm thêm đến kết quả học tập và tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp cũng cần được thực hiện. Xây dựng ứng dụng di động kết nối việc làm thêm cho sinh viên GDTC là hướng đi tiềm năng trong thời đại chuyển đổi số.
