đặt vấn đề riêng. Tuy nhiên, ở một chừng mực xác định, tất cả các quan điểm đó đều có nội dung khái quát là nhấn mạnh vai trò mối quan hệ giữa các yếu tố bên ngoài và những yếu tố bên trong trong việc xác định hành vi và chức năng điều chỉnh của ý thức tập thể. Khi nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể lao động, các tác giả đã tập trung vào 4 vấn đề cơ bản là: - Bản chất của bầu không khí tâm lý tập thể - Biểu hiện của bầu không khí tâm lý trong tập thể - Quá trình hình thành bầu không khí tâm lý tập thể - Sự tác động của không khí tâm lý trong tập thể tới hoạt động sống của tập thể. * Các quan niệm về bản chất bầu không khí tâm lý trong tập thể với những khác biệt, sự đa dạng, phong phú của các mối quan hệ xã hội trong tập thể những người lao động được hiểu trong các nghiên cứu của các nhà tâm lý học, điển hình là: - L.Ulêđôp xem bầu không khí tâm lý là trạng thái ý thức của tập thể.Olsanxki quan niệm bầu không khí 12 tâm lý tập thể như là sự phản ánh phức hợp các hiện tượng, là tổ hợp của sự tác động qua lại giữa các yếu tố: con người, điều kiện lao động, mối quan hệ giữa mọi người trong quá trình lao động.
Một số lớn các nhà tâm lý học xem không khí tâm lý là trạng thái của tập thể, họ chú ý nhiều đến tâm trạng, tình cảm, tính chất của các mối quan hệ giữa mọi người với nhau (F. * Về hình thức biểu hiện của bầu không khí tâm lý, các nhóm tác giả xem xét dưới các góc độ khác nhau: P.Secbacốp xem hình thức biểu hiện của bầu không khí tâm lý xã hội là sự hài lòng của các thành viên tập thể với các mối quan hệ với công việc, với điều kiện hoạt động chung, tình đoàn kết trong tập thể, tâm trạng tập thể và dư luận tập thể.Buivôn xem xét nó dựa trên thái độ công nhân đối với công việc đang tiến hành, với những kinh nghiệm và sáng kiến, với những chuẩn mực và hành vi trong tập thể.Papina thì chú trọng đến hiện tượng tâm lý xúc cảm và tâm trạng của cuộc sống bên trong tập thể, như mối quan hệ thiện cảm liên nhân cách, tâm trạng nhóm, vấn đề uy tín, hiện tượng bắt chước…(14,18) * Đề cập đến những nhân tố cơ bản tác động đến quá trình hình thành bầu không khí tâm lý tập thể, các tác giả cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Một số tác giả cho rằng yếu tố đầu tiên tác động đến bầu không khí tâm lý tập thể là động cơ hoạt động lao động, tâm trạng, sự hài lòng đối với lao động và mối quan hệ giữa các thành viên trong tập thể. Một số tác giả khác khi nghiên cứu tập thể các nhà khoa học đã chỉ ra rằng không khí tâm lý được hình thành ở tính cộng đồng về mặt thể lực và mặt tâm lý giữa các thành viên trong tập thể, ở hệ thống cac mối quan hệ liên nhân cách trong nhóm, ở mối quan hệ thiện cảm trong tập thể (I.
Bên cạnh đó, còn có nhóm tác giả cho rằng bầu không khí tâm lý được hình thành do ảnh hưởng của toàn bộ các mối quan hệ tâm lý xã hội và các mối quan hệ về mặt công việc quy định bởi hoạt 13 động lao động của các thành viên và mối quan hệ qua lại giữa các thành viên đó.(14,18 – 19) * Nghiên cứu ảnh hưởng của bầu không khí tâm lý tới những phạm vi khác nhau của đời sống xã hội cũng là một mảng nghiên cứu được nhiều nhà tâm lý học quan tâm. Về vấn đề này, các công trình nghiên cứu thường quan tâm, xem xét ảnh hưởng của nó đến năng suất lao động, hiệu quả kinh tế, sự biến đổi về nhân sự, tính sáng tạo, hiệu quả của quá trình thu thập thông tin, sự thi hành nhiệm vụ, trạng thái tâm lý của tập thể lao động, sự hài lòng về công việc, tác động của tập thể đến cá nhân. Những nghiên cứu đó đã khẳng định vai trò quan trọng của hiện tượng tâm lý đặc biệt này, khẳng định sự cần thiết thiết lập những mối quan hệ biện chứng chặt chẽ giữa thực chất của bầu không khí tâm lý, hình thức của nó, những yếu tố cấu tạo nên nó với các lĩnh vực của đời sống tập thể lao động. Có thể thấy rằng bầu không khí tâm lý tập thể rất được các nhà tâm lý học nước ngoài quan tâm nghiên cứu, đặc biệt trong nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể trong sản xuất, kinh doanh.
Do nó là trạng thái tâm lý bao trùm hoạt động lao động, công tác của các tập thể và nó luôn có ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của hoạt động lao động sản xuất, công tác và tập thể xã hội nói chung. Các nhà tâm lý học nước ngoài đã có những thành tựu to lớn trong khi nghiên cứu vấn đề này, cũng như những đóng góp to lớn của các nghiên cứu trong việc giải quyết những nhiệm vụ của tổ chức lao động sản xuất, tổ chức xã hội, giáo dục hướng nghiệp, với việc hợp lý hoá các hoạt động xã hội của tập thể, nâng cao hiệu quả công tác quản lý, điều hành, lãnh đạo quá trình sản xuất xã hội 1. Những nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, vấn đề bầu không khí tâm lý cũng đã được nhiều nhà tâm lý học quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên so với các vấn đề tâm lý học khác thì 14 đây là lĩnh vực còn ít được đầu tư quan tâm nghiên cứu ở mức độ sâu rộng.
Những quan điểm lý luận trong nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể hiện nay ở Việt Nam phần lớn dựa vào quan điểm của các nhà tâm lý học Xô-viết. Trong một số nghiên cứu của mình, các nhà Tâm lý học cũng đã đề cập đến vấn đề bầu không khí tập thể, những vấn đề nêu ra mang tính chất định nghĩa, khái niệm và những ứng dụng mà chưa được khái quát sâu sắc trên bình diện lý luận và phương pháp nghiên cứu một cách căn bản. Tác giả Trần Trọng Thuỷ cũng đã đưa ra khái niệm bầu không khí tâm lý xã hội trong tập bài giảng “Tâm lý học lao động” {19, 29} Theo ông, bầu không khí tâm lý xã hội được xem như là tính chất của mối quan hệ qua lại giữa mọi người trong tập thể. Ông cũng đã tiến hành một số thực nghiệm chỉ ra mối quan hệ giữa bầu không khí tâm lý xã hội với hiệu quả lao động và tới sự ổn định của tập thể.
Trong cuốn những cơ sở tâm lý học trong công tác của người lãnh đạo, Nguyễn Hải Khoát đã đề cập đến khái niệm bầu không khí tâm lý tập thể, những dấu hiệu và các yếu tố ảnh hưởng của nó, trong đó tác giả quan tâm nhiều đến yếu tố người lãnh đạo, yếu tố dung hợp nhóm. Trong tác phẩm “Tâm lý học xã hội những lĩnh vực ứng dụng” do Đỗ Long chủ biên, tác giả phân tích các yếu tố hình thành không khí tâm lý tập thể, đề cao yếu tố môi trường vi mô (nhân tố vật chất, hệ thống kích thích lao động, yếu tố bên trong nhóm), vấn đề đạo đức nhóm, thái độ lao động, phẩm chất nhân cách người công nhân, sự thích nghi, vai trò người lãnh đạo…{15}. Các tác giả Mai Hữu Khuê, Đinh Văn Tiến trong cuốn Tâm lý học ứng dụng trong quản lý kinh doanh cho rằng: Bầu không khí tâm lý là sự thể hiện về chất các quan hệ giữa mọi người trong tập thể. Sự hài lòng về địa vị, về công việc về quan hệ với đồng nghiệp, với cấp trên với cơ quan là cơ sở của bầu không khí tâm lý tập thể.
Nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể còn có một số tác giả khác như: Phạm Tất Dong “Một số cơ sở khoa học về tổ chức quản lý lao động 15 sản xuất” (1979); Nguyễn Bá Dương với “Tâm lý học quản lý dành cho người lãnh đạo”; Nguyễn Đình Xuân chủ biên “Tâm lý học quản lý” (1992); Vũ Dũng với “Tâm lý xã hội trong quản lý” (1995); Đào Thị Oanh với “Tâm lý học lao động” (2000)…với các góc độ tiếp cận trong nghiên cứu, mỗi tác giả lại có cách đưa ra quan điểm riêng của mình trong nghiên cứu về bầu không khí tâm lý trong tập thể, tuy nhiên hầu hết các tác giả này đều thống nhất trong đánh giá tầm quan trọng bầu không khí tâm lý trong việc ảnh hưởng đến mọi mặt hoạt động sống của con người, đặc biệt trong hoạt động lao động sản xuất. Có thể thấy rằng, xung quanh vấn đề bầu không khí tâm lý còn rất nhiều khía cạnh cần được tiếp tục nghiên cứu, bên cạnh những nghiên cứu về bầu không khí tâm lý trong tập thể sản xuất để nâng cao năng xuất lao động thì rất cần những nghiên cứu mang tính chiều sâu về bầu không khí tâm lý trong tập thể nói chung và trong tập thể giáo dục nói riêng để góp phần xây dựng và hoàn thiện nhân cách con người trong tập thể. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm tập thể 1.
Định nghĩa, cấu trúc tập thể a. Định nghĩa Ngay từ khi sinh ra cho đến lúc trưởng thành, con người không tồn tại và hoạt động một cách đơn lẻ mà luôn luôn gắn mình vào các nhóm xã hội. Hoạt động và giao tiếp trong các nhóm là nhu cầu không thể thiếu của con người trong suốt quá trình tồn tại từ những ngày đầu tiên cho đến ngày cuối cuộc đời. Trong quá trình ấy C.Mac viết “Người ta chỉ sản xuất được khi hợp tác với nhau một cách nào đó và trao đổi hoạt động với nhau.
Muốn sản xuất được người ta phải có những mối liên hệ và quan hệ nhất định với nhau, và trong phạm vi của những mối quan hệ, liên hệ ấy thì mới tác động vào tự 16 nhiên, vào sản xuất được”{1,107}. Như vậy từ đầu, tập thể với tính chất là đơn vị xã hội, đã trở thành một tiền đề cần thiết cho loài người sinh tồn và phát triển. Khoa học tâm lý ngày nay khẳng định rằng vấn đề tập thể và vấn đề cá nhân là một trong những vấn đề sắc nét nhất của thời đại và là vấn đề quan trọng nhất của khoa học giáo dục. Nhà giáo dục học lỗi lạc A.
Macarencô cho rằng tập thể là hình thức liên kết mọi người "Một tập thể là một nhóm tự do của những người lao động, gắn bó với nhau bởi một mục đích thống nhất, một hành động thống nhất.
