I. Khám phá cơ sở lý luận quản lý nhà nước về lễ hội Hội An
Quản lý nhà nước về lễ hội là một hoạt động cốt lõi nhằm định hướng và điều chỉnh các sự kiện văn hóa cộng đồng theo mục tiêu chung. Mục tiêu này là "Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc". Lễ hội, với tư cách là một bộ phận không thể tách rời của di sản văn hóa phi vật thể, chứa đựng nhiều giá trị vật chất và tinh thần sâu sắc. Do đó, công tác quản lý đóng vai trò dẫn dắt hoạt động lễ hội đi theo hướng tích cực, phát huy các giá trị tốt đẹp và khắc phục những hạn chế. Luận văn của tác giả Đặng Xuân Cảnh (2021) nhấn mạnh rằng, việc quản lý hiệu quả sẽ tạo ra môi trường thuận lợi để lễ hội diễn ra đúng bản chất, đồng thời bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng của người dân. Công tác quản lý nhà nước về lễ hội tại Hội An không chỉ dừng lại ở việc tổ chức mà còn bao gồm việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh. Hệ thống này giúp bảo vệ và phát huy những tinh hoa văn hóa, ngăn chặn các biểu hiện tiêu cực, đảm bảo lễ hội thực sự là món ăn tinh thần quý giá cho nhân dân. Đây là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều cơ quan và sự tham gia của chính cộng đồng.
1.1. Vai trò của lễ hội trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể
Lễ hội là một sự kiện văn hóa cộng đồng, bao gồm hai phần chính: "Lễ" và "Hội". Phần "Lễ" mang tính nghi thức, thể hiện sự tôn kính của con người đối với thần linh và các giá trị tâm linh, thường diễn ra trong không gian thiêng. Phần "Hội" là sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật của cộng đồng, thể hiện mối quan hệ giữa người với người. Tại Hội An, các lễ hội như lễ hội đèn lồng Hội An hay đêm rằm phố cổ là minh chứng sống động cho việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Thông qua các hoạt động này, những giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc được tái hiện, kế thừa và truyền lại cho các thế hệ sau. Quản lý nhà nước đóng vai trò định hướng để các hoạt động này vừa giữ được nét nguyên bản, vừa phù hợp với xã hội đương đại, tránh các hủ tục lạc hậu.
1.2. Nội dung cốt lõi trong chính sách quản lý văn hóa lễ hội
Nội dung quản lý nhà nước về lễ hội bao gồm nhiều phương diện. Trước hết là xây dựng chiến lược, quy hoạch và chính sách quản lý văn hóa cụ thể. Việc này đòi hỏi sự nghiên cứu sâu sắc về giá trị và đặc trưng của từng lễ hội. Tiếp theo là tổ chức bộ máy quản lý và đào tạo nguồn nhân lực có chuyên môn. Nguồn lực quản lý chất lượng cao là yếu tố quyết định hiệu quả quản lý nhà nước. Công tác tổ chức thực hiện cần phân định rõ vai trò của chính quyền và cộng đồng, theo nguyên tắc "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra". Cuối cùng, công tác thanh tra, kiểm tra và tổng kết, đánh giá là không thể thiếu để kịp thời chấn chỉnh sai phạm và rút kinh nghiệm cho các lần tổ chức sau, đảm bảo lễ hội diễn ra lành mạnh.
1.3. Cơ sở pháp lý và các văn bản chỉ đạo của cơ quan quản lý nhà nước
Hệ thống pháp lý là công cụ quan trọng nhất của cơ quan quản lý nhà nước. Khung pháp lý cho hoạt động quản lý lễ hội được xây dựng dựa trên Luật Di sản văn hóa (2001, sửa đổi 2009). Đặc biệt, Nghị định số 110/2018/NĐ-CP của Chính phủ quy định về quản lý và tổ chức lễ hội đã tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc. Các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Quảng Nam và UBND thành phố Hội An đã căn cứ vào các văn bản này để ban hành các chỉ thị, quyết định cụ thể, phù hợp với tình hình thực tiễn của địa phương, nhằm tăng cường hiệu lực quản lý và đảm bảo lễ hội phát triển đúng hướng.
II. Phân tích thực trạng quản lý nhà nước về lễ hội tại Hội An
Thực trạng và giải pháp trong công tác quản lý nhà nước về lễ hội tại Hội An giai đoạn 2008-2021 cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng không ít thách thức. Luận văn chỉ ra rằng, Hội An sở hữu những yếu tố đặc thù về tự nhiên, lịch sử và kinh tế - xã hội, tạo nên một hệ thống lễ hội đa dạng. Đây vừa là lợi thế, vừa là thách thức cho công tác quản lý. Về mặt tích cực, hiệu quả quản lý nhà nước đã được nâng cao rõ rệt. Các lễ hội được tổ chức quy củ, an toàn, góp phần giáo dục truyền thống và thu hút du lịch. Công tác nghiên cứu, phục dựng lễ hội được chú trọng, nhiều lễ hội truyền thống được tái sinh. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, công tác quản lý vẫn còn đối mặt với áp lực thương mại hóa, nguy cơ làm biến dạng các giá trị văn hóa cốt lõi. Vấn đề quản lý môi trường trong lễ hội và đảm bảo an ninh trật tự lễ hội đôi khi còn bất cập, đặc biệt trong các lễ hội quy mô lớn. Việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển vẫn là một bài toán khó đòi hỏi những giải pháp đồng bộ và quyết liệt hơn.
2.1. Kết quả đạt được trong công tác tổ chức và quản lý lễ hội
Công tác quản lý và công tác tổ chức lễ hội tại Hội An đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Nhiều lễ hội được tổ chức thành công, thu hút đông đảo người dân và du khách, điển hình là "Đêm phố cổ", lễ hội giao lưu văn hóa Hội An - Nhật Bản. Các hoạt động này không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng mà còn có tác động của lễ hội đến kinh tế - xã hội một cách tích cực. Việc xã hội hóa hoạt động lễ hội được đẩy mạnh, huy động được nguồn lực lớn từ doanh nghiệp và người dân. Công tác tuyên truyền, quảng bá được thực hiện bài bản, góp phần xây dựng thương hiệu du lịch Hội An. Nhận thức của các chủ thể tham gia lễ hội được nâng cao, các biểu hiện tiêu cực, mê tín dị đoan giảm đáng kể.
2.2. Những hạn chế và thách thức trong quản lý lễ hội hiện nay
Bên cạnh những thành tựu, công tác quản lý lễ hội ở Hội An vẫn đối diện với nhiều thách thức. Áp lực thương mại hóa có nguy cơ làm phai nhạt tính thiêng và các giá trị truyền thống của lễ hội. Một số hoạt động dịch vụ tự phát, chèo kéo khách, tăng giá vẫn còn tồn tại. Công tác quản lý môi trường trong lễ hội chưa thực sự hiệu quả, lượng rác thải sau các sự kiện lớn còn là vấn đề nan giải. Thêm vào đó, sự phối hợp giữa các ban ngành đôi khi chưa đồng bộ, nguồn lực quản lý (cả về con người và tài chính) còn hạn chế so với quy mô và số lượng lễ hội ngày càng tăng. Vấn đề cân đối lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương cũng là một thách thức cần giải quyết.
III. Phương pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lễ hội
Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lễ hội tại Hội An, cần áp dụng một cách tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa việc hoàn thiện thể chế và tăng cường năng lực thực thi. Trọng tâm là việc tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo tính thống nhất và khả thi. Cần phân cấp quản lý mạnh mẽ hơn cho cấp cơ sở, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của từng đơn vị, đặc biệt là vai trò của UBND thành phố Hội An và các phòng ban chuyên môn. Việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý văn hóa là yếu tố then chốt. Cán bộ không chỉ cần vững về chuyên môn mà còn phải có kỹ năng tổ chức, vận động quần chúng và xử lý khủng hoảng. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, từ việc cấp phép, quảng bá đến giám sát hoạt động lễ hội sẽ giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả. Cuối cùng, việc tăng cường đối thoại giữa nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng là cần thiết để tìm ra những mô hình quản lý phù hợp nhất.
3.1. Hoàn thiện chính sách và kiện toàn bộ máy cơ quan quản lý nhà nước
Giải pháp nền tảng là tiếp tục hoàn thiện chính sách quản lý văn hóa liên quan đến lễ hội. Các quy định cần cụ thể hóa trách nhiệm của Ban tổ chức, quyền và nghĩa vụ của người tham gia. Cần kiện toàn bộ máy của các cơ quan quản lý nhà nước từ cấp tỉnh đến phường, xã, đảm bảo đủ nhân lực và được đào tạo bài bản. Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Quảng Nam cần đóng vai trò chỉ đạo, định hướng và thanh tra, trong khi UBND thành phố Hội An là đơn vị trực tiếp tổ chức thực hiện, giám sát và điều phối các nguồn lực tại địa phương. Việc xây dựng một quy chế phối hợp liên ngành chặt chẽ sẽ giúp giải quyết hiệu quả các vấn đề phát sinh.
3.2. Đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động lễ hội và vai trò của cộng đồng
Tăng cường xã hội hóa hoạt động lễ hội là một giải pháp quan trọng để giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước và phát huy sức mạnh toàn dân. Cần có cơ chế, chính sách khuyến khích các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân tham gia đóng góp, tài trợ cho việc tổ chức và bảo tồn lễ hội. Quan trọng hơn cả là đề cao vai trò của cộng đồng địa phương. Người dân phải được xem là chủ thể thực sự của lễ hội, từ khâu lên ý tưởng, tổ chức đến hưởng lợi. Khi cộng đồng thấy được lợi ích vật chất và tinh thần từ lễ hội, họ sẽ tự giác tham gia bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa một cách bền vững.
IV. Bí quyết phát huy giá trị lễ hội để phát triển du lịch bền vững
Phát huy giá trị lễ hội để phát triển du lịch bền vững là mục tiêu chiến lược của Hội An. Bí quyết thành công nằm ở việc xây dựng các sản phẩm du lịch lễ hội đặc sắc, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc và không trùng lặp. Thay vì chỉ tập trung vào các lễ hội lớn, cần khai thác và phát triển các lễ hội làng nghề, lễ hội dân gian quy mô nhỏ hơn nhưng độc đáo như Lễ giỗ tổ nghề mộc Kim Bồng, nghề gốm Thanh Hà. Kinh nghiệm quản lý lễ hội cho thấy, việc kết nối các lễ hội thành một chuỗi sự kiện văn hóa theo mùa sẽ giúp giữ chân du khách lâu hơn. Cần chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ đi kèm, đảm bảo trải nghiệm của du khách luôn tích cực. Hơn nữa, việc quảng bá cần nhấn mạnh vào chiều sâu văn hóa, những câu chuyện lịch sử đằng sau mỗi lễ hội thay vì chỉ các hoạt động bề nổi. Lợi ích kinh tế từ du lịch lễ hội phải được chia sẻ một cách hài hòa cho cộng đồng, giúp người dân có thêm động lực để bảo tồn di sản của chính mình.
4.1. Xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa gắn liền với các lễ hội đặc trưng
Để phát triển du lịch bền vững, Hội An cần tập trung xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo gắn với các lễ hội đặc trưng như lễ hội đèn lồng Hội An và đêm rằm phố cổ. Cần thiết kế các tour du lịch trải nghiệm, cho phép du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp tham gia vào các công đoạn chuẩn bị lễ hội như làm đèn lồng, nấu các món ăn truyền thống. Việc này tạo ra sự kết nối sâu sắc hơn giữa du khách và văn hóa bản địa, đồng thời đa dạng hóa nguồn thu từ du lịch. Tác động của lễ hội đến kinh tế - xã hội sẽ được nhân lên khi các sản phẩm này được quảng bá rộng rãi và chuyên nghiệp.
4.2. Giải pháp cân bằng giữa bảo tồn di sản và khai thác kinh tế
Cân bằng giữa bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và khai thác kinh tế là yếu tố sống còn. Cần có những quy định chặt chẽ về sức chứa tại các địa điểm tổ chức lễ hội để tránh quá tải. Nguồn thu từ vé và các dịch vụ du lịch cần được trích một phần đáng kể để tái đầu tư vào công tác trùng tu di tích và phục dựng các nghi lễ truyền thống. Khuyến khích du lịch có trách nhiệm, giáo dục du khách về tầm quan trọng của việc tôn trọng văn hóa bản địa. Sự cân bằng này sẽ giúp Hội An khai thác được tiềm năng kinh tế từ lễ hội mà không làm mất đi "linh hồn" của di sản.
