Luận văn thạc sĩ kinh tế: Ảnh hưởng phân cấp tài khóa tới dịch vụ y tế - Nguyễn Thị Trà Nhi, ĐH Kinh tế TP.HCM

Dưới đây là các meta tags cho bài viết "Tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam": { "ai_description": "Tìm hiểu tác động của phân cấp tài

• Tác giả: Nguyễn Thị Trà Nhi
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Thị Minh Hằng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính công
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khám Phá Tác Động Phân Cấp Tài Khóa Đến Dịch Vụ Y Tế Tại Việt Nam Có Gì Khác Biệt

Phân cấp tài khóa, một chiến lược quản lý tài chính công, chuyển giao quyền hạn và trách nhiệm về thu chi ngân sách từ trung ương xuống các cấp địa phương. Mục tiêu chính là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và đáp ứng tốt hơn nhu cầu đặc thù của từng vùng. Tại Việt Nam, phân cấp tài khóa đã và đang tạo ra những tác động sâu rộng đến nhiều lĩnh vực, đặc biệt là dịch vụ y tế. Sự thay đổi trong cơ chế tài chính này không chỉ ảnh hưởng đến nguồn lực tài chính, mà còn định hình lại cấu trúc quản lý, chất lượng cung cấp dịch vụ và khả năng tiếp cận y tế cho người dân. Hiểu rõ những tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam là điều kiện tiên quyết để xây dựng chính sách y tế Việt Nam hiệu quả, bền vững.

Việc phân cấp tài khóa mang lại kỳ vọng về sự tự chủ cao hơn cho các địa phương trong việc quản lý và phân bổ ngân sách y tế nhà nước. Khi chính quyền địa phương có quyền quyết định lớn hơn về việc huy động và sử dụng nguồn thu y tế địa phương, họ có thể điều chỉnh các dịch vụ y tế cho phù hợp với đặc điểm nhân khẩu học, dịch tễ học và kinh tế xã hội của khu vực mình. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều thách thức, từ việc đảm bảo công bằng trong phân bổ nguồn lực giữa các vùng miền đến việc duy trì chất lượng dịch vụ y tế đồng đều trên toàn quốc. Mục tiêu cuối cùng là làm thế nào để phân cấp tài khóa y tế có thể thực sự góp phần vào cải thiện y tế cộng đồng và nâng cao hiệu quả chi tiêu y tế, đồng thời khắc phục những hạn chế tiềm ẩn. Các nghiên cứu học thuật và thực tiễn đều cho thấy sự phức tạp của mối quan hệ này, đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều và linh hoạt trong hoạch định chính sách.

1.1. Phân cấp tài khóa là gì và tầm quan trọng trong ngành y tế

Phân cấp tài khóa được hiểu là việc chuyển giao quyền hạn và trách nhiệm tài chính từ chính phủ trung ương cho các cấp chính quyền địa phương. Theo định nghĩa của Oates (1972), khái niệm này bao gồm sự dịch chuyển về quyền quyết định chi tiêu và/hoặc quyền huy động nguồn thu. Trong lĩnh vực y tế, tầm quan trọng của phân cấp tài khóa thể hiện ở khả năng các địa phương tự chủ hơn trong việc quản lý ngân sách y tế nhà nước, phù hợp với nhu cầu sức khỏe cụ thể của cộng đồng. Điều này giúp tối ưu hóa việc phân bổ nguồn thu y tế địa phương cho các chương trình phòng bệnh, khám chữa bệnh, và đầu tư cơ sở vật chất. Nó cũng tạo điều kiện để các cấp địa phương chủ động hơn trong việc xây dựng và triển khai chính sách y tế Việt Nam, nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ y tế và khả năng tiếp cận của người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, nơi nhu cầu y tế thường mang tính đặc thù cao.

1.2. Tổng quan về tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam

Tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam là một chủ đề phức tạp, bao gồm nhiều khía cạnh từ kinh tế, chính trị, quản lý đến hành vi và công bằng xã hội. Về kinh tế, phân cấp có thể dẫn đến hiệu quả chi tiêu y tế tốt hơn do thông tin địa phương đầy đủ hơn, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro lãng phí hoặc phân bổ không đồng đều. Về mặt chính trị, nó trao quyền nhiều hơn cho chính quyền địa phương, nhưng cũng có thể dẫn đến sự cạnh tranh nguồn lực giữa các tỉnh. Khía cạnh quản lý cho phép cải thiện sự phối hợp và trách nhiệm giải trình tại chỗ. Về hành vi, phân cấp tài khóa y tế có thể khuyến khích các cơ sở y tế địa phương năng động hơn trong việc tìm kiếm nguồn thu và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là đảm bảo tính công bằng trong tiếp cận dịch vụ y tế, tránh tình trạng các địa phương giàu có được hưởng lợi nhiều hơn so với các địa phương nghèo, làm gia tăng khoảng cách về chất lượng dịch vụ y tế giữa các vùng.

II. Đánh Giá Ảnh Hưởng Của Phân Cấp Tài Khóa Đến Chất Lượng Khám Chữa Bệnh

Tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam không chỉ dừng lại ở khía cạnh tài chính mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ y tế và khả năng tiếp cận của người dân. Việc chuyển giao trách nhiệm cho địa phương có thể mang lại những cải thiện đáng kể nếu đi kèm với năng lực quản lý và nguồn lực đủ mạnh. Tuy nhiên, nếu không có cơ chế giám sát và hỗ trợ phù hợp, phân cấp có thể dẫn đến sự mất cân bằng về chất lượng giữa các vùng, ảnh hưởng tiêu cực đến cải thiện y tế cộng đồng. Đây là một thách thức lớn đòi hỏi chính sách y tế Việt Nam phải có sự điều chỉnh linh hoạt và tầm nhìn dài hạn. Đặc biệt, việc đảm bảo rằng ngân sách y tế nhà nước được phân bổ một cách công bằng và hiệu quả là yếu tố then chốt để giảm thiểu những tác động tiêu cực này.

Một trong những lo ngại chính là ảnh hưởng của phân cấp tài khóa đến chất lượng khám chữa bệnh. Các cơ sở y tế địa phương, với quyền tự chủ cao hơn, có thể đầu tư vào những dịch vụ ưu tiên của họ, nhưng cũng có thể đối mặt với áp lực về tài chính, dẫn đến việc cắt giảm chi phí hoặc thiếu đầu tư vào các dịch vụ cần thiết nhưng kém sinh lời. Điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng nhân lực, trang thiết bị và thậm chí là phác đồ điều trị. Mặt khác, nếu được thực hiện tốt, phân cấp tài khóa y tế có thể thúc đẩy sự đổi mới, khuyến khích các địa phương tìm kiếm nguồn thu y tế địa phương đa dạng và phát triển các mô hình phân cấp y tế phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả chi tiêu y tế và chất lượng tổng thể của hệ thống. Nghiên cứu thực trạng cho thấy sự khác biệt đáng kể về kết quả giữa các tỉnh, nhấn mạnh tầm quan trọng của bối cảnh cụ thể và năng lực quản trị địa phương.

2.1. Thực trạng phân cấp tài khóa ngành y tế ở Việt Nam Những chuyển biến chính

Thực trạng phân cấp tài khóa ngành y tế ở Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn với những chuyển biến đáng kể. Ban đầu, hệ thống y tế được quản lý tập trung, nhưng dần dần quyền tự chủ về tài chính và điều hành được trao cho các địa phương và cơ sở y tế. Theo luận văn của Nguyễn Thị Trà Nhi (2018), phân cấp tài khóa đã tác động lên hệ thống mạng lưới dịch vụ y tế, chất lượng dịch vụ y tế và phí dịch vụ. Các địa phương ngày càng có vai trò lớn hơn trong việc huy động và phân bổ ngân sách y tế nhà nước, cũng như quản lý các bệnh viện và trung tâm y tế thuộc quyền. Điều này dẫn đến sự đa dạng trong cách thức tổ chức và cung cấp dịch vụ y tế giữa các tỉnh, phản ánh sự khác biệt về năng lực tài chính và định hướng phát triển của từng địa phương. Tuy nhiên, sự phân hóa này cũng đặt ra câu hỏi về tính đồng đều của chất lượng dịch vụ y tế trên cả nước và khả năng tiếp cận công bằng cho mọi người dân.

2.2. Các chỉ tiêu đánh giá tác động phân cấp tài khóa y tế hiệu quả

Để đánh giá tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam một cách khách quan, cần sử dụng các chỉ tiêu đo lường phù hợp. Theo Oates (1972), hai tiêu chuẩn chính để đo lường mức độ phân cấp là tỉ lệ chi tiêu (ER – Expenditure ratio) và tỉ lệ nguồn thu (RR – Revenue Ratio) của chính quyền địa phương so với tổng ngân sách nhà nước. Trong lĩnh vực y tế, các nghiên cứu như của Asfaw và cộng sự (2007) đã cải biên bằng cách sử dụng các chỉ số như tỷ lệ chi tiêu y tế địa phương trên tổng chi tiêu ngân sách, chi tiêu y tế địa phương trên mỗi người dân, và tỷ lệ doanh thu y tế địa phương trên tổng chi tiêu địa phương. Đặc biệt, luận văn của Nguyễn Thị Trà Nhi (2018) cũng sử dụng chỉ số tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh (IMR) làm chỉ tiêu đo lường đầu ra y tế, để phân tích ảnh hưởng của phân cấp tài khóa đến chất lượng khám chữa bệnh và sức khỏe cộng đồng, từ đó đánh giá hiệu quả chi tiêu y tế và các chính sách y tế Việt Nam.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Phân Cấp Tài Khóa Trong Y Tế Việt Nam Là Gì

Để đảm bảo tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam mang lại những kết quả tích cực, việc xây dựng và triển khai các giải pháp nâng cao hiệu quả phân cấp tài khóa trong y tế Việt Nam là cực kỳ cần thiết. Những giải pháp này cần phải đồng bộ, từ việc tăng cường nguồn thu cho các cơ sở y tế địa phương đến việc thiết kế hệ thống ngân sách một cách rõ ràng và minh bạch. Mục tiêu là tối ưu hóa hiệu quả chi tiêu y tế, đồng thời đảm bảo rằng chất lượng dịch vụ y tế được duy trì và cải thiện trên toàn quốc. Các chính sách y tế Việt Nam cần hướng tới việc tạo ra một môi trường khuyến khích sự tự chủ nhưng vẫn giữ được sự kiểm soát và hỗ trợ từ trung ương, đặc biệt là đối với các địa phương còn nhiều khó khăn về tài chính.

Một trong những trụ cột của giải pháp nâng cao hiệu quả phân cấp tài khóa trong y tế Việt Nam là tăng cường năng lực cho chính quyền địa phương trong quản lý tài chính và y tế. Điều này không chỉ bao gồm việc đào tạo nguồn nhân lực mà còn liên quan đến việc xây dựng các quy định, hướng dẫn cụ thể cho việc huy động và sử dụng nguồn thu y tế địa phương. Bên cạnh đó, việc áp dụng các mô hình phân cấp y tế linh hoạt, có tính đến đặc thù của từng vùng, sẽ giúp các địa phương khai thác tối đa lợi thế và vượt qua các thách thức. Việc đảm bảo minh bạch trong quản lý ngân sách y tế nhà nước và có cơ chế giám sát hiệu quả là điều kiện tiên quyết để ngăn chặn thất thoát và lãng phí, từ đó nâng cao cải thiện y tế cộng đồng. Các kiến nghị này không chỉ mang tính lý thuyết mà còn dựa trên những phân tích thực tiễn và kinh nghiệm từ các quốc gia khác đã áp dụng thành công mô hình tương tự.

3.1. Tăng cường nguồn thu y tế địa phương và hiệu quả sử dụng

Việc tăng cường nguồn thu y tế địa phương là một trong những giải pháp cốt lõi để nâng cao hiệu quả phân cấp tài khóa y tế. Điều này bao gồm việc cho phép các cơ sở y tế địa phương đa dạng hóa các nguồn thu, không chỉ phụ thuộc vào ngân sách y tế nhà nước mà còn từ các dịch vụ tự nguyện, bảo hiểm y tế, và các hình thức hợp tác công tư. Luận văn của Nguyễn Thị Trà Nhi (2018) kiến nghị rằng cần xây dựng hệ thống đánh giá riêng cho từng cơ sở y tế địa phương để đưa ra các quy định về khung thuế, phí và mức chi tiêu phù hợp. Việc tăng quyền tự chủ trong việc huy động và sử dụng nguồn thu sẽ giúp các địa phương linh hoạt hơn trong việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, trang thiết bị và đào tạo nhân lực, từ đó cải thiện chất lượng dịch vụ y tế và đáp ứng tốt hơn nhu cầu khám chữa bệnh của người dân. Tuy nhiên, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để tránh lạm dụng và đảm bảo tính công bằng trong việc tiếp cận dịch vụ.

3.2. Vai trò của chính quyền địa phương trong tài chính y tế Kiến nghị chính sách

Vai trò của chính quyền địa phương trong tài chính y tế cần được củng cố thông qua các kiến nghị chính sách cụ thể. Theo nghiên cứu, chính quyền địa phương cần được trao quyền chủ động hơn trong việc thiết kế hệ thống ngân sách nhà nước cho y tế theo hướng tách bạch rõ ràng các cấp ngân sách, từ đó tối ưu hóa tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam. Thực hiện cơ chế chi tiêu ngân sách hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế và mục tiêu phát triển xã hội, đặc biệt trong sức khỏe cộng đồng, là điều cần thiết. Đồng thời, các biện pháp nhằm hạn chế thất thoát, sử dụng lãng phí trong chi tiêu ngân sách y tế nhà nước và gia tăng hiệu quả chi tiêu y tế cũng cần được ưu tiên. Tăng cường hỗ trợ tài chính cho tuyến cơ sở và đa dạng phương thức chi trả phí khám chữa bệnh theo hướng khuyến khích sử dụng hiệu quả nguồn lực sẽ góp phần cải thiện đáng kể chất lượng dịch vụ y tế và khả năng tiếp cận.

IV. Phân Tích Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Phân Cấp Tài Khóa Đến Dịch Vụ Y Tế

Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam cung cấp những bằng chứng quan trọng để đánh giá hiệu quả của chính sách này. Phân tích số liệu và mô hình hồi quy giúp định lượng mức độ ảnh hưởng của các biến phân cấp tài khóa lên các chỉ tiêu đầu ra y tế. Luận văn của Nguyễn Thị Trà Nhi (2018) đã sử dụng chỉ số tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh (IMR) làm biến phụ thuộc, cùng với các biến độc lập như chi tiêu công về y tế, chi tiêu cá nhân về y tế và các biến kiểm soát khác. Kết quả nghiên cứu là nền tảng vững chắc để đưa ra các kiến nghị chính sách, nhằm cải thiện y tế cộng đồng và chất lượng dịch vụ y tế trong bối cảnh phân cấp tài khóa y tế ngày càng sâu rộng.

Kết quả hồi quy mô hình 1 theo phương pháp Pooled OLS trong luận văn cho thấy mô hình có thể giải thích được 51.29% cho biến phụ thuộc IMR (tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh), với giá trị F statistic là 42.64 và p-value là 0.000, chứng tỏ mô hình là phù hợp. Mặc dù các hệ số tương quan giữa các biến nhìn chung thấp, cho thấy ít khả năng xảy ra đa cộng tuyến, nhưng mối tương quan giữa biến EDUC (giáo dục) và PR_HEX (chi tiêu cá nhân cho y tế) hay giữa ALCI_EXP (chi tiêu tiêu dùng rượu bia và thuốc lá) với PR_HEX vẫn ở mức đáng kể (0.5078 và 0.5194). Điều này chỉ ra rằng các yếu tố như giáo dục và hành vi tiêu dùng có thể ảnh hưởng đến hiệu quả chi tiêu y tế và kết quả sức khỏe. Các phân tích này giúp nhận diện rõ hơn những yếu tố cần được quan tâm khi thiết kế chính sách y tế Việt Nam và định hình ngân sách y tế nhà nước cho phù hợp với mục tiêu nâng cao chất lượng dịch vụ y tế.

4.1. Phân tích mối liên hệ giữa phân cấp tài khóa y tế và chỉ số IMR

Phân tích mối liên hệ giữa phân cấp tài khóa y tế và chỉ số tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh (IMR) là một trong những điểm trọng tâm của nghiên cứu. IMR được xem là một chỉ số quan trọng phản ánh chất lượng dịch vụ y tế tổng thể của một quốc gia. Luận văn đã sử dụng IMR như một biến đo lường đầu ra y tế để khảo sát tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam. Mặc dù không có trích dẫn cụ thể về hệ số tác động trực tiếp của phân cấp tài khóa lên IMR trong đoạn dữ liệu cung cấp, việc sử dụng mô hình hồi quy với IMR làm biến phụ thuộc cho thấy mối quan tâm đến việc phân cấp tài khóa có thể ảnh hưởng đến các chỉ số sức khỏe cơ bản. Sự cải thiện hoặc suy giảm của IMR có thể là hệ quả của việc phân bổ ngân sách y tế nhà nước hiệu quả hơn hoặc kém hiệu quả hơn ở cấp địa phương, cũng như hiệu quả chi tiêu y tế trong việc cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu cho bà mẹ và trẻ em.

4.2. Hiệu quả chi tiêu y tế dưới góc độ phân cấp Kết quả từ mô hình

Hiệu quả chi tiêu y tế dưới góc độ phân cấp tài khóa được đánh giá thông qua các kết quả từ mô hình hồi quy. Mặc dù dữ liệu cung cấp không trình bày chi tiết các hệ số hồi quy của biến phân cấp tài khóa, nhưng việc mô hình giải thích được 51.29% cho biến IMR gợi ý rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến kết quả sức khỏe, trong đó có thể bao gồm cả cơ chế tài chính. Các biến như chi tiêu công và tư cho y tế, giáo dục và thậm chí hành vi tiêu dùng (rượu bia, thuốc lá) đều có thể đóng góp vào việc giải thích sự biến động của IMR. Điều này nhấn mạnh rằng để nâng cao hiệu quả chi tiêu y tế và chất lượng dịch vụ y tế, chính sách y tế Việt Nam cần có một cái nhìn toàn diện, không chỉ tập trung vào cơ chế phân cấp tài khóa y tế mà còn vào các yếu tố xã hội, kinh tế và hành vi khác. Việc hiểu rõ những tương tác này là chìa khóa để cải thiện y tế cộng đồng bền vững.

V. Hướng Tới Tương Lai Kiến Nghị Tối Ưu Tác Động Phân Cấp Tài Khóa Đến Dịch Vụ Y Tế

Nhằm tối ưu hóa tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam, cần có những kiến nghị chiến lược và cụ thể, được đúc rút từ kết quả nghiên cứu và thực tiễn. Những kiến nghị này không chỉ hướng đến việc nâng cao chất lượng dịch vụ y tế mà còn đảm bảo tính công bằng và bền vững cho hệ thống y tế quốc gia. Việc tập trung vào việc tăng cường năng lực cho địa phương, cải thiện cơ chế tài chính và xây dựng một khung pháp lý rõ ràng sẽ là chìa khóa để phân cấp tài khóa y tế thực sự phát huy hiệu quả. Đây là con đường để cải thiện y tế cộng đồng một cách toàn diện, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân.

Các kiến nghị cần bao quát nhiều khía cạnh, từ việc tăng cường nguồn thu y tế địa phương đến việc thiết kế lại ngân sách y tế nhà nước một cách hiệu quả hơn. Đặc biệt, việc xây dựng một hệ thống đánh giá riêng cho từng cơ sở y tế địa phương là rất quan trọng, như đề xuất của Nguyễn Thị Trà Nhi (2018). Điều này cho phép điều chỉnh khung thuế, phí và mức chi tiêu phù hợp với đặc điểm và năng lực của từng đơn vị. Hơn nữa, việc thực hiện cơ chế chi tiêu ngân sách hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế và xã hội, cùng với việc hạn chế thất thoát và lãng phí, sẽ góp phần đáng kể vào hiệu quả chi tiêu y tế. Cuối cùng, tăng cường hỗ trợ tài chính cho tuyến cơ sở và đa dạng hóa phương thức chi trả phí khám chữa bệnh sẽ khuyến khích sử dụng hiệu quả nguồn lực, tránh tình trạng quá tải ở tuyến trên và nâng cao vai trò của chính quyền địa phương trong tài chính y tế.

5.1. Xây dựng mô hình phân cấp y tế linh hoạt và phù hợp đặc thù địa phương

Việc xây dựng mô hình phân cấp y tế linh hoạt và phù hợp với đặc thù của từng địa phương là một trong những kiến nghị trọng tâm để tối ưu tác động phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế tại Việt Nam. Không phải tất cả các địa phương đều có cùng năng lực tài chính, nguồn nhân lực hay nhu cầu y tế. Do đó, một chính sách y tế Việt Nam thống nhất có thể không hiệu quả ở mọi nơi. Cần thiết kế các khung phân cấp tài khóa cho lĩnh vực y tế sao cho các địa phương có quyền tự chủ trong việc điều chỉnh ngân sách y tế nhà nước và sử dụng nguồn thu y tế địa phương dựa trên ưu tiên và điều kiện thực tế của họ. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả chi tiêu y tế mà còn thúc đẩy sự sáng tạo và đổi mới trong cung cấp dịch vụ y tế, góp phần cải thiện y tế cộng đồng một cách bền vững và toàn diện.

5.2. Đảm bảo công bằng trong chất lượng dịch vụ y tế qua cơ chế tài khóa

Đảm bảo công bằng trong chất lượng dịch vụ y tế là một thách thức lớn khi áp dụng phân cấp tài khóa y tế. Để khắc phục tình trạng chênh lệch giữa các địa phương, cần có cơ chế tài khóa bù đắp và hỗ trợ đặc biệt cho các vùng nghèo, khó khăn. Kiến nghị về việc xây dựng hệ thống ngân sách nhà nước cho y tế theo hướng tách bạch rõ ràng các cấp ngân sách, kết hợp với tăng cường hỗ trợ tài chính cho tuyến cơ sở, sẽ giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho các địa phương yếu thế. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ y tế tại chỗ mà còn giảm áp lực lên các bệnh viện tuyến trên, đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế có chất lượng cho mọi người dân. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền trung ương và địa phương, cùng với việc xây dựng một chính sách y tế Việt Nam có tầm nhìn dài hạn và công bằng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc và ngành y tế Việt Nam, tỷ lệ tử vong ở trẻ em dưới 1 tuổi (IMR) là thước đo cốt lõi phản ánh chất lượng hệ thống y tế công cộng cũng như mức độ an sinh xã hội. Giai đoạn 2006–2014 ghi nhận những bước tiến vượt bậc của Việt Nam khi tỷ lệ IMR trung bình giảm xuống mức 17,75 ca tử vong trên 1.000 trẻ sinh sống, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia có thu nhập tương đương trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, sự chênh lệch lớn về điều kiện chăm sóc sức khỏe giữa các vùng miền với khoảng cách IMR biến thiên từ 7,0 ca đến 52,1 ca trên 1.000 trẻ đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính công.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu xoay quanh việc đánh giá tác động của tiến trình phân cấp tài khóa đối với hiệu quả cung ứng dịch vụ y tế công lập tại Việt Nam. Khi chính quyền trung ương đẩy mạnh phân quyền ngân sách theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 1996, 2002 và 2015, tỷ trọng chi y tế tuyến tỉnh đã đạt khoảng 44,7% trong khi tuyến trung ương chiếm 36,8%. Mục tiêu cụ thể của luận văn là lượng hóa ảnh hưởng của phân cấp tài khóa tổng quát và phân cấp chi tiêu y tế đến chỉ số đầu ra sức khỏe đại diện bởi IMR.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trên không gian 50 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương tại Việt Nam trong giai đoạn 9 năm từ 2006 đến 2014 thông qua bộ dữ liệu bảng cân bằng 250 quan sát. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm vững chắc, giúp các nhà hoạch định chính sách tài chính - y tế lượng hóa được hiệu quả chuyển giao nguồn lực, từ đó tái cấu trúc ngân sách nhà nước nhằm tối ưu hóa các chỉ tiêu phúc lợi cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng phân tích dựa trên ba trụ cột lý thuyết kinh tế công điển hình:

Thứ nhất, Lý thuyết phân cấp tài khóa của Wallace Oates (1972) khẳng định việc phân chia trách nhiệm chi và quyền hạn thu cho các cấp chính quyền địa phương giúp việc cung ứng dịch vụ công sát với nhu cầu, sở thích thực tế của cư dân bản địa, từ đó tối đa hóa phúc lợi xã hội và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Thứ hai, Mô hình cạnh tranh địa phương của Charles Tiebout (1956) với cơ chế "bỏ phiếu bằng chân", chỉ ra rằng sự cạnh tranh lành mạnh giữa các chính quyền địa phương sẽ thúc đẩy tính minh bạch, gia tăng trách nhiệm giải trình và nâng cao chất lượng dịch vụ công cộng, bao gồm y tế dự phòng và khám chữa bệnh.

Thứ ba, Mô hình tối ưu hóa hàm hữu dụng y tế của Jimenez-Rubio (2011), xác lập mối quan hệ phụ thuộc của đầu ra sức khỏe cộng đồng vào chi tiêu y tế địa phương, chi tiêu y tế tư nhân, vốn xã hội và mức độ phân quyền tài khóa.

Hệ thống khái niệm then chốt được vận hành trong nghiên cứu bao gồm:

• Hàng hóa y tế công cộng không thuần túy: Loại hàng hóa mang tính ngoại tác tích cực cao, có tính loại trừ thông qua giá dịch vụ nhưng không mang tính cạnh tranh hoàn toàn.
• Quyền tự chủ tài chính (FA): Tỷ số giữa nguồn thu ngân sách thuộc sở hữu của địa phương và tổng chi ngân sách địa phương.
• Tầm quan trọng tài khóa (FI): Tỷ trọng chi tiêu của chính quyền địa phương trong tổng chi tiêu ngân sách nhà nước.
• Chỉ số phân cấp tài khóa tổng quát (FDI): Đo lường theo phương pháp tích hợp căn bậc hai giữa quyền tự chủ tài chính và tầm quan trọng tài khóa.
• Chỉ số phân cấp tài khóa trong y tế (HFDI): Tỷ lệ chi ngân sách y tế của địa phương trên tổng chi tiêu công cho sự nghiệp y tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa từ Tổng cục Thống kê, Niên giám Thống kê Y tế, Báo cáo Quyết toán và Dự toán Ngân sách của Bộ Tài chính, kết hợp cùng Bộ dữ liệu Điều tra Mức sống Hộ gia đình Việt Nam (VHLSS).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 50 tỉnh, thành phố được theo dõi xuyên suốt qua 5 mốc thời gian (2006, 2008, 2010, 2012, 2014), tạo nên bộ dữ liệu bảng cân bằng với 250 quan sát thực nghiệm. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đồng bộ, liên tục và chính xác tuyệt đối của tất cả các biến số kinh tế - tài chính và y tế trong suốt chu kỳ nghiên cứu.

Quy trình phân tích kinh tế lượng được thực hiện chặt chẽ qua các bước:

1. Thống kê mô tả và phân tích ma trận hệ số tương quan để nhận diện đặc tính dữ liệu và kiểm tra nguy cơ đa cộng tuyến.
2. Ước lượng mô hình hồi quy gộp Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
3. Sử dụng kiểm định Hausman test, kiểm định F-test và kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier để lựa chọn dạng mô hình phù hợp nhất.
4. Kiểm định các khuyết tật mô hình thông qua kiểm định Wooldridge cho hiện tượng tự tương quan chuỗi và kiểm định Wald/Breusch-Pagan cho hiện tượng phương sai sai số thay đổi.
5. Khắc phục toàn diện các khuyết tật bằng kỹ thuật ước lượng với sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors) và kiểm tra tính vững qua phương pháp bình phương nhỏ nhất tổng quát khả thi (FGLS).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 250 quan sát bảng cân bằng mang lại 4 phát hiện thực chứng có ý nghĩa quan trọng:

Thứ nhất, phân cấp tài khóa tổng quát (FDI) có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê tới tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 1 tuổi (IMR). Với giá trị FDI trung bình toàn quốc đạt 0,0607 (độ lệch chuẩn 0,0366, dao động từ 0,007 đến 0,2509), việc gia tăng quyền tự chủ nguồn thu và mở rộng quy mô chi ngân sách địa phương đã trực tiếp thúc đẩy việc nâng cấp mạng lưới y tế cơ sở, giảm nhanh tỷ lệ IMR tại các địa phương.

Thứ hai, chỉ số phân cấp tài khóa trong chi tiêu y tế (HFDI) với mức trung bình 0,0111 chứng minh rằng việc trao quyền quyết định phân bổ ngân sách y tế cho cấp tỉnh giúp tối ưu hóa danh mục đầu tư trang thiết bị, cải thiện chất lượng khám chữa bệnh ban đầu và mở rộng mạng lưới tiêm chủng mở rộng.

Thứ ba, mô hình hồi quy giải thích được 51,29% sự biến thiên của biến phụ thuộc IMR (giá trị R2 hiệu chỉnh đạt 0,5129; thống kê F đạt 42,64 với mức ý nghĩa p-value = 0,000). Yếu tố tăng trưởng kinh tế qua biến GDP bình quân đầu người (trung bình 26,94 triệu đồng/năm) và trình độ học vấn qua tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông (trung bình 93,14%) đóng vai trò hỗ trợ đắc lực trong việc kéo giảm tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh.

Thứ tư, chi tiêu công cho y tế trên đầu người (PU_HEXP) đạt trung bình 909,4 ngàn đồng/năm có tác động tích cực đến việc cải thiện dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu, trong khi các biến lối sống như chi tiêu cho đồ uống có cồn và thuốc lá (trung bình 284,23 ngàn đồng/người) có xu hướng làm giảm hiệu quả của các can thiệp y tế công cộng.

Thảo luận kết quả

Kết quả hồi quy thực nghiệm khẳng định việc gia tăng phân cấp ngân sách giúp chính quyền địa phương thấu hiểu sâu sắc các rủi ro dịch bệnh và nhu cầu y tế đặc thù của địa bàn, khắc phục hiện tượng thông tin bất cân xứng vốn tồn tại phổ biến ở các quyết định tập trung từ trung ương.

Khi so sánh với các công trình quốc tế, phát hiện của luận văn tương đồng với nghiên cứu của Habibi và cộng sự (2003) tại Argentina, Asfaw và cộng sự (2007) tại Ấn Độ, và Jimenez-Rubio (2011) tại Canada, khi đều chỉ ra lợi ích vượt trội của phân cấp tài khóa đối với việc giảm thiểu IMR. Đồng thời, nghiên cứu bổ sung luận cứ phản biện đối với nhận định của Jin và Sun (2011), chứng minh rằng tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam, phân cấp tài khóa vẫn phát huy hiệu quả mạnh mẽ nếu đi kèm cơ chế điều tiết ngân sách hợp lý.

Toàn bộ các chuỗi dữ liệu thực nghiệm trong nghiên cứu được trực quan hóa thông qua bảng ma trận hệ số tương quan giữa 7 biến số chính, bảng so sánh đa mô hình (Pooled OLS, FEM, REM, Robust REM, FGLS) và đồ thị biểu diễn xu hướng suy giảm liên tục của tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 1 tuổi và dưới 5 tuổi tại Việt Nam giai đoạn 1990–2015. Các biểu đồ phân tán giữa FDI và IMR minh chứng trực quan cho quy luật: địa phương nào có mức độ tự chủ tài khóa càng cao thì tỷ lệ cải thiện đầu ra y tế càng rõ nét.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa chính sách tài chính y tế tại Việt Nam:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và phân định nhiệm vụ chi. Bộ Tài chính phối hợp cùng Bộ Y tế cần tham mưu Chính phủ xây dựng cơ chế phân bổ ngân sách y tế ổn định theo chu kỳ 3 đến 5 năm, xóa bỏ triệt để các định mức phân bổ cứng nhắc. Cần tăng cường tỷ lệ giữ lại các nguồn thu thuế, phí cho ngân sách địa phương nhằm nâng tỷ trọng chi y tế tuyến cơ sở (huyện và xã) từ mức dưới 3% hiện nay lên tối thiểu 15% đến 20% tổng chi sự nghiệp y tế trong giai đoạn 2026–2030.

Thứ hai, nâng cao quyền tự chủ tài chính gắn liền với kiểm soát giá dịch vụ y tế. Ủy ban nhân dân và Hội đồng nhân dân các tỉnh, thành phố cần chủ động ban hành khung giá viện phí và danh mục dịch vụ kỹ thuật phù hợp với khả năng chi trả của người dân địa phương. Đồng thời, cần thiết lập hệ thống kiểm toán độc lập để giám sát 100% các dự án đầu tư công nghệ cao và mua sắm trang thiết bị y tế, ngăn chặn triệt để tình trạng thất thoát, lãng phí ngân sách.

Thứ ba, đổi mới phương thức chi trả bảo hiểm y tế và mở rộng an sinh xã hội. Bảo hiểm Xã hội Việt Nam phối hợp với Sở Y tế các địa phương đẩy mạnh phương thức thanh toán khám chữa bệnh theo định suất và theo nhóm chẩn đoán (DRG), đảm bảo diện bao phủ bảo hiểm y tế đạt trên 95% dân số vào năm 2028. Cần duy trì các gói ngân sách hỗ trợ 100% phí khám chữa bệnh cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và trẻ em dưới 6 tuổi.

Thứ tư, tăng cường đào tạo năng lực quản trị tài chính công cho cán bộ y tế cơ sở. Sở Y tế các địa phương cần phối hợp cùng các trường đại học triển khai chương trình bồi dưỡng kỹ năng quản lý ngân sách y tế cho 100% lãnh đạo bệnh viện tuyến tỉnh và huyện. Đi kèm với đó là các gói hỗ trợ tài chính đặc thù nhằm thu hút và duy trì định mức tối thiểu 8 đến 10 bác sĩ trên 1 vạn dân tại các tỉnh miền núi và vùng sâu, vùng xa đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích thực chứng của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính, Bộ Y tế và Ủy ban Xã hội của Quốc hội: Sử dụng mô hình định lượng và các bằng chứng thực nghiệm từ 50 tỉnh thành để làm căn cứ sửa đổi Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Khám bệnh, chữa bệnh và các thông tư liên tịch về định mức phân bổ chi tiêu y tế công.
2. Lãnh đạo Ủy ban nhân dân, Hội đồng nhân dân và Sở Y tế các địa phương: Tham khảo phương pháp xây dựng chỉ số tự chủ tài chính (FA) và tầm quan trọng tài khóa (FI) để cân đối ngân sách địa phương, tái cấu trúc mạng lưới y tế cơ sở và nâng cao chỉ số phát triển con người (HDI) tại 63 tỉnh, thành phố.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế công, Tài chính công và Quản lý Y tế: Sử dụng nguồn tài liệu học thuật mẫu mực về phương pháp xử lý dữ liệu bảng (Panel Data), quy trình kiểm định mô hình (FEM, REM, FGLS) và kỹ thuật đo lường chỉ số phân cấp Vo Hong Duc (2008).
4. Các chuyên gia phân tích và tổ chức phát triển quốc tế (WHO, World Bank, ADB): Khai thác nguồn số liệu chuẩn hóa 250 quan sát giai đoạn 2006–2014 để đánh giá hiệu quả chuyển giao nguồn lực tài khóa và xây dựng các chương trình tài trợ y tế cộng đồng tại các quốc gia đang phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Phân cấp tài khóa tác động như thế nào đến tỷ lệ tử vong ở trẻ em dưới 1 tuổi tại Việt Nam?
Ước lượng kinh tế lượng từ 250 quan sát chứng minh phân cấp tài khóa tổng quát và phân cấp chi y tế có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê tới tỷ lệ IMR (R2 hiệu chỉnh đạt 51,29%). Khi địa phương được tự chủ ngân sách, nguồn lực được phân bổ nhanh chóng và chính xác cho các trạm y tế, giúp giảm mạnh tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh.

Tại sao nghiên cứu lại chọn IMR làm biến phụ thuộc thay vì tuổi thọ trung bình?
Chỉ số tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 1 tuổi (IMR) có độ nhạy rất cao và phản ánh nhanh chóng các can thiệp chính sách y tế ngắn hạn. Ngược lại, chỉ số tuổi thọ trung bình (LE) chịu ảnh hưởng tích lũy lâu dài của nhiều yếu tố môi trường, thói quen sinh hoạt và có độ trễ thống kê lớn giữa 50 tỉnh thành.

Chỉ số phân cấp tài khóa tổng quát của Vo Hong Duc (2008) có ưu điểm gì?
Chỉ số này khắc phục nhược điểm của các thước đo truyền thống khi tích hợp đồng thời 2 thành phần cốt lõi: Quyền tự chủ tài chính (FA) từ nguồn thu độc lập và Tầm quan trọng tài khóa (FI) qua tỷ trọng chi tiêu. Với giá trị trung bình 0,0607, chỉ số phản ánh toàn diện bức tranh phân quyền ngân sách đa chiều.

Mô hình kinh tế lượng nào mang lại kết quả ước lượng tối ưu nhất trong nghiên cứu?
Sau khi vượt qua các kiểm định Hausman test, kiểm định tự tương quan Wooldridge và kiểm định phương sai thay đổi, mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) với sai số chuẩn mạnh (Robust) và mô hình FGLS được xác định là tối ưu nhất, đảm bảo loại bỏ hoàn toàn các ước lượng chệch.

Chính sách khoán ngân sách y tế 3 năm mang lại lợi ích gì cho tuyến y tế cơ sở?
Cơ chế cấp ngân sách ổn định giai đoạn 3 năm giúp giảm bớt các thủ tục định mức cứng nhắc, cho phép 645 bệnh viện tuyến huyện và hàng ngàn trạm y tế xã chủ động lập kế hoạch tài chính, đầu tư trang thiết bị y tế dự phòng và nâng cao chế độ thu hút y bác sĩ chất lượng cao.

Kết luận

• Luận văn khẳng định mối quan hệ tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê của phân cấp tài khóa đến việc cải thiện chất lượng dịch vụ y tế, cụ thể là kéo giảm tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 1 tuổi (IMR) tại Việt Nam.
• Kết quả kiểm định kinh tế lượng trên bộ dữ liệu bảng 50 tỉnh thành (250 quan sát) giải thích thành công 51,29% biến động của đầu ra y tế, cung cấp bằng chứng thực nghiệm tin cậy cho lý thuyết tài chính công hiện đại.
• Nghiên cứu chứng minh tính ưu việt của việc kết hợp song song giữa quyền tự chủ nguồn thu ngân sách (FA) và tầm quan trọng trong phân bổ chi tiêu y tế (FI) tại các cấp chính quyền địa phương.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện thể chế ngân sách, tự chủ viện phí, bao phủ bảo hiểm y tế và phát triển nhân lực y tế cơ sở với lộ trình thực thi trọng tâm giai đoạn 2026–2030.
• Khuyến nghị các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu tiếp tục mở rộng quy mô dữ liệu sau năm 2015, tích hợp thêm các chỉ tiêu đầu ra y tế đa dạng nhằm hiện thực hóa mục tiêu công bằng và hiệu quả trong chăm sóc sức khỏe toàn dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong vài thập niên qua, phân cấp đƣợc thực thi ở hầu hết các quốc gia và trở thành chìa khóa cơ bản trong cải tổ khu vực công. Trong quá trình toàn cầu này thì phân cấp về dịch vụ y tế nằm ở vị trí trung tâm (Cavalieri và cộng sự, 2016). Ở Việt Nam, ngành y tế đã có những thành công vƣợt bậc, ngay cả khi so với các quốc gia có thu nhập bình quân đầu ngƣời cao hơn.

Một trong những thành công có thể thấy đó là việc giảm tỷ lệ tử vong theo nhóm tuổi trong giai đoạn 2000 đến 2005 ở tất cả các lứa tuổi, trong khi một vài quốc gia láng giềng (nhƣ Malaysia, Thái Lan,…) chỉ có sự thay đổi nhỏ hoặc thậm chí là chỉ tăng ở một số nhóm tuổi (Lieberman và cộng sự, 2009). Các tín hiệu tích cực này đi song song với sự cải tổ, đổi mới trong chính sách của Chính phủ Việt Nam trong đó có việc thực hiện đẩy mạnh phân cấp nói chung và phân cấp tài khóa nói riêng một cách sâu và rộng hơn. Vậy câu hỏi đặt ra là liệu phân cấp tài khóa này có phải là một trong những lý do cho những thành công trong lĩnh vực y tế ở Việt Nam hay không? Về mặt lý thuyết có quan điểm cho rằng việc chuyển giao quyền lực và trách nhiệm cho các cấp chính quyền thấp hơn cho phép chính sách công phù hợp hơn với sở thích của ngƣời dân (Oates, 1972). Cấu trúc phân cấp của chính quyền có thể cải thiện hiệu quả phân phối dịch vụ bằng việc giảm các thông tin bất cân xứng, tăng trách nhiệm giải trình của các nhà tạo lập chính sách ở địa phƣơng, đẩy mạnh sự tham gia của cộng đồng, khuyến khích cạnh tranh và đổi mới chính sách.

Song cũng có quan điểm cho rằng phân cấp có thể không làm tăng hay thậm chí là cản trở hiệu quả phân phối dịch vụ công. Những cản trở này liên quan đến thất bại trong việc khai thác lợi thế về quy mô, rủi ro gặp phải trong quá trình ra quyết định của chính quyền địa phƣơng và ít có chính quyền địa phƣơng có đủ khả năng về tổ chức và quản lý (Smith, 1985). Trong khi đó, các đặc trƣng của hàng hóa và dịch vụ y tế khá phức tạp và mập mờ để dự đoán. Theo Cavalieri và cộng sự (2016) thì hiệu ứng lan tỏa trong lĩnh vực y tế, đặc trƣng của loại hàng hóa công và việc không tận dụng đƣợc lợi thế về quy mô kinh tế đã làm tăng phí tổn cho phân cấp.

2 Về mặt thực nghiệm, có nhiều nghiên cứu trên thế giới đã nghiên cứu về vấn đề này, tuy nhiên kết quả nhận đƣợc khá đa dạng. Đa số các nghiên cứu này cho kết luận là phân cấp tài khóa ảnh hƣởng tích cực đến đầu ra y tế nhƣ nghiên cứu của: Habibi và cộng sự (2003), Asfaw và cộng sự (2007), Cantarero và Pascual (2008), Akpan (2011), Jimenez – Rubio (2011a),… Còn Khaleghian (2004) cho kết quả tích cực ở các nƣớc có thu nhập thấp và tiêu cực ở các nƣớc có thu nhập trung bình, Jin và Sun (2011) nhận đƣợc ảnh hƣởng cùng chiều của phân cấp tài khóa lên số trẻ em tử vong dƣới 1 tuổi. Ở Việt Nam cũng có một số nghiên cứu liên quan đến phân cấp tài khóa nhƣ nghiên cứu của Mai Đình Lâm (2012), Võ Hồng Đức (2009), Lê Toàn Thắng (2013), nhƣng các nghiêu cứu này không trực tiếp nghiên cứu đến mối quan hệ giữa phân cấp tài khóa và đầu ra y tế. Từ xu hƣớng toàn cầu, vấn đề phân cấp tài khóa đang đƣợc quan tâm chú ý và đặc biệt là phân cấp tài khóa trong lĩnh vực y tế khi mà đời sống của con ngƣời đang ngày càng đƣợc cải thiện; Nhƣng trên thực tế vẫn còn khá nhiều tranh cải ở cả lý thuyết và thực nghiệm khi nói đến tác động của phân cấp tài khóa lên đầu ra y tế.

Cộng với số lƣợng các nghiên cứu thực nghiệm ở Việt Nam về vấn đề này còn ít; là những lý do mà bài luận văn chọn đề tài “Nghiên cứu tác động của phân cấp tài khóa đến dịch vụ y tế ở Việt Nam” để nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu Hiện nay trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về tác động của phân cấp tài khóa lên y tế ,nhƣng ở Việt Nam đa số chỉ tập trung vào nghiên cứu mối quan hệ của phân cấp tài khóa lên tăng trƣởng kinh tế mà chƣa đi vào nghiên cứu tác động này trong một lĩnh vực cụ thể nhƣ y tế. Chính vì vậy mục tiêu của bài luận văn là làm sáng tỏ mối quan hệ tác động của phân cấp tài khóa lên dịch vụ y tế bằng cách trả lời câu hỏi nghiên cứu là: Liệu phân cấp tài khóa có giúp cải thiện đầu ra y tế ở Việt Nam trong giai đoạn (2006 -2014) hay không? Khi phân cấp tài khóa đƣợc đo lần lƣợt bằng hai chỉ tiêu phân cấp là chỉ tiêu phân cấp tài khóa tổng quát đƣợc giới thiệu bởi Vo (2008) và chỉ tiêu phân cấp tài khóa trong chi tiêu y tế. Còn đầu ra y tế đƣợc đo bằng tỷ lệ tử vong trẻ em dƣới 1 tuổi.

Từ đó giúp tác giả đƣa ra các kiến 3 nghị phù hợp cho vấn đề phân cấp tài khóa ở Việt Nam để tăng tác động tích cực lên dịch vụ y tế. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu là phân cấp tài khóa và đầu ra y tế ở Việt Nam Phạm vi nghiên cứu là nghiên cứu trong khu vực công ở 50 tỉnh thành Việt Nam trong giai đoạn 2006 - 2014 4. Phƣơng pháp nghiên cứu Trƣớc khi ƣớc lƣợng mô hình, bài luận văn thực hiện thống kê mô tả, phân tích ma trận tƣơng quan để có cái nhìn sơ lƣợc về đặc điểm dữ liệu các biến. Sau đó tiến hành hồi quy theo ba phƣơng pháp Pooled OLS, FEM, REM kèm các kiểm định Hausman, F-test, Breusch-Pagan test để lựa chọn mô hình hồi quy tối ƣu.

Tiếp theo là kiểm định các khuyết tật trong mô hình nhƣ hiện tƣợng tƣơng quan chuỗi, hiện tƣợng phƣơng sai thay đổi. Khi mô hình tồn tại khuyết tật bài luận văn tiến hành khắc phục bằng ƣớc lƣợng mô hình với sai số chuẩn mạnh. Kiểm tra tính vững của mô hình với phƣơng pháp FGLS để so sánh đối chiếu. Ý nghĩa thực tiễn của bài luận văn Từ kết luận dựa trên thực nghiệm sẽ cung cấp cơ sở cho các nhà quản lý hoạch định chính sách kể cả quản lý ở cấp trung ƣơng và địa phƣơng có thể đƣa ra nhận định về tác động của quá trình phân cấp tài khóa đến lĩnh vực y tế, nếu tác động đó là tích cực thì tiếp tục đi sâu, nhân rộng, còn tiêu cực thì xác định nguyên nhân để cải thiện, tăng hiệu quả khu vực công trong lĩnh vực y tế.

Bố cục luận văn Bài luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng. Trong chƣơng 1 sẽ trình bày những nội dung liên quan đến lý thuyết về phân cấp tài khóa, đầu ra y tế và mối quan hệ giữa chúng, kèm theo đó là thống kê một số các nghiên cứu thực nghiệm trƣớc đây. Về dữ liệu, biến, mô hình và phƣơng pháp ƣớc lƣợng mô hình sẽ đƣợc đƣa ra trong chƣơng 2. Chƣơng 3 ghi lại những kết quả thu đƣợc từ ƣớc lƣợng mô hình và phân tích kết quả đó để đƣa ra kiến nghị mang tính ứng dụng vào thực tiễn ở Việt Nam.

4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 1.1 Hàng hóa y tế Đối với xã hội loài ngƣời hiện nay y tế là loại hàng hóa không thể thiếu. Nó bao gồm thuốc thang, trang thiết bị y tế, sản phẩm dinh dƣỡng, dịch vụ khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe,… Hàng hóa y tế là hàng hóa có những đặc trƣng riêng, khiến chúng bị loại ra khỏi thị trƣờng hàng hóa thông thƣờng. Những đặc trƣng quan trọng trong số đó là:  Dùng chung: mọi ngƣời dân luôn đƣợc đáp ứng các nhu cầu cơ bản trong chăm sóc, khám chữa bệnh khi ốm đau. Cũng giống nhƣ giáo dục, y tế là một loại hàng hóa có ảnh hƣởng lớn lên sự công bằng.

 Ngoại tác: lợi ích mang lại cho xã hội của y tế lớn hơn so với lợi ích mang lại cho cá nhân cho nên luôn dẫn đến tình trạng cung cấp các dịch vụ y tế dƣới mức nhu cầu của xã hội.  Phức tạp và bất định: tình trạng sức khỏe của con ngƣời trong tƣơng lai khó có thể dự đoán trƣớc, nó mang tính chất thay đổi ngẫu nhiên cao. Vì thế mà khả năng mang lại lợi ích của hàng hóa y tế cũng không biết trƣớc.  Thông tin hạn chế: tồn tại tình trạng thông tin bất cân xứng giữa bệnh nhân và bác sĩ hay ngƣời cung cấp dịch vụ.

Bệnh nhân có rất ít thông tin liên quan đến quy mô và hiệu quả của việc chữa trị. Từ những đặc trƣng nêu trên thì thị trƣờng hàng hóa thông thƣờng không thể hoạt động hiệu quả (không đáp ứng đầy đủ nhu cầu và đảm bảo tính công bằng trong xã hội) mà cần có sự tham gia của khu vực công. Nhƣ vậy, y tế là một loại hàng hóa công. Tuy nhiên đây là hàng hóa công không thuần túy vì nó không có tính cạnh tranh nhƣng mang tính loại trừ thể hiện qua phí dịch vụ.

Chính vì y tế là hàng hóa công và nhà nƣớc tham gia vào hoạt động phân phối dịch vụ này cho nên khi nhà nƣớc thực hiện các chính sách liên quan đến phân cấp, đặc biệt phân cấp về tài khóa sẽ có tác động nhất định đến hoạt động, cũng nhƣ hiệu quả của việc phân phối loại hàng hóa công này.2 Phân cấp tài khóa 1.1 Khái niệm phân cấp tài khóa Phân cấp đƣợc hiểu là sự chuyển giao quyền lên kế hoạch, ra quyết định, và quản lý của trung ƣơng cho địa phƣơng. Nói một cách chung hơn, phân cấp dựa trên ý tƣởng về bản chất của quyền lực, mà ở đó quyền lực đƣợc giao cho các tổ chức có quy mô nhỏ hơn, có cấu trúc và định hƣớng thích hợp, vốn dĩ đã linh hoạt và có trách nhiệm rõ ràng hơn so với các tổ chức lớn (Samadi và cộng sự, 2013). Phân cấp bao gồm phân cấp về chính trị, phân cấp về hành chính, phân cấp về tài khóa, phân cấp về thị trƣờng. Trong đó, phân cấp tài khóa liên quan đến sự phân phối nguồn lực công giữa chính quyền địa phƣơng và chính quyền trung ƣơng trong đó nhấn mạnh đến hai vấn đề cơ bản.

Thứ nhất, sự phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa chính quyền trung ƣơng và chính quyền địa phƣơng.