PHẦN MỞ ĐẦU 1 họ ềt i Cuối những năm 80, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu dẫn theo một loạt các công ty của Hoa Kỳ bị đổ vỡ do thị trƣờng thiếu sự minh bạch và giám sát, những yêu cầu của pháp luật về sự minh bạch hóa và năng lực kiểm tra, giám sát của các cơ quan nhà nƣớc không bắt kịp với những biến đổi sâu rộng của thị trƣờng. Từ sự đổ vỡ này đã làm nổi bật lên vai trò cần thiết của hoạt động kiểm soát nội bộ (Hayali et al, 2012). Kể từ đó, khái niệm kiểm soát nội bộ (KSNB) ra đời và tất cả các doanh nghiệp, đặc biệt là các ngân hàng hiện đại trên thế giới ngày càng quan tâm đến mức độ đầy đủ, tính hiệu lực và hiệu quả của hoạt động này Hoạt động kiểm soát nội bộ có vai trò quan trọng trong quản trị kinh doanh và quản trị rủi ro, quyết định sự thành bại của một doanh nghiệp nói chung và của một tổ chức tín dụng nói riêng. Hoạt động kiểm soát nội bộ đóng vai trò là tuyến phòng thủ thứ ba theo thông lệ quốc tế nhằm kiểm tra, đánh giá, giám sát tính hữu hiệu, phù hợp, đầy đủ của hệ thống quản lý (Ayşe Hayali et al, 2013).
Ở Việt Nam, hệ thống ngân hàng thƣơng mại (NHTM) sau thời kỳ phát triển nhanh cả về quy mô và số lƣợng đã bộc lộ nhiều vấn đề về tăng trƣởng nóng, mức độ rủi ro cao trong khi tính minh bạch về hoạt động kinh doanh và các vấn đề sở hữu đã và đang gây ra những tác động tiêu cực không nhỏ đến sự ổn định và tăng trƣởng của nền kinh tế đất nƣớc. Một trong những nguyên nhân cơ bản là do hoạt động kiểm soát nội bộ tại các NHTM nƣớc ta chƣa đƣợc tổ chức một cách hiệu quả, chƣa đảm bảo những nguyên tắc và yêu cầu chung trong quá trình vận hành. Đồng thời chƣa có sự tách biệt r ràng giữa kiểm soát nội nội và kiểm toán nội bộ (Vũ Thúy Ngọc, 2009). Đối với Ngân hàng thƣơng mại cổ phần Ngoại thƣơng Việt Nam (Vietcombank) cũng là điển hình tƣơng tự, mặc dù là một NHTM có quy mô lớn trong cả nƣớc về mạng lƣới hoạt động, tổng tài sản và nguồn vốn, song trong thời gian hoạt động Vietcombank vẫn để xảy ra nhiều vấn đề thiếu minh bạch và kém 2 hiệu quả, thậm chí còn phát sinh một số sai phạm nghiêm trọng và việc xử lý phải đƣợc thực hiện bằng pháp luật.
Trƣớc tình hình đó, ban lãnh đạo ngân hàng đã thực hiện, triển khai nhiều biện pháp nhằm kiện toàn cơ cấu tổ chức, mạng lƣới, nhân sự, nâng cao chất lƣợng quản trị, điều hành, đào tạo và đào tạo lại cán bộ, nhân viên, đổi mới các sản phẩm dịch vụ. Đây cũng là giai đoạn mà hoạt động KSNB của Vietcombank dần đƣợc hoàn thiện. Tuy nhiên các vụ sai phạm, tổn thất mới vẫn tiếp tục phát sinh khiến nhà quản trị phải đặt câu hỏi về trách nhiệm của bộ phận KSNB với vai trò là tuyến phòng thủ cuối cùng ngăn chặn, phát hiện rủi ro. Từ vấn đề cơ cấu tổ chức bộ phận kiểm soát, đến nội dung, phƣơng pháp, quy trình kiểm soát, chất lƣợng nguồn nhân lực vẫn bộc lộ nhiều bất cập nhƣ: chƣa đáp ứng đƣợc các thông lệ quốc tế khiến kiểm soát nội bộ ít đóng góp đƣợc cho sự phát triển an toàn, lành mạnh của đơn vị, thậm chí vai trò của kiểm soát nội bộ chƣa đƣợc các cán bộ cho đến lãnh đạo Ngân hàng nhận thức đầy đủ trong thực tiễn hoạt động kinh doanh của mình.
Thời gian qua, hệ thống KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu đã đƣợc thực hiện và phát hiện đƣợc khá nhiều sai sót, các thủ tục kiểm soát của Chi nhánh tƣơng đối đồng bộ, hợp lý áp dụng theo quy trình của Hội sở đã góp phần hạn chế tƣơng đối các gian lận trong các hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên, do Chi nhánh chƣa phân tích và định hƣớng một cách đầy đủ các loại rủi ro và chƣa xây dựng một quy trình giám sát đầy đủ nhằm hạn chế các loại rủi ro có thể phát sinh và không có kế hoạch đối phó trong trƣờng hợp có biến động đột xuất của môi trƣờng kinh doanh, sự thay đổi của cơ cấu tổ chức và sự thay đổi của công nghệ. Nên hoạt động kiểm soát nội bộ tại Chi nhánh đạt hiệu quả không cao. Từ những lý do trên, với cƣơng vị là cán bộ nhân viên đang công tác tại Ngân hàng TMCP Ngoại thƣơng Việt Nam chi nhánh Vũng Tàu (Vietcombank Vũng Tàu), tác giả quyết định lựa chọn đề tài: ươ Vệ V làm luận văn tốt nghiệp của mình.
3 Qua đề tài nghiên cứu này, tác giả sẽ làm nổi bật thực trạng những vấn đề còn tồn tại trong hoạt động KSNB của Vietcombank chi nhánh Vũng Tàu từ đó đề xuất các giải pháp khắc phục những hạn chế tồn tại để hoàn thiện hệ thống KSNB tại Chi nhánh thời gian tới. Tổng quan về vấ ề nghiên cứu KSNB đƣợc thiết lập nhằm mục tiêu: bảo đảm cho ngân hàng hoạt động tuân thủ pháp luật và các quy định, quy trình nội bộ về quản lý và hoạt động, và các chuẩn mực đạo đức do ngân hàng đặt ra. Với những mục tiêu và vai trò nhƣ vậy nên có rất nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc quan tâm và thực hiện các công trình nghiên cứu liên quan đến hoạt động KSNB tại các NHTM. Tác giả Kumuthinidevi và Senior ecturer đã có công trình nghiên cứu về hiệu quả của hệ thống KSNB vào năm 2016 trong tác phẩm A Study on Effectiveness of the Internal Control System in the Private Banks of Trincomalee (Hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng tƣ nhân ở Trincomalee).
Dựa trên kết quả của khảo sát để phân tích nhân tố thuộc nội dung của KSNB đến hiệu quả của KSNB nhằm đƣa ra một số kiến nghị và đề xuất để tăng cƣờng hệ thống KSNB tại các ngân hàng nhƣ: xây dựng các chính sách kiểm soát; phát triển nguồn nhân lực, tập trung hoàn thiện môi trƣờng kiểm soát; hoàn thiện quy trình đánh giá rủi ro. Tác giả Gamage & ctg lại tiến hành nghiên cứu hiệu quả của hệ thống KSNB tại hệ thống ngân hàng thƣơng mại nhà nƣớc tại Srilanka đƣợc công bố tháng 12 năm 2014. Nội dung chính của nghiên cứu, nhóm tác giả thực hiện: Kiểm tra tính chất và cấu trúc của hệ thống KSNB trong các ngân hàng thƣơng mại Nhà nƣớc; xác định mối quan hệ giữa các thành phần KSNB với hiệu quả của hệ thống KSNB trong ngân hàng thƣơng mại Nhà nƣớc; điều tra các hành vi gian lận trong các ngân hàng thƣơng mại Nhà nƣớc; xác định các yếu tố góp phần vào tỷ lệ mắc các hành vi gian lận trong Ngân hàng thƣơng mại Nhà nƣớc; xác định các chiến lƣợc có thể thực hiện để loại bỏ gian lận trong Ngân hàng thƣơng mại Nhà nƣớc. 4 Tác giả Ellis Kofi Akwaa-Sekyi & Jordi Moreno Gené (2015)tiến hành nghiên cứu ảnh hƣởng của KSNB đến rủi ro tín dụng tại các ngân hàng tại Tây Ban Nha.
Nghiên cứu cũng chứng mình rằng các thành phần của KSNB có ảnh hƣởng đáng kể đến rủi ro tín dụng là môi trƣờng kiểm soát, đánh giá rủi ro và hoạt động giảm sát, kiểm soát. Tác giả Võ Thị Hoàng Nhi và Lê Thị Thanh Huyền (2014) cũng thực hiện nghiên cứu về hệ thống KSNB tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam trong tác phẩm Nhóm tác giả dựa trên COSO là một ủy ban thuộc hội đồng quốc gia Hoa Kỳ về việc chống gian lận trong báo cáo tài chính (Nationnal Commission on Financial Reporting) để làm khung nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đã đƣa ra các giải pháp hoàn thiện hệ thống này theo mô hình COSO. Tác giả Lê Thị Ngọc (2011), thực hiện nghiên cứu về đề tài: Hoàn thiện quy trình KSNB trong hoạt động cho vay của Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Đồng Nai chi nhánh Tân Biên dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn hoạt động của Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Đồng Nai chi nhánh Tân Biên, tác giả đã mô tả một cách khá chính xác về quy trình cho vay.
Mặc dù hoạt động cho vay là hoạt động tiềm ẩn nhiều rủi ro của NHTM, song trong quá trình hoạt động của NHTM còn nhiều hoạt động và nhiều rủi ro khác nhau: rủi ro thị trƣờng, rủi ro tác nghiệp, rủi ro tín dụng. Những rủi ro này cũng xuất phát từ một phần yếu kém của công tác KSNB. Nhƣ vậy, có nhiều nghiên cứu liên quan đến hệ thống KSNB. Tuy các nghiên cứu liên quan đến KSNB nhƣng các nghiên cứu mới chỉ tập trung vào phân tích một trong những khía cạnh của KSNB.
Các nghiên cứu mới chỉ khai thác vào khía cạnh các thành phần của KSNBtheo mô hình COSO mà chƣa làm r các nhân tố có tác động và ảnh hƣởng đến hiệu quả của KSNB. Vì vậy, trong nghiên cứu của mình tác giả sẽ tiến hành phân tích KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu theo nội dung của KSNB và các nhân tố ảnh hƣởng đến hiệu quả của KSNB nhằm mục tiệu có thể lấp đƣợc các khoảng trống nghiên cứu ở trên. Câu hỏi nghiên cứu Với khoảng trống nghiên cứu ở trên, tác giả xây dựng câu hỏi nghiên cứu sau đây: 1. Thực trạng KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu nhƣ thế nào? 2.
Những nhân tố nào ảnh hƣởng đến KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu? 3. Những giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu? 4. Mục tiêu nghiên cứu 4. Mục tiêu tổng quát Luận văn tập trung phân tích thực trạng KSNB và sự ảnh hƣởng của các nhân tố đến KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu.
Qua đó đề xuất nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu. Mục tiêu cụ thể Phân tích thực trạng KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu thông qua mô hình COSO và các nhân tố ảnh hƣởng. Đề xuất nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB tại Vietcombank Vũng Tàu. 5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 5.
Đối tƣợng nghiên cứu Công tác kiểm soát nội bộ. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về thời gian: Các thông tin và số liệu phục vụ cho nghiên cứu đƣợc thu thập từ giai đoạn 2014 -2016. - Phạm vi về không gian: nghiên cứu tại Vietcombank chi nhánh Vũng Tàu. 6 Phƣơ g pháp ghiê ứu Để trả lời các câu hỏi nghiên cứu, tác giả kết hợp nhiều phƣơng pháp nghiên cứu nhƣ: phân tích, tổng hợp, thống kê.
Cụ thể: 6 - Tổng hợp, chọn lọc và phân tích thông tin từ các giáo trình, sách chuyên ngành, báo cáo COSO và các tài liệu liên quan.