CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN HOẠT ĐỘNG THU CHI TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU CÔNG LẬP 1. Khái niệm và đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu công lập 1. Khái niệm và phân loại đơn vị sự nghiệp có thu. Khái niệm Đơn vị sự nghiệp là đơn vị do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập để thực hiện một nhiệm vụ chuyên môn nhất định về một lĩnh vực nào đó.
Đặc trưng cơ bản của đơn vị sự nghiệp là thực hiện chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao và được nhà nước cấp toàn bộ hay một phần kinh phí hoạt động. Do đó đơn vị sự nghiệp được chia thành hai loại : Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu là một loại đơn vị sự nghiệp công lập mà kinh phí hoạt động thường xuyên do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ. Đây là những đơn vị thực hiện chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao không có nguồn thu hoặc nguồn thu thấp. Đơn vị sự nghiệp có thu là một loại đơn vị sự nghiệp công lập có nguồn thu sự nghiệp do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán.
Để xác định đơn vị nào do nhà nước thành lập là đơn vị sự nghiệp có thu cần căn cứ vào những tiêu chuẩn sau: - Có văn bản quyết định thành lập đơn vị sự nghiệp của cơ quan có thẩm quyền ở trung ương hoặc địa phương. - Được nhà nước cấp kinh phí và tài sản để hoạt động, thực hiện nhiệm vụ chính trị, chuyên môn và thực hiện một số khoản thu theo chế độ nhà nước quy định. - Có tổ chức bộ máy biên chế và bộ máy quản lý tài chính kế toán theo chế độ nhà nước quy định, được chủ động sử dụng biên chế được cấp có thẩm quyền giao. - Có tài khoản tại kho bạc nhà nước để ký gửi các khoản thu chi tài chính.
Các đơn vị sự nghiệp có thu chia làm 2 loại đơn vị sự nghiệp có thu đảm bảo một phần chi thường xuyên và đơn vị có thu đảm bảo toàn bộ chi thường xuyên. Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu. Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau với tính chất đặc điểm khác nhau, để tăng cường công tác quản lý nâng cao hiệu quả hoạt động và quản lý nguồn kinh phí cần thiết phải phân loại các đơn vị sự nghiệp có thu. Phân loại đơn vị có thu có thể căn cứ vào nhiều tiêu thức khác nhau như ngành, lĩnh vực hoạt động, chức năng nhiệm vụ phục vụ quản lý nhà nước, cơ chế hoạt động … * Theo lĩnh vực hoạt động các đơn vị sự nghiệp được chia thành: - Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo: bao gồm các cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân như các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học chuyên nghiệp, các trường cao đẳng, đại học, học viện….
- Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực y tế gồm các cơ sở khám chữa bệnh, phòng khám, các trung tâm y tế thuộc các bộ ngành… - Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực văn hóa thông tin như các đoàn nghệ thuật, nhà văn hóa, bảo tàng, đài phát thanh truyền hình… - Các đơn vị sự nghiệp có thu hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao như: trung tâm huấn luyện thể dục, thể thao, các câu lạc bộ thể dục thể thao… - Các đơn vị sự nghiệp có thu công lập thuộc lĩnh vực kinh tế gồm các viện tư vấn, thiết kế, quy hoạch đô thị, nông thôn, các trung tâm nghiên cứu khoa học… * Theo yêu cầu phân cấp quản lý tài chính, có thể chia các đơn vị hành chính sự nghiệp cùng một ngành theo hệ thống dọc thành các đơn vị dự toán sau: - Đơn vị dự toán cấp I là đơn vị trực tiếp nhận dự toán ngân sách năm do các cấp chính quyền giao, phân bổ dự toán ngân sách cho các đơn vị cấp dưới, chịu trách nhiệm trước Nhà nước về việc tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của cấp mình và công tác kế toán và quyết toán ngân sách của các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc. Đơn vị dự toán cấp 1 là đơn vị có trách nhiệm quản lý kinh phí của toàn bộ ngành và trực tiếp giải quyết các vấn đề có liên quan đến kinh phí với cơ quan tài chính. Thuộc đơn vị dự toán cấp I là các Bộ ở Trung ương, các Sở ở tỉnh, thành phố, các phòng ở cấp quận, huyện. 9 - Đơn vị dự toán cấp II: Là đơn vị nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán cấp 1 và phân bổ dự toán ngân sách cho các đơn vị dự toán cấp 3, tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của cấp mình và công tác kế toán và quyết toán của các đơn vị dự toán cấp dưới.
Đơn vị dự toán cấp II là các đơn vị trực thuộc đơn vị dự toán cấp I và là đơn vị dự toán trung gian thực hiện các nhiệm vụ quản lý kinh phí nối liền gữa đơn vị dự toán cấp 1 và các đơn vị dự toán cấp 3. - Đơn vị dự toán cấp III: Là đơn vị trực tiếp sử dụng vốn ngân sách, nhận dự toán ngân sách của đơn vị dự toán cấp II, có trách nhiệm tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và đơn vị dự toán cấp dưới (nếu có). Đơn vị dự toán cấp III được nhận kinh phí để thực hiện phần công việc cụ thể, khi chi tiêu phải thực hiện công tác kế toán và quyết toán với các đơn vị dự tán cấp trên như quy định đối với các đon vị dự toán cấp III với cấp II và cấp II với cấp I. Đơn vị dự toán cấp dưới của cấp III được nhận kinh phí để thực hiện phần công việc cụ thể, khi chi tiêu phải thực hiện công tác kế toán và quyết toán với đơn vị dự toán cấp trên như quy định đối với đơn vị dự toán cấp III với cấp II và cấp II với cấp I.
Việc phân chia các đơn vị dự toán thành các cấp khác nhau trong hệ thống các đơn vị hành chính chỉ có ý nghĩa tương đối. Xác định một đơn vị sự nghiệp thuộc loại hình cấp dự toán nào là tùy thuộc vào mối quan hệ giữa nó với các đơn vị dự toán khác trong cùng ngành hoặc với cơ quan tài chính. Thứ bậc này sẽ bị thay đổi cùng với sự thay đổi về cơ chế phân cấp quản lý kinh tế tài chính – đặc biệt là phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước. * Theo nguồn thu sự nghiệp và mức độ tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên.
Theo quy định, mức tự đảm bảo chi phí thường xuyên trong các đơn vị sự nghiệp có thu được thể hiện qua mức tự bù đắp các chi phí hoạt động thường xuyên bằng các khoản thu từ hoạt động sự nghiệp của đơn vị theo quy định được để lại và được xác định như sau: Mức tự bảo đảm chi phí hoạt động Tổng nguồn thu sự nghiệp = X 100% thường xuyên của đơn vị ( % ) Tổng chi hoạt động thường xuyên Trong đó: 10 Tổng nguồn thu sự nghiệp gồm tiền phí, lệ phí thuộc ngân sách nhà nước được phép để lại theo quy định. Thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ theo nguyên tắc đảm bảo chi phí và có tích lũy. Các khoản thu sự nghiệp khác theo quy định của pháp luật. Tổng chi hoạt động thường xuyên bao gồm chi cho người lao động, chi quản lý hành chính, chi hoạt động nghiệp vụ, chi hoạt động tổ chức thu phí, lệ phí… Căn cứ vào mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên, đơn vị sự nghiệp được phân loại như sau: - Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động, gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, bằng hoặc lớn hơn 100%.
+ Đơn vị sự nghiệp đã tự bảo đảm chi phí hoạt động từ nguồn thu sự nghiệp, từ nguồn ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước đặt hàng. - Đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động là đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ trên 10% đến dưới 100%. - Đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động, gồm: + Đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên xác định theo công thức trên, từ 10% trở xuống. + Đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu.
Việc phân loại đơn vị sự nghiệp có thu căn cứ vào mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên như trên được thực hiện từ năm 2014 trở về trước. Tuy nhiên, ngày 14/2/2015 Chính phủ ban hành Nghị định 16 điều chỉnh cơ chế hoạt động, cơ chế tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập, việc phân loại đơn vị sự nghiệp công lập được dựa trên mức độ tự chủ về tài chính của các đơn vị cả về chi thường xuyên và chi đầu tư. Theo đó, căn cứ vào mức độ tự đảm bảo kinh phí chi đầu tư và chi thường xuyên, đơn vị sự nghiệp công lập được phân chia thành 4 loại: (1 ) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư. (2) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm chi thường xuyên.
11 (3) Đơn vị sự nghiệp công tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (được nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp…. Như vậy, so với Nghị định 43/2006/NĐ-CP thì Nghị định 16/2015/NĐ – CP phân loại đơn vị sự nghiệp có thu căn cứ vào nguồn thu và mức độ tự đảm bảo kinh phí ở mức tự chủ sâu hơn. Đơn vị tự chủ ở mức cao nhất là tự đảm bảo chi thường xuyên và chi đầu tư nghĩa là đơn vị không phụ thuộc vào NSNN. Đặc điểm hoạt động của đơn vị sự nghiệp có thu công lập.
Đơn vị sự nghiệp có thu công lập do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập để thực hiện nhiệm vụ chuyên môn chính trị.