MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho con người. Đất đai là nền tảng để con người định cư và tổ chức các hoạt động kinh tế xã hội, nó không chỉ là đối tượng lao động mà còn là tư liệu sản xuất không thể thay thế được, đặc biệt là đối với ngành sản xuất nông nghiệp, đất là yếu tố đầu vào có tác động mạnh và là điều kiện tiên quyết ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp, đồng thời đất cũng là môi trường duy nhất sản xuất ra những lương thực thực phẩm nuôi sống con người. Việc sử dụng đất có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết đối với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và tương lai.
Trong những năm qua nền nông nghiệp nước ta đã đặt được những thành tựu quan trọng, góp phần thúc đẩy nền kinh tế xã hội của đất nước. Nông nghiệp cơ bản đã trở thành sản xuất hàng hóa, phát triển tương đối toàn diện và đặt được những thành tựu quan trọng. Sản xuất nông nghiệp không những đảm bảo lương thực quốc gia mà còn mang lại nguồn thu cho nền kinh tế với việc tăng hàng hóa nông sản xuất khẩu Xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con người đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó.
Như vậy đất đai, đặc biệt là đất nông nghiệp do có hạn về diện tích càng dễ chịu ảnh hưởng của quá trình canh tác và có nguy cơ suy thoái cao do sự thiếu ý thức của con người trong quá trình sản xuất. Đó là còn chưa kể đến sự suy giảm về diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi khả năng khai hoang mở rộng diện tích 2 đất lại rất hạn chế. Do vậy, việc đánh giá hiệu quả để sử dụng hợp lý đất đai theo quan điểm sinh thái học và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính toàn cầu đang được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nước có nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp như Việt Nam thì việc nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.
Trong tình thay đổi cơ cấu sử dụng đất của cả nước nói chung, tỉnh Quảng Ninh nói riêng, thị xã Quảng Yên cũng đang trong quá trinh thay đổi cơ cấu sử dụng đất. Diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do sức ép của quá trình đô thị hóa công nghiệp và sự gia tăng dân số thì mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là hết sức cấp thiết để tạo ra giá trị lớn về kinh tế, đồng thời tạo đà phát triển nông nghiệp bền vững. Được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm khoa Quản lí Tài nguyên- trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Văn Điền, em đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại địa bàn phƣờng Quảng Yên, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh”.
Mục tiêu của đề tài 1.1 Mục tiêu tổng quát Đánh giá hiệu quả sử dung đất nông nghiệp và đưa ra các giải pháp sử dụng đất có hiệu quả bên cạnh phát triển bền vững của địa bàn phường Quảng Yên, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của phường Quảng Yên. - Đánh giá và lựa chọn các hình thức sử dụng đất đạt hiệu quả cao. - Đưa ra các giải pháp cụ thể để sử dụng đất bền vững.
Ý nghĩa của đề tài Trong học tập và nghiên cứu khoa học: - Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở. - Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập số liệu và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Cải thiện khả năng đánh giá và rút ra nhận xét từ những thông tin cụ thể, qua đó đưa ra ý kiến cá nhân. Ý nghĩa thực tiễn: Dựa trên đánh giá hiệu quả sử dụng đất nhằm đưa ra những thuận lợi khó khăn về các loại hình sử dụng đất.
Từ đó, đưa ra những giải pháp nhằm khắc phục được khó khăn đó để nâng cao chất lượng sản xuất nông nghiệp ở địa phương đánh giá. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2.
Khái niệm và quá trình hình thành đất Khái niệm đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp của lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng. Như vậy khả năng sản xuấy ra sản phẩm của cây trồng ( độ phì của đất) là thuộc tính không thể thiếu của đất ( William). Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Đôkutraiep(1886) cho rằng : “ Đất là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là : Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian.
Đất xem như một vật thể sống nó luôn vận động và phát triển”. Đất được cấu tạo nên bởi chất khoáng( chủ yếu từ đá mẹ) và các hợp chất hữu cơ do hoạt động sống của sinh vật cung cấp. Vì vậy sự khác nhau cơ bản giữa đất và sản phẩm vỡ vụn của đá. Đất có sự phì nhiêu trong khi đá và khoáng lại không có.
Theo Các Mác(1949)[1] cho rằng:” Đất là tư liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu được sự tồn tại và tái sinh của hảng loạt thế hệ loài người kế tiếp nhau”. Theo quan điểm của các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch của Việt Nam cho rằng : “ Đất là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được và đất được hiểu theo nghĩa rộng như sau:” Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái 5 ngay bên trên và dưới của bề mặt trái đó như: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước( hồ, suối, sông…), các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cơ của con người, những kết quả nghiên cứu trong quá khứ và hiện tại để lại. Như vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng bao gồm: Khí hậu của bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất. Theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống xã hội của loài người.
Quá trình hình thành đất Quá trình Quá trình Đá mẹ Mẫu chất Đất phong hóa hình thành Hình 2. Sơ đồ quá trình hình thành đất Ta có thể chia quá trình hình thành đất làm 2 giai đoạn: + Đá bị phong hóa thành mẫu chất, giai đoạn này được gọi là quá trình phong hóa + Mẫu chất biến thành đất, giai đoạn này được gọi là quá trình hình thành đất. Các sản phẩm phong hóa một phần nằm tại chỗ, phần khác theo nước di chuyển xuống chỗ trũng, đại dương. Ở những nơi đó chúng lại trầm lắng, chịu sự tác động của áp suất và các yếu tố khác và hình thành nên đá trầm tích.
6 Do sự vận động địa chất, khối đá trầm tích này lại càng được nâng lên phong hóa theo một vòng mới khác. Quá trình đó cứ lặp đi lặp lại trong một phạm vi lớn kéo dài trong hàng tỷ năm. Đây được gọi là “ Đại tuần hoàn địa chất’. Khi sinh vật xuất hiện lúc đầu là các vi sinh vật và thực vật hạ đẳng , chúng sử dụng các chất dinh dưỡng khoáng để nuôi cơ thể, chết đi chúng trả lại toàn bộ cho đất.
Cứ như vậy sinh vật ngày càng phát triển và lượng chất hữu cơ tích lũy trong đất ngày một nhiều, nó biến mẫu chất trở thảnh đất. Vòng tuần hoàn này do dinh vật thực hiện và diễn ra trong thời gian ngắn, phạm vi hẹp nên được gọi là “ Tiểu tuần hoàn sinh vật”. Sử dụng đất và những quan điểm sử dụng đất a) Khái niệm sử dụng đất Sử dụng đất là quá trình khai thác tiềm năng của đất đai để đáp ứng nhu cầu của con người trong mọi lĩnh vực của cuộc sống như : nhà ở, sinh hoạt, kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh và phần lớn diện tích nước ta dùng để sản xuất nông nghiệp. Trong tình hình dân số gia tăng, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp thì vấn đề sử dụng đất có hiệu quả được quan tâm nhiều hơn.
Sử dụng đất phải trong phạm trù của pháp luật, phân phối và khai thác trong điều kiện cho phép để đảm bảo mật độ giữa đất ở, đất sản xuất nông nghiệp và đất hoạt động kinh tế khác. Với vai trò là tư liệu sản xuất quan trọng của đất đai, việc sử dụng đất cần được thể hiện như sau: - Sử dụng đất hợp lý về không gian, đảm bảo đạt hiệu quả cao. - Phân phối cơ cấu sử dụng đất với diện tích phù hợp đáp ứng như cầu sử dụng đất và đạt hiệu quả sử dụng. - Giữ mật độ sử dụng đất thích hợp để tăng năng suất khi sử dụng.
b) Những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất Hiệu quả sử dụng đất bị chi phối bởi các điều kiện và quy luật sinh thái tự nhiên, mặt khác bị kìm hãm bởi các điều kiện, quy luật kinh tế - xã hội và 7 các yếu tố kỹ thuật.