MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của đề tài Cùng với sự phát triển của xã hội, các rối loạn tâm thần có tỷ lệ rất cao ở tất cả các nước trên thế giới, tạo thành một gánh nặng không những về kinh phí mà cả về tâm lý- xã hội.Trên thế giới, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trên thế giới, người bị tâm thần phân liệt chiếm khoảng 1% dân số; động kinh từ 3 – 5% dân số; trầm cảm: 1 – 3% dân số - đối tượng này ngày càng tăng, diễn biến tâm lý rất phức tạp và có thể dẫn đến tự tử; khoảng 1triệu người tự tử mỗi năm do chứng rối loạn tâm thần. Tại Việt Nam, theo số liệu điều tra của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội và ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), số người bị mắc các bệnh về tâm thần ở Việt Nam hiện nay là rất lớn, ước tính chiểm khoảng 10% dân số, tương đương gần 10 triệu người.Trong đó số người tâm thần nặng, có hành vi nguy hiểm cho gia đình và cộng đồng khoảng 200 ngàn người, đặc biệt số người tâm thần ở Việt Nam đang có xu hướng gia tăng, nhất là ở trong các thành phố, đô thị lớn. Trong khi đó mạng lưới cơ sở phòng và điều trị, bảo trợ xã hội, chăm sóc, phục hồi chức năng cho người tâm thần rất thiếu về số lượng và yếu về chất lượng. Tại tỉnh Đồng Nai, theo số liệu Báo cáo của ngành Lao động – Thương binh và Xã hội năm 2011, tại tỉnh Đồng Nai có 23.235 người khuyết tật, trong đó: có 5.847 người khuyết tật thần kinh, tâm thần; 3.709 người khuyết tật trí tuệ.
Tại Trung tâm Công tác xã hội tỉnh Đồng Nai, theo số liệu báo cáo năm 2019 của Trung tâm, Trung tâm có 355 đối tượng, trong đó có 227 đối tượng người tâm thần đặc biệt nặng, có hành vi gây nguy hiểm cho gia đình và cộng đồng; Trong năm 2019 Trung tâm tiếp nhận 87 người trong đó có 24 trẻ em, 14 người cao tuổi, 04 người khuyết tật, 19 người lang thang trong độ tuổi lao 1 động, 26 người tâm thần. Công tác quản lý, chăm sóc, nuôi dưỡng và phục hồi chức năng cho người tâm thần trong những năm qua là tương đối tốt góp phần đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn tỉnh. Tuy nhiên công tác quản lý, chăm sóc, nuôi dưỡng và phục hồi chức năng cho người tâm thần tại Trung tâm còn gặp không ít những khó khăn, như thiếu quy trình chăm sóc và phục hồi chức năng; việc can thiệp điều trị các bệnh tâm thần hiện nay chủ yếu can thiệp ở trị bằng thuốc và các hoạt động phục hồi chức năng cho các bệnh nhân mà chưa chú trọng về bình diện can thiệp ở lĩnh vực tâm lý - xã hội; các nguồn lực hỗ trợ người tâm thần rất hạn chế chủ yếu dựa vào kinh phí Nhà nước, có rất ít sự quan tâm, chia sẻ của các tổ chức xã hội, các doanh nghiệp, các nhà hảo tâm.; cơ sở vật chất, trang thiết bị của đơn vị được đầu tư đã lâu đến nay đã xuống cấp; cán bộ còn thiếu nhiều so với quy định, đặc biệt là thiếu cán bộ Y tế có trình độ chuyên môn cao, đa số cán bộ trực tiếp trợ giúp người tâm thần đều thiếu kiến thức chuyên môn về tâm thần và công tác xã hội; mặt khác gia đình các đối tượng phải chăm sóc lâu ngày nên chán nản, cùng với khó khăn về kinh tế đã buông xuôi phó mặc cho Trung tâm ít quan tâm thăm hỏi. Chuyên ngành công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe tâm thần hiện nay được các nước trên thế giới đánh giá là một nguồn lực lớn có vai trò rất quan trọng trong việc đảm bảo an sinh xã hội nói chung và làm giảm tái phát bệnh, giải quyết các vấn đề trong việc chữa bệnh cho người mắc bệnh tâm thần.
Ở Việt Nam nói chung, tại Trung tâm Công tác xã hội tỉnh Đồng Nai nói riêng đang trong giai đoạn đầu của sự hình thành và phát triển; cán bộ, nhân viên trực tiếp chăm sóc, phục hồi chức năng cho người tâm thần ít được đào tạo, tập huấn nghiệp vụ chuyên môn về lĩnh vực tâm thần, về công tác xã hội (CTXH) nên hiệu quả hoạt động chăm sóc và phục hồi chức năng cho người tâm thần chưa cao và làm hạn chế rất nhiều đến chất lượng cung cấp các dịch vụ xã hội 2 và y tế cho người tâm thần. Từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Công tác xã hội với người tâm thần từ thực tiễn tại Trung tâm Công tác xã hội tỉnh Đồng Nai” để làm đề tài luận văn thạc sĩ, hy vọng sẽ góp phần vào sự phát triển toàn diện của người khuyết tật nói chung và đối với người tâm thần tại trung tâm Công tác xã hội tỉnh Đồng Nai nói riêng, đặc biệt là sự phát triển toàn diện của xã hội nhằm hướng tới đảm bảo an sinh xã hội và công bằng xã hội. Tình hình nghiên cứu của đề tài 2. Tại Việt Nam Tại Việt Nam, trong những năm gần đây công tác chăm sóc sức khỏe cho người tâm thần và công tác xã hội với người tâm thần được các cơ quan quản lý, các nhà khoa học, các nhà thực hành về công tác xã hội rất quan tâm.
Để thực hiện tốt công tác chăm sóc sức khỏe cho người tâm thần, các cơ quan quản lý, các chuyên gia đã nghiên cứu xây dựng và ban hành nhiều văn bản chính sách, đề án có liên quan. Việt Nam hiện nay cũng chưa có chính sách riêng về chăm sóc sức khỏe tâm thần, mà một số nội dung chính sách được đề cập đến trong các chương trình, quyết định khác nhau do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Một số chính sách hiện hành của Việt Nam có liên quan đến chăm sóc sức khỏe tâm thần chủ yếu tập trung vào hai lĩnh vực y tế và xã hội, do Bộ Y tế và Bộ Lao động – Thương binh và xã hội chỉ đạo triển khai thực hiện. Đề án 1215 do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội trình và được Thủ tướng Chính phủ duyệt ngày 22/7/2011.
Đề án này đề cập đến “Trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho bệnh tâm thần và người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng giai đoạn 2011 – 2020”, mục tiêu của đề án là huy động sự tham 3 gia của xã hội, nhất là gia đình, cộng đồng, trợ giúp về vật chất và tinh thần, phục hồi chức năng cho người tâm thần để họ ổn định cuộc sống, phòng ngừa người rối nhiễu tâm trí, góp phần đảm bảo an sinh xã hội [3]. Một trong những giải pháp để thực hiện điều này là: Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học trên các lĩnh vực phòng ngừa, can thiệp sớm, trị liệu tâm lý và phục hồi chức năng cho người rối nhiễu tâm trí; điều tra, khảo sát, xây dựng chương trình trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người rối nhiễu tâm trí và người tâm thần dựa vào cộng đồng. Như vậy, nghiên cứu này còn đóng góp cho đề án một giải pháp thiết thực và có ý nghĩa quan trọng trong vấn đề trợ giúp xã hội cho người tâm thần. Quyết định 32/2010/QĐ-TTg, ngày 25/3/2010 của Thủ tướng Chính phủ, Quyết định Phê duyệt Đề án phát triển nghề CTXH giai đoạn 2010- 2020, mục tiêu của Đề án là Phát triển công tác xã hội trở thành một nghề ở Việt Nam.
Nâng cao nhận thức của toàn xã hội về nghề công tác xã hội; xây dựng đội ngũ cán bộ, viên chức, nhân viên và cộng tác viên công tác xã hội đủ về số lượng, đạt yêu cầu về chất lượng gắn với phát triển hệ thống cơ sở cung cấp dịch vụ công tác xã hội tại các cấp, góp phần xây dựng hệ thống an sinh xã hội tiên tiến [2]. Đề án “Phát triển nghề công tác xã hội trong ngành Y tế giai đoạn 2011 -2020” Ban hành kèm theo Quyết định số 2514/QĐ-BYT ngày 15/7/2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế. Đề án với mục tiêu hình thành và phát triển nghề CTXH trong ngành y tế, góp phần tăng cường chất lượng, hiệu quả của hoạt động Công tác xã hội trong giai đoạn 2011 – 2020. Hoạt động khảo sát thực trạng về nhu cầu triển khai CTXH trong ngành Y tế được Viện Chiến lược và Chính sách Y tế Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Dân số - Y tế đã tiến hành khảo sát nhanh về một số mô hình CTXH trong bệnh viện và cộng đồng.
Nghiên cứu 4 đã chỉ ra: Hiện tại ở cả ba cấp độ hoạt động của ngành Y tế (tại cộng đồng, trong bệnh viện và ở cấp độ hoạch định chính sách) đều thiếu hoặc ít sự tham gia của CTXH [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chưa chỉ ra được thực trạng nhân lực, nhu cầu phát triển và đánh giá những kêt quả cụ thể của Nhân viên CTXH trong các bệnh viện. Thủ tướng Chính phủ vừa có Quyết định số 1929/QĐ-TTg, ngày 25/11/2020, Quyết định Phê duyệt Chương trình trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, trẻ em tự kỷ và người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng giai đoạn 2021 – 2030. Mục tiêu của Chương trình nhằm huy động sự tham gia của xã hội nhất là gia đình, cộng đồng tăng cường trợ giúp về vật chất, tinh thần, chăm sóc, phục hồi chức năng cho người tâm thần, trẻ em tự kỷ và người rối nhiễu tâm trí hòa nhập cộng đồng, ổn định cuộc sống; sàng lọc, phát hiện và hỗ trợ can thiệp, phòng ngừa người rối nhiễu tâm trí đặc biệt là trẻ tự kỷ bị tâm thần nặng, góp phần bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng dịch vụ trợ giúp xã hội đối với người tâm thần và người rối nhiễu tâm trí [11].
Báo cáo “Đánh giá thực trạng hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần” thuộc quản lý của Bộ LĐ – TBXH được triển khai với sự hợp tác giữa rung tâm Nghiên cứu & Đào tạo Phát triển Cộng đồng (RTCCD) và Cục Bảo trợ xã hội với mục tiêu chính là đánh giá thực trạng hệ thống dịch vụ chăm sóc người bệnh tâm thần từ đó đưa ra các kiến nghị định hướng hành động cho kế hoạch toàn quốc giai đoạn 2011 – 2020 [13]. Đóng góp lớn nhất của báo cáo là đã thống kê và chỉ ra số lượng bệnh nhân tâm thần trên cả nước, thực trạng hệ thống dịch vụ chăm sóc, nhu cầu chăm sóc bệnh nhân tâm thần của một số tỉnh và kiến nghị.