Luận án tiến sĩ: Cách ứng phó cảm xúc âm tính trong quan hệ xã hội trẻ vị thành niên TP Huế - Đinh Thị Hồng Vân

Dưới đây là meta tags cho bài viết 'Luận án: Cách ứng phó cảm xúc âm tính trẻ vị thành niên tại Huế': { "ai_description": "Phân tích và đề xuất phương pháp

• Tác giả: Đinh Thị Hồng Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Thị Mai Hương
• Trường học: Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong quan hệ xã hội của trẻ vị thành niên thành phố Huế
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan luận văn cách ứng phó cảm xúc âm tính TS Đinh Thị Hồng Vân

Luận án tiến sĩ của TS. Đinh Thị Hồng Vân được thực hiện năm 2014 tại Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Nghiên cứu tập trung vào cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong quan hệ xã hội của trẻ vị thành niên tại thành phố Huế. Đây là công trình khoa học có giá trị trong lĩnh vực tâm lý học phát triển. Nghiên cứu được hướng dẫn bởi PGS. Phan Thị Mai Hương. Đối tượng tham gia là học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Các trường tham gia bao gồm THPT Hai Bà Trưng, THPT Nguyễn Huế, THPT Bùi Thị Xuân, THCS Phạm Văn Đồng và THCS Chu Văn An. Phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng. Luận án xây dựng khung lý thuyết về ứng phó cảm xúc dựa trên các mô hình quốc tế. Công trình đóng góp quan trọng vào hiểu biết về tâm lý vị thành niên Việt Nam.

1.1. Khái niệm cảm xúc âm tính trong nghiên cứu

Cảm xúc âm tính là những trạng thái cảm xúc tiêu cực xuất hiện khi cá nhân đối mặt với tình huống khó khăn, căng thẳng hoặc xung đột trong quan hệ xã hội. Theo luận án TS. Đinh Thị Hồng Vân, cảm xúc âm tính bao gồm lo âu, buồn bã, tức giận, sợ hãi và thất vọng. Ở trẻ vị thành niên, cảm xúc âm tính thường xuất hiện trong các mối quan hệ với bạn bè, gia đình và thầy cô. Giai đoạn vị thành niên là thời kỳ biến động cảm xúc mạnh mẽ. Việc nhận diện và hiểu rõ cảm xúc âm tính là bước đầu tiên để xây dựng cách ứng phó hiệu quả.

1.2. Mục tiêu và phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án đặt ra ba mục tiêu chính. Thứ nhất, mô tả các cách ứng phó với cảm xúc âm tính của trẻ vị thành niên. Thứ hai, phân tích đặc điểm các cách ứng phó theo giới tính và lứa tuổi. Thứ ba, đề xuất giải pháp hỗ trợ phát triển kỹ năng ứng phó lành mạnh. Phương pháp nghiên cứu sử dụng kết hợp phỏng vấn sâu, khảo sát bằng bảng câu hỏi và thực nghiệm. Mẫu nghiên cứu bao gồm hàng trăm học sinh từ nhiều trường tại Huế. Công cụ đo lường được xây dựng phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam.

II. Phân tích các cách ứng phó cảm xúc âm tính vị thành niên

Nghiên cứu của TS. Đinh Thị Hồng Vân phân loại cách ứng phó thành ba nhóm chính. Nhóm cách ứng phó tích cực bao gồm giải quyết vấn đề, điều chỉnh cảm xúc, tìm kiếm chỗ dựa xã hội và tách mình ra khỏi vấn đề. Các cách này giúp giảm thiểu cảm xúc âm tính hiệu quả. Nhóm cách ứng phó tiêu cực gồm không hành động, né tránh, tự làm hại bản thân, đổ lỗi, cô lập bản thân và suy nghĩ tiêu cực. Nhóm này tác động xấu đến sức khỏe tâm thần. Nhóm cách ứng phó trung tính bao gồm bộc lộ cảm xúc và chấp nhận. Các nhóm được phân loại theo hai tiêu chí. Tiêu chí thứ nhất là tính chủ động hay bị động. Tiêu chí thứ hai là mức độ tập trung vào vấn đề hay cảm xúc. Phân loại này phản ánh cấu trúc ứng phó thực tế của thanh thiếu niên.

2.1. Nhóm cách ứng phó tích cực và đặc điểm

Cách ứng phó tích cực thể hiện sự chủ động trong việc giải quyết vấn đề và cân bằng cảm xúc. Giải quyết vấn đề là cách ứng phó hiệu quả nhất. Thanh thiếu niên xác định rõ nguyên nhân và tìm phương án xử lý. Điều chỉnh cảm xúc giúp kiểm soát phản ứng cảm xúc trước tình huống khó khăn. Tìm kiếm chỗ dựa xã hội bao gồm chia sẻ với người thân, bạn bè hoặc thầy cô. Tách mình ra khỏi vấn đề là tạm thời không tập trung vào tình huống căng thẳng. Vận động cơ thể như thể dục, thể thao cũng thuộc nhóm này. Các nghiên cứu quốc tế xác nhận hiệu quả của nhóm ứng phó này.

2.2. Nhóm cách ứng phó tiêu cực và trung tính

Cách ứng phó tiêu cực thiếu nỗ lực giải quyết vấn đề và cân bằng cảm xúc. Không hành động là trạng thái thụ động, không tìm cách thay đổi tình huống. Né tránh nhận thức và hành động giúp giảm tạm thời nhưng không giải quyết gốc rễ vấn đề. Tự làm hại bản thân là cách ứng phó nguy hiểm nhất. Đổ lỗi cho bản thân hoặc người khác tạo thêm cảm xúc tiêu cực. Cô lập bản thân khiến trẻ mất đi hỗ trợ xã hội. Cách ứng phó trung tính như bộc lộ cảm xúc và chấp nhận có cả yếu tố tích cực lẫn tiêu cực. Sự phân loại này mang tính tương đối. Tại thời điểm nhất định, cách ứng phó tiêu cực có thể giúp giảm tạm thời cảm xúc âm tính.

III. Phương pháp ứng phó hiệu quả với cảm xúc âm tính

Luận án xác định hai phương pháp ứng phó hiệu quả cho trẻ vị thành niên. Phương pháp thứ nhất là ứng phó tập trung vào giải quyết vấn đề. Thanh thiếu niên được khuyến khích xác định rõ nguồn gốc cảm xúc âm tính. Sau đó, các em xây dựng kế hoạch hành động cụ thể. Chia nhỏ vấn đề thành các bước nhỏ giúp giảm áp lực. Tìm kiếm sự hỗ trợ từ người tin cậy cũng là cách hiệu quả. Phương pháp thứ hai là ứng phó tập trung vào điều chỉnh cảm xúc. Cấu trúc lại nhận thức giúp thay đổi góc nhìn về tình huống. Suy nghĩ tích cực tạo động lực vượt qua khó khăn. Chấp nhận cảm xúc giúp đối mặt thay vì trốn tránh. Vận động cơ thể giúp giải tỏa căng thẳng tích cực. Hai phương pháp này bổ trợ lẫn nhau trong quá trình ứng phó. Việc kết hợp cả hai phương pháp mang lại kết quả tốt nhất.

3.1. Ứng phó tập trung vào giải quyết vấn đề

Giải quyết vấn đề là cách ứng phó chủ động và có hiệu quả cao nhất. Thanh thiếu niên cần học kỹ năng phân tích tình huống để xác định nguyên nhân gốc rễ. Xây dựng nhiều phương án giải pháp khác nhau giúp tăng lựa chọn. Đánh giá ưu nhược điểm của từng phương án trước khi quyết định. Thực hiện kế hoạch theo từng bước cụ thể, có thể đo lường được. Tìm kiếm chỗ dựa xã hội là phần quan trọng của chiến lược này. Chia sẻ với phụ huynh, thầy cô hoặc bạn bè đáng tin cậy giúp trẻ có thêm nguồn lực. Các nghiên cứu của Walker, Smith, Garber và Van Slyke xác nhận hiệu quả của cách ứng phó chủ động.

3.2. Ứng phó tập trung vào điều chỉnh cảm xúc

Điều chỉnh cảm xúc là phương pháp giúp kiểm soát phản ứng cảm xúc bên trong. Cấu trúc lại nhận thức cho phép thay đổi cách nhìn nhận tình huống tiêu cực. Thay vì tập trung vào mặt xấu, thanh thiếu niên học cách tìm kiếm khía cạnh tích cực. Tự động viên bản thân tạo động lực vượt qua khó khăn. Chấp nhận cảm xúc là bước đầu tiên để đối mặt thay vì trốn tránh. Phương pháp tách mình ra khỏi vấn đề giúp giảm căng thẳng tạm thời. Vận động cơ thể như tập thể dục, thể thao giải tỏa năng lượng tiêu cực. Theo Connor-Smith và cộng sự, điều chỉnh cảm xúc thuộc nhóm ứng phó đối đầu kiểm soát lần thứ nhất.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn từ luận án nghiên cứu

Luận án TS. Đinh Thị Hồng Vân có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Về mặt khoa học, nghiên cứu xây dựng khung lý thuyết về ứng phó cảm xúc phù hợp bối cảnh Việt Nam. Công trình bổ sung hiểu biết về tâm lý phát triển vị thành niên. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu hỗ trợ xây dựng chương trình tư vấn tâm lý học đường. Phụ huynh và giáo viên có cơ sở khoa học để hướng dẫn trẻ ứng phó cảm xúc. Nhà trường có thể thiết kế hoạt động rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh. Chương trình phòng ngừa rối loạn tâm thần vị thành niên được cải thiện. Việc phát hiện sớm cách ứng phó tiêu cực giúp can thiệp kịp thời. Tuy nhiên, sự phân loại cách ứng phó chỉ mang tính tương đối. Nghi cứu cần được mở rộng đối tượng và cập nhật theo thời gian.

4.1. Ý nghĩa khoa học của luận án tiến sĩ

Luận án đóng góp quan trọng vào lĩnh vực tâm lý học phát triển tại Việt Nam. Nghiên cứu xây dựng mô hình phân loại cách ứng phó cảm xúc âm tính cho thanh thiếu niên Việt. Mô hình này dựa trên cơ sở lý thuyết quốc tế nhưng được điều chỉnh phù hợp văn hóa trong nước. Công trình xác định ba nhóm ứng phó: tích cực, tiêu cực và trung tính. Phân loại này phản ánh thực tế phức tạp của ứng phó cảm xúc ở vị thành niên. Nghi cứu cũng chỉ ra mối quan hệ giữa cách ứng phó và sức khỏe tâm thần. Kết quả mở hướng cho các nghiên cứu sâu hơn về can thiệp tâm lý.

4.2. Ứng dụng trong giáo dục và tư vấn tâm lý

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực thực tiễn. Giáo viên có thể tích hợp kỹ năng ứng phó cảm xúc vào chương trình giáo dục. Hoạt động ngoại khóa rèn luyện kỹ năng sống giúp học sinh thực hành cách ứng phó tích cực. Phụ huynh được hướng dẫn nhận diện dấu hiệu cách ứng phó tiêu cực ở con. Chuyên gia tâm lý học đường sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế chương trình can thiệp. Việc can thiệp sớm giúp ngăn ngừa rối loạn tâm thần vị thành niên. Nhà trường cần tạo môi trường an toàn để học sinh chia sẻ cảm xúc. Hỗ trợ xã hội từ gia đình và nhà trường là yếu tố quan trọng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trái với suy nghĩ chung “Tuổi trẻ là giai đoạn đẹp nhất của đời người”, “trẻ em ngày nay đã và đang trở thành nạn nhân ngoài ý muốn, bất đắc dĩ của các căng thẳng tràn ngập- căng thẳng khởi nguồn từ những thay đổi đến chóng mặt, gây hoang mang và cả những kỳ vọng ngày càng tăng” (Elkin, 1992) [66, tr. Có thể nói, sự phát triển mạnh mẽ của xã hội hiện đại đã đem đến cho con người những cơ hội mới để phát triển và hoàn thiện bản thân, song sự biến đổi sâu sắc của xã hội, đặc biệt những biến đổi trong các mối quan hệ xã hội (QHXH) đã khiến trẻ vị thành niên (VTN) đang đối mặt với nhiều thách thức, khó khăn. Những bất đồng, xung đột trong quan hệ bạn bè, những khủng hoảng trong quan hệ với người lớn… đã khiến không ít trẻ VTN nảy sinh những cảm xúc lo âu, buồn chán, sợ hãi, giận dữ.

Kết quả của cuộc điều tra ở quy mô quốc gia về trẻ VTN và thanh niên (tuổi từ 14 đến 25) lần thứ hai do Tổng cục Dân số và Tổng cục Thống kê tiến hành năm 2008 với hơn 10.000 mẫu khảo sát ở 63 tỉnh thành Việt Nam cho thấy: 73,1% thanh thiếu niên từng có cảm giác buồn chán; 27,6% đã trải qua cảm giác rất buồn hoặc thấy mình là người không có ích và không muốn hoạt động như bình thường; 21,3% từng cảm thấy hoàn toàn thất vọng về tương lai; 4,1% đã nghĩ đến chuyện tự tử. So với cuộc điều tra lần thứ nhất (2003), tỷ lệ thanh thiếu niên trải qua cảm giác buồn chán đã tăng lên từ 32% đến 73% [30]. Tuy nhiên, do hiểu biết còn ít ỏi, khả năng kiểm soát các cảm xúc còn hạn chế và kỹ năng sống còn thiếu hụt nên khá nhiều trẻ VTN đã không biết cách ứng phó phù hợp và kịp thời với những cảm xúc âm tính đó. Không ít trẻ, vì không kiểm soát được cơn giận, đã có những hành vi bạo lực với bạn bè, gây nên những hậu quả nghiêm trọng.

Cảm giác buồn chán, lo âu từ những mối QHXH đã khiến một số trẻ tìm đến các chất kích thích để giải tỏa tâm trạng; một số khác vì bế tắc đường cùng đã tìm đến cái chết. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, các cách ứng phó kém thích nghi như “chạy trốn”, “lảng tránh”, “buông xuôi”, “mơ tưởng”, “tự đổ lỗi”… có liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng các vấn đề về sức khỏe tâm thần và sự phát triển lành mạnh của trẻ VTN (Ebata và Moos, 1991; Frydenberg và Lewis, 2009) [63], [72]… Theo báo cáo của ông Trần Văn Vũ, phó trưởng khoa 3 – Bệnh viện Tâm thần Trung ương I, mỗi năm bệnh viện đón gần 4.000 bệnh nhân, trong đó 30% là đối tượng học sinh, sinh viên (theo Nguyễn Hồi Loan, 2009 [21]). Kết quả nghiên cứu của Hoàng Cẩm 1 Tú, Cao Vũ Hùng, Quách Thúy Minh, Nguyễn Thị Hồng Thúy, Trần Thành Nam, Nguyễn Thị Hằng, Đặng Hoàng Minh, Trần Hữu Chiến và Nguyễn Đức Hùng (2007) trên 1.727 học sinh trung học cơ sở (THCS) ở địa bàn Hà Nội và Hà Tây (nay thuộc địa phận Hà Nội) cho thấy 25,76% học sinh có vấn đề về sức khỏe tâm thần [31]. Thực trạng này đòi hỏi chúng ta cần có những nghiên cứu chuyên sâu về cách ứng phó với các cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN để xây dựng các biện pháp giúp các em hình thành cách ứng phó tích cực với chúng.

Thực tế hiện nay, các nghiên cứu chủ yếu đi sâu tìm hiểu mức độ, tác nhân dẫn đến một cảm xúc âm tính cụ thể nào đó mà ít tìm hiểu về những cách thức trẻ thường sử dụng để ứng phó. Những hiểu biết của chúng ta về cách ứng phó của trẻ còn ít ỏi (Byrne, 2000) [52]. Huế là một thành phố khá yên bình so với các thành phố lớn ở Việt Nam, nhưng những năm gần đây, với sự biến đổi mạnh mẽ của xã hội trong thời kỳ kinh tế thị trường, những vấn đề xã hội đã bắt đầu dấy lên. Các vấn đề bạo lực học đường, tệ nạn xã hội, các rối nhiễu cảm xúc và hành vi đang ngày càng tăng cao ở giới trẻ.

Một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến thực trạng này là do trẻ VTN chưa biết cách ứng phó phù hợp với các cảm xúc âm tính và khó khăn của cuộc sống. Một nghiên cứu báo cáo có 92% trẻ VTN trên tổng số 477 khách thể điều tra gặp phải những khó khăn tâm lý trong cuộc sống và khá nhiều trẻ đã sử dụng các cách ứng phó kém hiệu quả để giải quyết khó khăn như: “tự trách mình”, “không chia sẻ” và “lo lắng” (Trần Thị Tú Anh, 2011) [2]; thậm chí một số em đã “có ý định tự tử”, có em đã thử đến 3 lần (Nguyễn Diệu Thảo Nguyên và Trần Thị Tú Anh, 2009) [26]. Với những vấn đề đã trình bày ở trên, chúng ta có thể thấy một nghiên cứu xuyên suốt từ khảo sát, đánh giá thực trạng cách ứng phó với các cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN thành phố Huế đến đề xuất các biện pháp là việc làm thực sự cần thiết, có ý nghĩa về lý luận và thực tiễn. Xuất phát từ các lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN thành phố Huế” để nghiên cứu.

Đề tài nhằm trả lời các câu hỏi sau: 1. Trước các cảm xúc âm tính trong QHXH, trẻ VTN đã sử dụng những cách ứng phó nào? 2. Các cách ứng phó của trẻ có liên quan đến đánh giá cá nhân về sự kiện gây ra cảm xúc âm tính không? 3. Bên cạnh yếu tố đánh giá cá nhân về sự kiện gây ra cảm xúc âm tính, cách ứng phó của trẻ còn chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố nào? 2 4.

Tham vấn tâm lý nhằm thay đổi nhận thức về sự kiện gây ra cảm xúc âm tính có giúp trẻ hình thành cách ứng phó tích cực không? 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu tìm hiểu thực trạng cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH và các yếu tố tác động đến cách ứng phó của trẻ VTN thành phố Huế, từ đó đề xuất những biện pháp nhằm hình thành cách ứng phó tích cực với những cảm xúc âm tính trong QHXH cho trẻ. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xây dựng cơ sở lý luận về cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN. - Tìm hiểu thực trạng cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN thành phố Huế và một số yếu tố tác động đến cách ứng phó.

- Đề xuất các biện pháp nhằm hình thành cách ứng phó tích cực với những cảm xúc âm tính trong QHXH cho trẻ VTN. Đối tượng, khách thể nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH. Khách thể nghiên cứu - Khách thể nghiên cứu chính: trẻ VTN thành phố Huế.

- Khách thể nghiên cứu phụ: giáo viên chủ nhiệm lớp và phụ huynh của trẻ. Phạm vi nghiên cứu 5. Phạm vi về nội dung nghiên cứu - Đề tài giới hạn nghiên cứu cách ứng phó với một số cảm xúc âm tính như tức giận, buồn bã và lo âu trong QHXH của trẻ VTN. - Đề tài tìm hiểu cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong những tình huống QHXH gây ấn tượng mạnh đối với trẻ.

- Đề tài chỉ tập trung khám phá trẻ VTN thành phố Huế đã sử dụng những cách ứng phó nào trước cảm xúc âm tính trong QHXH, mà không nhằm nghiên cứu những đặc điểm của các cách ứng phó và đặc trưng mang tính văn hóa xã hội của trẻ VTN Huế. - Đề tài tập trung nghiên cứu một số yếu tố tâm lý xã hội chi phối đến cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN, đó là: đánh giá của cá nhân về sự kiện gây ra cảm xúc âm tính và cường độ của các cảm xúc âm tính; tính lạc quan; tự đánh giá về giá trị bản thân và chỗ dựa xã hội. Phạm vi về khách thể và địa bàn nghiên cứu Đề tài tập trung khảo sát những trẻ VTN đang theo học lớp 8, 9, 10, 11 và 12 tại Trường THCS Chu Văn An, THCS Phạm Văn Đồng, THPT Hai Bà Trưng, THPT Nguyễn Huệ thuộc thành phố Huế. Giả thuyết nghiên cứu Trẻ VTN sử dụng nhiều cách ứng phó khác nhau trước các cảm xúc âm tính trong QHXH, bao gồm cả cách ứng phó tích cực và tiêu cực.

Cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN có sự khác biệt giữa trẻ nam và trẻ nữ, giữa các nhóm tác nhân QHXH. Đánh giá cá nhân về sự kiện gây ra cảm xúc âm tính trong QHXH có tác động đến cách ứng phó của trẻ VTN. Bên cạnh đó, còn có khá nhiều yếu tố khác (đánh giá của cá nhân về cường độ của các cảm xúc âm tính, tính lạc quan, tự đánh giá về giá trị bản thân và chỗ dựa xã hội) ảnh hưởng đến cách ứng phó của trẻ VTN với các mức độ khác nhau. Có thể giúp trẻ VTN hình thành cách ứng phó tích cực với những cảm xúc âm tính trong QHXH nếu trẻ được hướng dẫn thay đổi nhận thức về sự kiện gây ra cảm xúc âm tính.

Phương pháp nghiên cứu 7. Quan điểm phương pháp luận Nghiên cứu được thực hiện dựa trên cơ sở một số nguyên tắc phương pháp luận trong tâm lý học sau: - Nguyên tắc hoạt động – nhân cách: Nghiên cứu cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN không tách rời các hoạt động giao tiếp của học sinh và các đặc điểm nhân cách của trẻ VTN. - Nguyên tắc hệ thống: Nghiên cứu xem xét cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN trong mối quan hệ tác động qua lại với các yếu tố cá nhân và xã hội. - Nguyên tắc phát triển: Nghiên cứu nhìn nhận cách ứng phó với những cảm xúc âm tính trong QHXH của trẻ VTN không phải là một hiện tượng tâm lý tĩnh, mà luôn thay đổi dưới sự tác động của nhiều nhân tố cá nhân và xã hội khác nhau.

Phương pháp nghiên cứu 4 Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đề ra, nghiên cứu sử dụng phối hợp các phương pháp sau: Phương pháp nghiên cứu tài liệu, điều tra bằng bảng hỏi, trắc nghiệm tâm lý, phỏng vấn sâu, chuyên gia, nghiên cứu trường hợp, tham vấn tâm lý và phân tích dữ liệu. Mục đích và cách thức sử dụng các phương pháp được trình bày trong Chương 2.