PHẦN MỞ ĐẦU Pencak Silat là một môn phái võ thuật của thế giới có nguồn gốc từ Malaysia, Indonesia. và du nhập vào Việt Nam năm 1989 (sau Sea Games 15 ở Malaysia). Do tính chiến đấu, tính nghệ thuật và tính hấp dẫn cao mà môn phái võ này đã thu hút đông đảo thanh thiếu niên nước ta tham gia tập luyện. Cho đến nay đã trải qua hơn 30 năm phát triển ở Việt Nam, phong trào tập luyện Pencak Silat quần chúng ở nước ta cũng đang có xu hướng phát triển.
Nhiều địa phương như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Đà Nẵng, thành phố Hồ Chí Minh, Thanh Hoá. hàng trăm câu lạc bộ Pencak Silat đã ra đời cuốn hút hàng ngàn võ sinh thanh thiếu niên tham gia tập luyện điều này đã tạo cơ sở vững chắc cho thể thao thành tích cao của môn Pencak Silat phát triển. Không những vậy, Pencak Silat đã trở thành một trong những môn mũi nhọn của thể thao Việt Nam, điều này thể hiện ở tổng số huy chương vàng, bạc, đồng đạt được ở các kỳ Sea Games, Asiad và thế giới. Chiến lược phát triển Thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2020 đã xác định: "Đổi mới và hoàn thiện hệ thống tuyển chọn, đào tạo tài năng thể thao, gắn kết đào tạo các tuyến, các lớp kế cận; thống nhất quản lý phát triển thể thao thành tích cao, thể thao chuyên nghiệp theo hướng tiên tiến, bền vững, phù hợp với đặc điểm thể chất và trình độ phát triển kinh tế - xã hội của nước ta và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa, tinh thần của nhân dân; nâng cao thành tích thi đấu, giữ vững vị trí là một trong 3 quốc gia có thành tích thể thao đứng đầu khu vực Đông Nam Á, tiến tới thu hẹp khoảng cách trình độ đối với thể thao châu Á và thế giới.
Tăng cường hội nhập quốc tế, tích cực thực hiện chủ trương, đường lối ngoại giao nhân dân của Đảng và Nhà nước". Chiến lược cũng xác định Pencak Silat là một trong 22 môn thể thao trọng điểm loại 2 [63]. Để có thể duy trì được vị trí đứng đầu ở khu vực và vươn lên vị trí cao hơn trong các cuộc thi đấu Pencak Silat châu lục và thế giới thì trong công tác đào 2 tạo vận động viên (VĐV) Pencak Silat, không thể không coi trọng công tác tuyển chọn và huấn luyện một cách khoa học. Tuyển chọn thể thao là hình thức tổ chức xã hội, bao gồm hệ thống các phương pháp nghiên cứu sư phạm, tâm lý, xã hội và y sinh học, trên cơ sở đó làm bộc lộ khả năng thích ứng của trẻ ở các lứa tuổi nhi đồng, thanh thiếu niên đối với một môn thể thao cụ thể hay một nhóm môn thể thao.
Nhiệm vụ của tuyển chọn là xác định và đánh giá kịp thời, đúng khả năng tiềm ẩn và năng lực của VĐV trẻ trong suốt quá trình tham gia tập luyện tương thích với đặc thù của môn thể thao [4], [15], [24], [44], [84]. Tuyển chọn thể thao là một quá trình nhiều năm, qua nhiều thang bậc. Trên cơ sở nghiên cứu toàn diện năng lực của VĐV, tuyển chọn thể thao tạo nên tiền đề thuận lợi để hình thành và hoàn thiện những năng lực ấy trong môn thể thao đã chọn. Hiện nay, những cơ sở về tổ chức và phương pháp của hệ thống tuyển chọn thiếu niên và nhi đồng vào các trường thể thao thanh thiếu niên cơ bản đã được xây dựng hoàn chỉnh.
Tài năng thể thao tùy thuộc nhiều vào những tư chất di truyền có tính ổn định và bảo tồn cao. Bởi vậy, khi dự báo tài năng thể thao trước hết cần chú ý những đặc điểm ít biến đổi có liên quan trực tiếp đến thành tích thể thao tương lai [4], [15], [24], [44], [84]. Pencak Silat là môn thể thao có tính đối kháng cá nhân mạnh mẽ, thi đấu võ Pencak Silat đầy sự gay cấn, nhịp độ trận đấu cao, thời gian theo hiệp, sự căng thẳng của thi đấu đối kháng, sự chuẩn bị các hoạt động ứng phó trong điều kiện thời gian rất ngắn. Các dạng hành động chủ yếu của VĐV võ Pencak Silat như sự di chuyển, những kỹ thuật tay, chân, những quét và đánh ngã, đều có sự liên quan trực tiếp tới sự mạo hiểm nhất định.
Vì vậy đòi hỏi phải có sự dũng cảm và bình tĩnh tự tin. do vậy đặc thù cơ bản của môn này là: Tốc độ, tính linh hoạt, khả năng phối hợp các kĩ thuật, đầu óc phán đoán và sức mạnh. Cơ sở để đảm bảo thắng lợi ở mỗi trận đấu là nhịp độ nhanh, ra đòn biến hóa – đa dạng, 3 phản ứng kịp thời trước mọi tình huống, đòn đánh chính xác, tập trung chú ý cao độ với sự ổn định về tâm lý và ý chí quyết tâm cao. Tuy nhiên một VĐV khi chưa đủ các điều kiện và yếu tố để chiến thắng thì họ vẫn có thể thành công trong thi đấu bằng cách phát huy các mặt mạnh để bù đắp các mặt yếu của mình (VĐV hạn chế tầm vóc thì phải tích cực sử dụng các chiến thuật áp sát để hạn chế lợi thế của đối phương, hoặc nếu VĐV hạn chế về sức mạnh thì cần phải biến hóa các đòn thế, di chuyển mau lẹ, thay đổi mục tiêu tấn công để đối phương không kịp trở tay) [1], [8].
Thực tiễn công tác huấn luyện VĐV Pencak Silat trong những năm qua cho thấy, hầu hết các huấn luyện viên (HLV) Pencak Silat đều tiến hành huấn luyện VĐV chủ yếu theo kinh nghiệm, việc ứng dụng khoa học vào công tác huấn luyện còn nhiều hạn chế, kết quả công tác huấn luyện chưa khai thác hết tiềm năng của Pencak Silat Việt Nam. Đặc biệt, trong công tác tuyển chọn, mặc dù nhận thức được ý nghĩa, vai trò song thực tiễn cho thấy, các HLV chủ yếu tuyển chọn bằng kinh nghiệm cũng như kết quả thi đấu của VĐV, việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào công tác tuyển chọn còn nhiều hạn chế, dẫn tới nhiều trường hợp tuyển sai hoặc thải loại sai, vừa tốn thời gian, công sức, tiền của, vừa ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng và hiệu quả công tác đào tạo VĐV Pencak Silat. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tuyển chọn trong huấn luyện thể thao của các tác giả như: Nguyễn Mạnh Hùng (1993), Nguyễn Đương Bắc (1996), Nguyễn Đức Phong (2004), Trần Tuấn Hiếu (2005),. Song ở môn Pencak Silat mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu của các tác giả Lê Trọng Đồng (2008), Bùi Trọng Khôi (2010) song mới được triển khai ở phạm vi luận văn thạc sĩ giáo dục học.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Xây dựng tiêu chuẩn tuyển chọn vận động viên Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng)”. 4 Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành với mục đích được đánh giá thực trạng công tác tuyển chọn VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng), trên cơ sở đó, xây dựng tiêu chuẩn tuyển chọn VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng) và bước đầu ứng dụng, đánh giá hiệu quả các tiêu chuẩn đã xây dựng, góp phần nâng cao hiệu quả công tác tuyển chọn nói riêng và đào tạo VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 nói chung. Mục tiêu nghiên cứu: Để đạt được mục đích nghiên cứu của luận án, chúng tôi dự kiến giải quyết các mục tiêu sau: Mục tiêu 1: Thực trạng công tác tuyển chọn VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng). Mục tiêu 2: Xây dựng tiêu chuẩn tuyển chọn VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng).
Mục tiêu 3: Ứng dụng và đánh giá hiệu quả tiêu chuẩn tuyển chọn VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng). Giả thuyết nghiên cứu: Giả thuyết rằng công tác tuyển chọn VĐV Pencak Silat chưa thực sự đạt được hiệu quả cao nguyên nhân chính là chưa xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn tuyển chọn khoa học, phù hợp và có hiệu quả cho VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng). Nếu xây dựng được hệ thống tiêu chuẩn tuyển chọn khoa học, phù hợp, có hiệu quả sẽ giúp quá trình tuyển chọn diễn ra đúng hướng, chính xác, lựa chọn được các VĐV có tài năng thể thao, từ đó nâng cao hiệu quả công tác tuyển chọn VĐV Pencak Silat lứa tuổi 14 – 15 (nội dung đối kháng) nói riêng và hiệu quả đào tạo VĐV Pencak Silat nói chung. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Cơ sở lý luận về tuyển chọn tài năng thể thao 1. Các khái niệm liên quan Tài năng thể thao: Tài năng thể thao là sự kết hợp ổn định của các khả năng vận động, tâm lý, cũng như các tư chất giải phẫu - sinh lý, tạo thành tiềm năng tổng hợp để đạt thành tích cao ở môn thể thao đó. Khái niệm tài năng thể thao còn bao gồm cả những phẩm chất tâm lý của từng cá thể, nhờ đó con người có thể đạt được thành tích trong hoạt động của mình. Như vậy, hạt nhân của tài năng thể thao còn bao gồm cả các quá trình tâm lý, nhờ đó các phương thức hoạt động được điều chỉnh hợp lý và có chất lượng [4], [15], [24], [44], [84].
Tài năng thể thao không mang tính chất bẩm sinh, nhưng những tiền đề sinh vật học tự nhiên như: đặc điểm giải phẫu – sinh lý, năng lực chuyển hóa sinh học. là những yếu tố cơ bản để phát triển tài năng thể thao thì lại luôn mang tính di truyền. Nói cách khác, con người không có tính di truyền đối với các hình thức hoạt động, nhưng lại có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác những khả năng sinh học để tiếp thu các hoạt động [23]. Khả năng đạt thành tích cao hay thấp trong hoạt động vận động nào đó tùy thuộc vào mức độ và chất lượng của sự kết hợp ấy.
Bởi vậy, cần phải nhận thức rõ không phải năng khiếu thể thao quyết định thành tích thể thao mà chỉ xảy ra tình huống: khả năng đạt thành tích thể thao phụ thuộc vào năng khiếu thể thao mà thôi. Bản thân những tư chất sinh học mới chỉ là những tiền đề sinh học, trong đó các dạng năng khiếu còn chưa bộc lộ. Vì vậy, để một tài năng thể thao có được thành tích thể thao cao trong tương lai, cần phải tập luyện lâu dài nhằm xây dựng vững chắc được các kỹ năng, kỹ xảo động tác của môn thể thao chuyên sâu và rèn luyện các phẩm chất cần thiết [4], [15], [24], [70], [84].